Su'esu'ega o mea anamua ma su'esu'ega o le tau anamua

Su'esu'ega o Mea Anamua ma Su'esu'ega o le Tau

O le suʻesuʻega o mea anamua o se matāʻupu e suʻesuʻeina masani ai toega o aganuʻu anamua a tagata ina ia malamalama ai i le talafaasolopito o lo tatou aganuʻu. E aofia ai mea faitino, fausaga, ponaivi o tagata, ma faʻailoga o le siosiomaga na tuʻua e sosaiete anamua. Peitaʻi, ua atiaʻe ma maua e le suʻesuʻega o mea anamua i aso nei ni sootaga vavalalata ma suʻesuʻega o le tau anamua, poʻo le paleoclimatology, lea e taulaʻi i le malamalama i tau ua mavae e faʻavae i luga o faʻailoga faaletino ma faʻaola. O lenei tusiga o le a suʻesuʻeina ai le galulue faʻatasi i le va o mea anamua ma suʻesuʻega o le tau anamua ma le auala e maua ai e lenei malamalamaga ni malamalamaaga i le olaga o tagata ma suiga o le siosiomaga i le talafaasolopito atoa.

Atina'eina o Auala Fa'a-Vaega Fa'apitoa

I tausaga talu ai nei, ua faʻateleina le taua o auala faʻapitoa i mea tau suʻesuʻega o mea anamua. O se tasi o ia auala o le tuʻufaʻatasia lea o le paleoclimatology, lea e mafai ai e tagata suʻesuʻe mea anamua ona maua se vaʻaiga sili atu ona atoatoa i le auala na fetuʻunaʻi ai sosaiete anamua i suiga o le tau. O lenei auala e aofia ai le faʻaaogaina o le tele o metotia faasaienisi, e aofia ai le auʻiliʻiliga o le geochemical, dendrochronology (suʻesuʻega o mama o laʻau), isotopes mautu, faʻaputuga o le eleele, ma le palynology (auʻiliʻiliga o pollen).

O lenei auala e mafai ai ona tatou fuafua le tau ma tulaga o le siosiomaga na oo i ai tagata i aso ua mavae. Mo se faʻataʻitaʻiga, o suʻesuʻega o le aisa i Greenland poʻo le oneone i le ilititai e mafai ona faʻaalia ai mamanu o timuga, vevela, ma mea mataʻutia o le tau i aso ua mavae. Mai nei faʻamaumauga, e mafai e tagata suʻesuʻe mea anamua ona faʻafesoʻotaʻi nei suiga o le tau i suiga i le fausaga lautele, faʻatoʻaga, nofoaga, ma femalagaaʻiga a tagata.

Suʻesuʻega o le Tulaga: O le Pa'ū o le Malo Maya

O se tasi o faʻataʻitaʻiga e faʻamamafa ai le taua o suʻesuʻega anamua o le tau i mea anamua o le suʻesuʻega lea o le paʻū o le aganuʻu Maya. O le aganuʻu Maya o se tasi o aganuʻu sili ona alualu i luma i Mesoamerica, na oʻo atu i lona tumutumuga i le va o le 600–900 TA. Peitaʻi, i le va o le seneturi lona 10, na tuʻua le tele o aai Maya, ma na matuā paʻū ifo o latou nofoaga autū o le pulega. O mafuaʻaga o lenei paʻū ua avea ma autu o le tele o suʻesuʻega ma finauga.

FAITAU  Talafaasolopito o le atinaʻeina o le saienisi o mea anamua

O le tuufaatasia o metotia o mea anamua ma le paleoclimatology ua faaalia ai o suiga o le tau, aemaise lava le lamala umi, e foliga mai na i ai se sao taua i le pa'ū o le aganu'u Maya. O su'esu'ega o otaota o le vaituloto i le itulagi lea na avea muamua ma totonugalemu o le aganu'u Maya ua faaalia ai vaitaimi o le lamala ogaoga. I lenei tulaga, atonu na mafua ai le lamala i le faaitiitia o le gaosiga o mea'ai, fevaevaea'iga o tagata, ma le siitia atu i nofoaga e sili atu ona lafulemu. O lenei su'esu'ega e fa'aalia ai le auala e mafai ai e suiga tumau o le siosiomaga ona mafua ai ni suiga tetele i le sosaiete o tagata.

Fa'amaumauga o le Tau mai Punaoa Fa'alenatura

O le dendrochronology, po'o le su'esu'eina o mamanu o li'o o la'au, e maua ai fo'i fa'amatalaga taua i su'esu'ega anamua o le tau. E mafai e li'o o la'au ona fa'aalia ai suiga fa'aletausaga i le vevela ma le timuga. Mo se fa'ata'ita'iga, o se su'esu'ega o li'o o la'au i Amerika i Matu ua fa'aalia ai ni vaitaimi o le lāmala tele na tutupu fa'atasi ma vaitaimi o femalagaa'iga ma feeseesea'iga i le va o ituaiga moni i le itulagi.

E le gata i lea, o le palynology (su'esu'ega o poleni) o vaega o le eleele i nofoaga o mea anamua e mafai ona maua ai ni fa'amatalaga e uiga i la'au o lo'o iai i le taimi ua tuana'i. I le malamalama i suiga i le tuufaatasiga o la'au, e mafai ai e saienitisi ona fa'atatauina suiga o le tau e pei o timuga ma le vevela, fa'apea fo'i ma le auala na fa'aogaina ai e tagata o latou siosiomaga. Mo se fa'ata'ita'iga, i Sasa'e Latalata, o suiga i le tuufaatasiga o poleni o lo'o maua i vaega o le eleele mai le vaitaimi o Neolithic e fa'aalia ai se suiga mai vaomatua mafiafia i nofoaga e sili atu ona matala, lea na o fa'atasi ma le fa'ateleina o galuega fa'ato'aga a tagata.

