Te Ariā Whakawhitiwhiti mō te Pono
He kaupapa matua te ariā o te pono i roto i te rapunga whakaaro, e aro ana ki te whakaaro me pēhea te whakaaro he pono, he teka rānei ngā kereme me ngā kōrero. I roto i ngā ariā maha kua whakaarohia hei mārama ki te ariā o te pono, ko te ariā taurite o te pono tētahi o ngā mea tawhito rawa atu, ā, he mea whai mana nui. Ko te whakamāramatanga o tēnei ariā e ahu mai ana i te taurite, i te taurite rānei i waenga i ngā kōrero, i ngā whakaaro rānei, me te ao tūturu, ngā meka rānei o waho. Ka tūhuratia e tēnei tuhinga te hītori, ngā ariā taketake , ngā whakahē, me ngā pānga o te ariā taurite o te pono hei ngana ki te whakarato i tētahi māramatanga whānui mō tēnei ariā.
Hītori o te Ariā Whakawhitiwhiti Kōrero
Kua mōhiotia te ariā ōrite o te pono mai i Kariki onamata, ā, he maha ngā wā e hono ana ki ngā tohunga whakaaro pērā i a Plato rāua ko Aristotle. I roto i āna kōrero, i whakanui a Plato i te tirohanga e pā ana te pono ki te ao o ngā whakaaro. I roto i tana pukapuka Metaphysics, i kī a Aristotle he pono te kōrero mēnā e rite ana ki te ao tūturu. I mea ia, "Ki te kī he kore te mea e ora ana, he teka rānei te mea kāore e ora ana; engari ki te kī he pono te mea e ora ana, ā, he kore te mea kāore e ora ana."
I te Waenganui o ngā Tau, i kawea mai e Thomas Aquinas tēnei ariā ki te ao o te karakia mā te kī ko te pono te hononga i waenga i te hinengaro o te Atua me te ao tūturu i hangaia. I tēnei wā hou, i whakakaha ake tēnei ariā e ngā whakaaro o ngā tohunga whakaaro tātari pērā i a Bertrand Russell rāua ko G.E. Moore, nāna i whakanui te hiranga o te whanaungatanga i waenga i ngā whakaaro me ngā āhua o te ao.
Ngā Ariā Taketake o te Ariā Whakawhitiwhiti Kōrero
Ko te mauri o te ariā taurite o te pono ko te whakaaro ko te pono o tētahi whakaaro ka whakatauhia e tōna taurite ki te ao tūturu. I roto i ngā kupu māmā noa iho, he pono te kīanga "He mā te hukarere" mēnā he mā te hukarere i te ao tūturu. Arā, e kī ana tēnei ariā he pono te kīanga, te whakaaro rānei mēnā e rite ana ki ngā meka o waho, ki te ao tūturu rānei.
Heoi, me whakamārama anō te tikanga o te 'meka' me te 'tūturutanga'. Ko te meka i tēnei horopaki he mea hanga, he āhua rānei kei te ao, he mea tūturu pēnei i te 'tēpu', he āhua motuhake rānei pēnei i te 'kei roto i te rūma te tēpu'. Kāore e hiahiatia kia tūturu tonu ngā meka; ka taea hoki te noho hei whanaungatanga ā-ira, hei āhua rānei o te noho, pēnei i te 'he nui ake te nama rua i te kotahi'.
Hanganga Tātari
Ka taea te tātari i te ariā taurite o te pono i roto i te hanganga kia maha ngā wāhanga matua:
1. Kaupapa me te Kupu Whakataki: I roto i te kōrero "He mā te hukarere," ko 'hukarere' te kaupapa, ā, ko 'mā' te kupu whakataki.
2. Whakaaro: Ko te huinga o te kaupapa me te kupu whakarite ka hanga he whakaaro e kī ana i tētahi kereme mō te ao.
3. Ngā Meka: Ko ngā meka he āhuatanga o te ao tūturu e hāngai ana ki tētahi whakaaro.
4. Te Whakawhitiwhiti Kōrero: Ko te whakawhitiwhiti kōrero he whanaungatanga e puta ana i waenganui i tētahi whakaaro me tētahi meka mēnā he pono te whakaaro.
Ko te pono o tētahi whakaaro, e whakawhirinaki ana ki te hononga tika i waenganui i te whakaaro me ngā meka e whakaatuhia ana e te hanganga ā-roto o te whakaaro.
Te Arotake i te Ariā Whakawhitiwhiti Kōrero
Ahakoa e whakaaetia whānuitia ana te ariā ōrite o te pono i roto i te hītori o te rapunga whakaaro, kāore i te kore he hunga whakahē. Ko ētahi o ngā whakahē matua mō tēnei ariā ko:
1. Te Raru o te Whakamārama i ngā Meka: Ko tētahi o ngā whakahē matua ko te kore e taea e ngā meka te whakamārama i ngā wā katoa he mārama, he kotahi hoki. He uaua, he koretake hoki te ao tūturu, nō reira he mahi uaua te whakatau i te ōritetanga i waenga i ngā whakaaro me ngā meka.
