Te Ariā o ngā Tikanga Matatika e Hangai ana ki te Ngākau Pai
Pendahuluan
Ko te matatika he peka o te rapunga whakaaro e tirotiro ana i ngā take matatika, e uru ana ki ngā ariā o te pai me te kino, te tika me te hē. Ko tētahi huarahi kua roa e rangahauhia ana ki ngā matatika ko te "tikanga ngākau pono." E arotahi ana tēnei huarahi ki te āhua me ngā ngākau pono o te tangata takitahi, he rerekē ki ētahi atu huarahi pērā i te deontology, e aro nui ana ki ngā ture, te utilitarianism rānei, e aro nui ana ki ngā putanga. I roto i tēnei tuhinga, ka tūhuratia e tātou te ariā o ngā matatika ngākau pono, ka tūhuratia ōna pūtake hītori, ka mārama ki ōna mātāpono matua, ka aromatawaihia tōna hiranga i roto i te ao hou.
Hītori o ngā Tikanga Matatika e Hangai ana ki te Tikanga Pai
He hohonu ngā pūtake o te ariā o ngā tikanga pai i roto i ngā rapunga whakaaro Kariki onamata, inā koa i roto i ngā mahi a Aristotle. I roto i tana mahi rongonui, "Nicomachean Ethics," e whakamārama ana a Aristotle he kaupapa motuhake (telos) tō ia mea ora, tae atu ki te whakatutuki i te harikoa (eudaimonia). Ki tā Aristotle, ehara i te mea he kare noa iho o te harikoa, engari he āhua o te makona me te whakatutukitanga i te ao.
I kī a Aristotle ka tutuki te harikoa pono mā te whakawhanake i te ngākau pono (arete), arā, ngā āhuatanga pai o te āhua o te tangata. Hei tauira, ko te maia, te tika, te atawhai, me te whakaaro nui. Ko te noho hei tangata ngākau pono ko te whakawhanake i ēnei āhuatanga me te mahi i runga i te whakaaro pai. Ko te tikanga, ko ngā matatika e ahu mai ana i te ngākau pono e arotahi ana ki te whakawhanake i te āhua matatika me te pupuri i te taurite o ngā mahi (mesotes) e taka ana i waenga i ngā pito e rua e pā ana ki tētahi ngākau pono.
Ngā Mātāpono Matua o ngā Tikanga Matatika e Hangai ana ki te Tikanga Pai
1. Te Rapunga Whakaaro mō te Taurite: E ai ki a Aristotle, ko te pai te wāhi waenga i waenganui i ngā pito e rua. Hei tauira, ko te maia he pai kei waenganui i te mataku (te kore maia) me te mangere (te nui rawa o te maia). Nō reira, ko te noho i te oranga pai ko te whakawhanake i ngā tikanga kei waenganui i ēnei pito.
2. Te Āhua o te Tangata, Kaua e Mahi: Ko ngā tikanga matatika e ahu mai ana i te ngākau pono e whakanui ana i te āhua o te tangata takitahi, kaua i ngā mahi takitahi. E kiia ana he tangata whai tikanga te tangata, ehara i te mea nā āna mahi tika anake, engari nā tōna whakapau kaha me tōna āhua ki te mahi i runga i te ngākau pono.
3. Te Tūranga o ngā Tikanga: He mea nui te tūranga o ngā tikanga ki te whakawhanake i te ngākau pono. I whakanui a Aristotle ko ā tātou mahi o ia rā me te āhua o tā tātou whiriwhiri ki te mahi ka hanga i tō tātou āhua. Hei tauira, ka tika tātou mā te mahi tonu i ngā mahi tika.
4. Ko te Eudaimonia hei Whāinga Matua: Ko te Eudaimonia he āhua e kapi ana i te harikoa, te whakatutukitanga o te tangata ake, me te oranga whai hua e tutukihia ana mā te whakawhanake i te ngākau pono. Kāore e ranea te whiwhi noa i tētahi ahuareka, i tētahi tūranga pāpori rānei; me whakaata te harikoa pono i te ngākau pono me te whakaaro nui kua whakauruhia ki roto i te oranga o ia rā.
