Te Ariā o ngā Tikanga Matatika e Hangai ana ki ngā Tika
Ko te matatika he peka o te rapunga whakaaro e matapaki ana i te āhua o te mahi a te tangata, he aha te mea e kiia ana he tika, he aha te mea hē, me ngā take kei muri i ēnei whakatau matatika. I roto i ngā huarahi matatika kua whanakehia, he tūranga nui ngā matatika e ahu mai ana i ngā tika nā te mea e whakanui ana i ngā tika ā-roto o ia tangata hei tangata, ā, me whakaute ēnei tika i roto i ia mahi me ia kaupapa here. E matapakihia ana e tēnei tuhinga te ariā o ngā matatika e ahu mai ana i ngā tika, ōna mātāpono matua, ngā momo tika e kōrerohia pinepinetia ana, ngā tauira o tō rātou whakamahinga, tae atu ki ngā whakahē me tō rātou hiranga ki te ao hou.
Te Mārama ki ngā Tikanga Matatika e Hangai ana ki ngā Tikanga
Ko ngā tikanga matatika e ahu mai ana i ngā tika he huarahi matatika e whakatau ana i te tika, i te hē rānei o tētahi mahi i runga i te whakaute, i te takahi rānei i ngā tika takitahi. I roto i tēnei tirohanga, kaua te tangata e whakaarohia hei huarahi noa ki te whakatutuki i tētahi whāinga, engari hei kaupapa whai mana me te herekore. Ko te whakaaro matua ko ētahi mea e "tukuna ana kia tonoa" e te tangata mai i ētahi atu, mai i ngā umanga pāpori rānei, ā, kaua ēnei tono e warewarehia hei painga mō te nuinga.
He maha ngā wā e hono ana tēnei huarahi ki ngā whakaaro o ngā tohunga whakaaro pērā i a John Locke (ngā tika tūturu ki te ora, ki te herekore, me te taonga) me Immanuel Kant (ko te tangata hei whāinga, ehara i te tikanga noa iho). I roto i ngā mahi o ēnei rā, e tata ana ngā tikanga matatika e ahu mai ana i ngā tika ki te ariā o ngā tika tangata, e mōhiotia whānuitia ana e ngā tikanga me ngā whakapuakitanga maha.
Ngā Tika hei Pūtake mō te Whakatau Matatika
I roto i ngā tikanga matatika e ahu mai ana i ngā tika, ka taea te kī he hē tetahi mahi ahakoa he nui ngā painga ka puta mai mēnā ka takahi i ngā tika taketake o te tangata. Hei tauira, ko te kōrero kino i tētahi mō te "tikanga" pāpori ka kiia tonu he kore tikanga matatika nā te mea ka takahi i te tika o te tangata ki te ingoa pai me te tika. Nō reira, ko te arotahi o ngā tikanga matatika ehara i te mea ko ngā hua anake (pērā i te whai huatanga), engari ko ngā rohe matatika hoki kāore e tika kia whitia.
I roto i tēnei horopaki, ko ngā tika he "kaitiaki" mō ngā tāngata takitahi mai i ngā mahi tūpono. Ko te tikanga, ko ngā tika he momo arai matatika e whakawhāiti ana i ngā mahi a ētahi atu, a ngā kāwanatanga, me ngā whakahaere ina ngana ana ki te whakatutuki i ētahi whāinga.
Ngā Momo Tika: Ngā Tika Kino me ngā Tika Pai
Ko ngā kōrero mō ngā tikanga matatika e ahu mai ana i ngā tika ka wehewehea i waenga i ngā momo tika matua e rua, arā, ko ngā tika kino me ngā tika pai.
1. Ko ngā tika kino ko ngā tika kia kaua e whakararuraruhia, e takahia rānei. Hei tauira, ko te tika kia kaua e whakamamaetia, te tika ki te whakapuaki kōrero (arā, kia kaua e whakawāteatia), me te tika ki te tūmataitinga (kia kaua e tirohia mēnā kāore he take tika). Ko ngā tika kino me karo ētahi atu i te mahi i ētahi mahi.
2. Ko ngā tika pai ko ngā tika ki te whiwhi i tētahi mea, ki te whiwhi rānei i ētahi ratonga. Hei tauira, ko te tika ki te mātauranga, te tika ki te tiaki hauora, te tika rānei ki te tiakitanga hapori. Ko ngā tika pai me mahi kaha mai i tētahi atu rōpū—ko te kāwanatanga te nuinga—ki te whakarato i ngā whare, ngā ratonga, ngā tautoko rānei.
I te ao tūturu, he maha ngā wā ka honoa ngātahitia ēnei momo tika e rua. Hei tauira, ko te tika ki te ora, ehara i te mea ko te "kore e mate" anake (he tika kino), engari ko te urunga atu ki ngā mea taketake e tika ana hei oranga tonutanga (he tika pai).
Ngā Mātāpono Matua o ngā Tikanga Matatika e Hangai ana ki ngā Tikanga
He maha ngā mātāpono hei tūāpapa mō tētahi huarahi matatika e ahu mai ana i ngā tika.