Aafiaga Lautele o Suiga o le Tau Anamua

O lenei suʻesuʻega faʻava-o-malo e maua ai ni malamalamaaga e le gata i tulaga faʻaletino ma le siosiomaga i aso ua mavae, ae faʻapea foʻi i le auala na tali atu ai sosaiete i suiga o le tau. E masani ona tulaʻi mai fetuunaiga faʻaleaganuu ma tekinolosi e tali atu ai i suiga tetele o le siosiomaga. Mo se faʻataʻitaʻiga, i le vaitaimi o le Vaitau Apamemea Faʻaiʻu (pe tusa o le 1200–1150 T.L.M.), na oʻo i le itulagi Metitirani se faʻasologa o faʻalavelave faʻalenatura, e aofia ai le mu o mauga mu ma mafuiʻe, lea na faʻateteleina e suiga o le tau ma le lāmala. O le tele o malo tetele o le vaitaimi, e aofia ai malo o Heti ma Aikupito, na oʻo i ai faʻalavelave tetele. E eseese tali atu i nei faʻalavelave, ma o nisi sosaiete na atiina ae ni faʻafouga faʻatekonolosi fou e pei o faiga faʻasusu sili atu ona faigata, aʻo isi na oʻo i le paʻuʻū atoa.

FAITAU  Nofoaga fa'asolopito i Aferika ma lo latou taua

Metotia Fa'aonaponei i Su'esu'ega Anamua o le Tau

Ua mafai e le alualu i luma o tekinolosi ona faia ni metotia fou, sili atu ona sa'o ma sa'o mo le su'esu'eina o tau anamua. O se fa'ata'ita'iga o le fa'aaogaina lea o isotopes okesene mautu e maua i ponaivi ma nifo. E mafai e isotopes okesene ona tu'uina atu fa'amatalaga e uiga i tulaga o le tau i le taimi na ola ai se meaola. Mo se fa'ata'ita'iga, e ala i le su'esu'eina o isotopes okesene mai nifo o tagata ma manu anamua, e mafai ai e le au su'esu'e ona fa'atatauina le vevela o le tau ma mamanu o timuga i le taimi ua tuana'i. O lenei metotia ua fa'aaogaina lautele i su'esu'ega o femalagaa'iga a tagata ma mamanu o le tuli manu.

E le gata i lea, o le suʻesuʻega faʻakemikolo o palapala ma eleele i nofoaga o mea anamua e mafai ona faʻaalia ai faʻamatalaga taua e uiga i laʻau ma le tau. Faʻaaogaina tekinolosi e pei o le spectroscopy tele, e mafai ai e le au suʻesuʻe ona faʻailoa mai elemene ma mea faʻapitoa e fesoʻotaʻi ma tulaga tau patino. O lenei mea e maua ai se ata sili atu ona auiliili ma faʻatusatusa o le suiga o le tau i le taimi ua tuanaʻi.

Luʻitau ma Faʻamoemoega i le Lumanaʻi

E ui i le tele o alualu i luma, ae o loo tumau pea luitau taua i suʻesuʻega o le tau i aso anamua. O se tasi o luitau tetele o le tele o taimi ma le lautele o faʻamaumauga. O faʻamaumauga o le tau e masani ona i ai i le lotoifale ma atonu e le o atagia ai tulaga o le lalolagi. E le gata i lea, o le faʻamatalaina o faʻamaumauga o le paleoclimatic e manaʻomia ai se auala faʻaeteete ma o nisi taimi e faʻatatau i le taumatemate.

Peita’i, o le lumana’i e folafola mai ai ni fa’amanuiaga. O le fa’ateleina o le galulue fa’atasi i le va o tagata su’esu’e i mea anamua, tagata su’esu’e i le tau, tagata su’esu’e i le eleele, ma tagata su’esu’e i meaola o le a mafai ai ona malamalama atili i fegalegaleaiga umi i le va o tagata ma le siosiomaga. E le gata i lea, o mea fou fa’atekonolosi e pei o le au’ili’iliga o le DNA anamua ma le fa’aaogaina o fa’ata’ita’iga komepiuta e fa’ata’ita’i ai suiga o le tau e mafai ona tatala ai ni malamalamaga fou sa le’i mafai ona ausia muamua.

I'uga

O suʻesuʻega anamua i mea anamua ma suʻesuʻega o le tau o ni matāʻupu e fesoʻotaʻi lelei. I le tuʻufaʻatasia o faʻamaumauga mai suʻesuʻega o le paleoclimate ma faʻamaoniga o mea anamua, e mafai ona tatou malamalama atili ai i le auala na fetuʻunaʻi ai sosaiete anamua i suiga o le siosiomaga ma le auala na aʻafia ai e suiga o le tau le faʻasaoina o aganuʻu. O lenei suʻesuʻega faʻapitoa e le gata ina maua ai ni malamalamaga i le taimi ua tuanaʻi ae ofoina atu ai foʻi ni lesona talafeagai mo i tatou i aso nei i le puleaina ma le faʻafetaiaʻia o luʻitau o loʻo faʻaauau pea ona tutupu i suiga o le tau. A o faʻaauau pea ona faʻaalia le tofi faʻaleaganuu ma le siosiomaga e ala i lenei suʻesuʻega, ua faʻateleina ai lo tatou mafai ona talisapaia ma puipuia lo tatou paneta ma lona tofi faʻaletagata.

Taofi faamatalaga