Te Hiranga o ngā Tikanga Matatika e Hangai ana ki te Tikanga Pai i te Ao Hou
He maha ngā akoranga me ngā āhuatanga e pā ana ki ngā tikanga matatika mō te ao hou e uaua ana, e kanorau ana hoki. Anei ētahi huarahi hei whakamahi i ēnei mātāpono:
1. Te Whakawhanake i te Āhua o te Tangata i roto i te Mātauranga: I roto i ngā pūnaha mātauranga o ēnei rā, ka taea te whakatairanga i ngā uara pēnei i te pono, te tika, me te kawenga, ehara i te mea hei akoranga ariā anake, engari hei mahi o ia rā anō hoki. Mā te whakanui i te hiranga o te hanga āhua o te tangata mai i te tamarikitanga ka āwhina i te hanga i tētahi whakatupuranga whai ngākau pono me te whakapau kaha ki ngā tikanga matatika.
2. Te Pakihi Matatika me te Kaiārahi: I roto i te ao pakihi, he mea nui te ngākau pono me ngā tikanga matatika i roto i te pakihi. Ka taea e te tikanga matatika e ahu mai ana i te ngākau pono te whakatenatena i ngā kaiārahi ki te whakanui i ngā uara pēnei i te tika, te whakaaro nui, me te maia, me te hanga i tētahi ahurea pakihi matatika. Ka taea e tēnei te whakatairanga i te whakatau kaupapa matatika me te pumau.
3. Te Oranga Whaiaro me ngā Hononga Hapori: I roto i ngā taunekeneke o ia rā, ko te whakatairanga i ngā āhuatanga pai pēnei i te manawanui, te aroha, me te atawhai ka taea te whakapai ake i te kounga o ngā whanaungatanga whaiaro me te pāpori. Mā te whakamahi i ēnei mātāpono ka āwhina i te whakaiti i ngā tautohe, te whakanui ake i te māramatanga, me te waihanga i tētahi taiao rangimarie.
4. Ngā Tikanga Matatika i roto i te Hangarau me te Pūtaiao: I te tere o te whanaketanga hangarau me ngā wero matatika e puta ake ana, pērā i te tūmataitinga raraunga, te mātauranga horihori, me te hangarau koiora, ka taea e te huarahi matatika ngākau pono te ārahi i te whakatau kaupapa. He wero matatika nui te whakarite kia whakawhanakehia, kia whakamahia hoki te hangarau me te whakaaro nui, te tika, me te kawenga.
Ngā Wero me te Whakahē
Ahakoa ōna painga maha, he maha ngā wero me ngā whakahē e pā ana ki ngā tikanga matatika o te ngākau pono. Ko tētahi o ēnei ko te āhua whaiaro o te ngākau pono. Ko te mea e kiia ana he ngākau pono i roto i tētahi ahurea, kāore pea i te pērā i roto i tētahi atu. Hei tāpiri, he uaua te ine i te whai huatanga o te ngākau pono i roto i tētahi āhuatanga.
Ko tētahi atu whakahē i ahu mai i ngā huarahi matatika e ahu mai ana i ngā ture pērā i te deontology, te consequentialism rānei, e whakarato ana i ngā aratohu mārama ake i roto i ngā āhuatanga matatika uaua. Hei tauira, ka whakaratohia e te deontology ngā ture motuhake hei whai māu ahakoa ngā hua, ko te utilitarianism ia e whakatau ana i ngā mahi i runga i ō rātou putanga whānui.
Whakamutunga
Ko ngā tikanga matatika o te ngākau pono he huarahi e aro ana ki te whanaketanga o te tangata ake me te āhua matatika hei tūāpapa mō te oranga pai me te whai tikanga. Ahakoa ētahi wero me ngā whakahē e pā ana ki a ia, kei te whai tikanga tonu ōna mātāpono i roto i ngā horopaki hou, mai i te mātauranga me te pakihi ki ngā whanaungatanga pāpori me te hangarau. Mā te whakanui i te whanaketanga o ngā tikanga matatika pēnei i te tika, te whakaaro nui, me te maia, ka whakaratohia e ngā tikanga matatika he anga whai hua mō ngā tāngata takitahi ki te whakatutuki i te eudaimonia—te harikoa pono mā te oranga matatika me te whai tikanga.