2. Te Raru o te Uru Atu ki te Ao Tūturu: Ko tētahi atu whakahē e pā ana ki te huarahi e taea ai e tātou te uru atu ki te ao tūturu, ki ngā meka rānei o waho. Ko ētahi o ngā tohunga whakaaro, inā koa i roto i ngā tikanga o te whakahē me te whakaaro pai, e ruarua ana i te kaha o te tangata ki te whiwhi mātauranga tika, ki te mātauranga tūpono rānei mō te ao o waho.
3. Te Pono o ngā Whakaaro Kino: He take pātai anō hoki te āhua o te whakahaere a te ariā tauwhitinga i ngā whakaaro kino, i te ngaro rānei o ngā meka. Hei tauira, he pono te kīanga "Kāore he unikōne i tēnei pāka", engari he uaua ki te whakaatu i tētahi meka e rite ana ki te kereme ngaro.
4. Te Tūranga o te Reo me ngā Ariā: E whakanui ana ētahi tohunga whakaaro i roto i te tikanga whakawhitiwhiti reo he mea nui te mahi a tō tātou reo me ngā ariā ki te hanga i tō tātou ao tūturu. Nō reira, kāore te hononga i waenga i te reo me te ao tūturu i te tino māmā pērā i te whakaaro o tēnei ariā.
Ngā Pānga o te Ariā Whakawhitiwhiti Kōrero
Ahakoa ngā whakahē, kei te kaha tonu te awe o te ariā taurite mō te pono i roto i ngā momo mara. Ko ētahi o ēnei ko:
1. Pūtaiao: I roto i te pūtaiao, he mea nui te ariā o te taurite i roto i te manatoko me te whakapohehe i ngā whakapae. Ka kiia he pono tētahi ariā, he whakapae rānei mēnā e ōrite ana ngā hua o te whakamātautau ki ngā matapae o te ariā.
2. Ture me ngā Tikanga Matatika: I roto i te ture, ka whakamahia te pono ōrite hei whakamātautau i ngā kereme, i ngā taunakitanga rānei ki ngā meka. I roto i ngā tikanga matatika, ka āwhina tēnei ariā ki te whakatau i ngā kereme paerewa mā te hono atu ki te mooni matatika, ki te āhua rānei o te ao.
3. Whakawhitiwhiti Kōrero: I roto i te whakawhitiwhiti kōrero me te pāpāho, ka āwhina tēnei ariā ki te aromatawai i te tika o ngā kōrero me ngā purongo e tukuna ana, me te whakarite kia rite ngā pūrongo purongo ki ngā kaupapa pono.
Te Ariā Whakawhitiwhiti me Ētahi Atu Ariā o te Pono
He maha ngā wā ka whakaritea te ariā ōrite o te pono ki ētahi atu ariā o te pono, pērā i te ariā taunga, te ariā mahi, me te ariā whakaae . E kī ana te ariā taunga ko te pono te taunga i waenga i ngā kōrero i roto i tētahi pūnaha. Ka aromatawai te ariā mahi i te pono i runga i ngā hua mahi o tētahi whakaaro, o tētahi kereme rānei. I tētahi atu taha, e kī ana te ariā whakaae ko te pono te hua o te whakaaetanga ā-rōpū.
He tirohanga whaitake, he tirohanga tūturu hoki tā te ariā whakawhitiwhiti kōrero, ahakoa kāore e whakakore i te tūponotanga ka whai hua pea ngā wāhanga o ētahi atu ariā i roto i ētahi āhuatanga. Mā ēnei ariā katoa ka hangaia he tirohanga whai kiko ake mō te raruraru o te pono.
Whakamutunga
Ko te ariā taurite o te pono tētahi o ngā huarahi māmā rawa atu, tino mārama hoki ki te mārama ki te pono: arā, he pono tētahi whakaaro mēnā e rite ana ki te ao tūturu. Heoi anō, kāore tēnei ariā i āraihia e ngā whakahē me ngā wero, inā koa mō te whakamaoritanga, te urunga atu ki te ao tūturu, me te tūranga o te reo. Heoi anō, ko tōna awe i roto i te whānuitanga o ngā mara - mai i te pūtaiao ki te ture - e whakaatu ana i te hiranga o te ariā taurite ki te mārama me te whakamātautau i ngā kereme pono. Nō reira, ko te ariā taurite o te pono tētahi o ngā ariā tino nui i roto i ngā matapakinga whakaaro mō te pono.