1. Te Mātāpono o te Mana Tangata
He mana motuhake tō te tangata, tō te tangata, kaua ia e whakaititia. Ko te tikanga o tēnei, kaua tetahi e whakaarohia hei huarahi mō te painga o ētahi atu anake. Ko tēnei mātāpono te tūāpapa o ngā whakatakotoranga maha mō ngā tika tangata.
2. Te Mātāpono o te Taurite Matatika
E pā ana ngā tika ki ngā tāngata katoa, me te kore whakahāwea i runga i te iwi, te whakapono, te ira tangata, te mana pāpori, ngā tirohanga tōrangapū rānei. Ahakoa he uaua te whakamahinga mahi, e whakanui ana ngā tikanga matatika e ahu mai ana i ngā tika he ōrite te uara matatika o ia tangata.
3. Te Mātāpono o te Herekoretanga me te Mana Motuhake
E kitea ana te tangata hei māngai matatika e āhei ana ki te whiriwhiri. Nō reira, me whakaute ngā whakataunga matatika i te herekoretanga o te tangata takitahi ki te whakatau i tōna ake oranga, mena kāore taua herekoretanga e takahi i ngā tika o ētahi atu.
4. Te Mātāpono o te Herenga ki te Whakaute i ngā Tika
Mena he tika tā tetahi, he kawenga tā ētahi atu ki te whakaute i taua tika. He rite tonu te tika ki tēnā, arā, he kawenga. Hei tauira, ki te mea he tika tā tetahi ki te tūmataitinga, he kawenga tā ētahi atu kia kaua e tohatoha i ō rātou raraunga whaiaro me te kore whakaaetanga.
Ngā Tauira o te Whakamahinga i roto i te Oranga o Ia Rā me te Kaupapahere ā-Iwi
Ka kitea ngā tikanga matatika e ahu mai ana i ngā tika i roto i ngā momo mara.
1. Te Ao Hauora
I roto i te tiaki hauora, ko te mātāpono o te whakaae whai whakaaro e ahu mai ana i te tika o te tūroro ki te mōhio ki tōna āhua me te whakatau i te maimoatanga hauora ka whiwhi rātou. Ko te akiaki i te tūroro ki te mahi i tētahi tikanga me te kore whakaae mai, ka takahi i te tika ki te mana motuhake o te tinana.
2. Te Ao o te Mahi
He tika te whakahaere tika a ngā kaimahi, he taiao mahi haumaru, me ngā utu tika. Tērā pea ka kitea kei te takahi ngā kamupene e whakamahi ana i ngā kaimahi i roto i ngā āhuatanga morearea me te kore he tiakitanga tika i ēnei tika, ahakoa he nui ngā hua ka puta mai i te kamupene, ā, he maha hoki ngā mahi ka hangaia e rātou.
3. Hangarau me te Matatapu Mamati
I tēnei ao matihiko, kua noho te tika ki te tūmataitinga hei take matua. Ka taea te kī he mahi hē te kohikohi raraunga kaiwhakamahi me te kore e mārama, me te kore whakaae mārama rānei. Ko ngā tikanga matatika e hangai ana ki ngā tika e hiahia ana kia whai rohe hei tiaki i ngā tāngata takitahi mai i te whakamahi kino i ngā raraunga, tae atu ki te tika ki te mōhio ki ngā raraunga e kohia ana, me te tono kia mukua.
4. Mātauranga me ngā Huarahi
Ko te tika ki te mātauranga e hiahia ana kia whakaratohia e te kāwanatanga te urunga ōrite. Ko te whakahāwea pūnaha e whakauaua ana i ētahi rōpū ki te uru atu ki te mātauranga he take matatika nā te mea e takahi ana i te tika e tika ana kia pārekareka ki ngā tāngata katoa.
Te Mana o ngā Tikanga Matatika e Hangai ana ki ngā Tikanga
He maha ngā painga o te huarahi matatika e ahu mai ana i ngā tika. Tuatahi, ka tiakina ngā tāngata takitahi mai i ngā whakataunga e aro ana ki te painga whānui anake. Tuarua, ka whakaratohia he paerewa mārama: ka taea te whakatau tika i ngā takahi i ētahi tika he hē, me te kore e hiahiatia he tataunga uaua mō ngā utu-painga. Tuatoru, ko ngā matatika e ahu mai ana i ngā tika e hangai ana ki ngā anga ture hou e whakamahi ana i ngā mātāpono tika tangata, e ngāwari ai te whakatinana i roto i ngā kaupapa here me ngā ture.
Arotake i ngā Tikanga Matatika e Hangai ana ki ngā Tikanga
Ahakoa tōna kaha, e whakahēngia ana hoki ngā matatika e ahu mai ana i ngā tika tangata.
Tuatahi, he maha ngā wā ka puta ake ngā āhuatanga taupatupatu o ngā tika. Hei tauira, ka taupatupatu pea te tika ki te whakapuaki whakaaro me te tika o tētahi atu tangata ki te tiaki i a ia mai i te kōrero kino, i te whakakino ingoa rānei. I roto i ēnei āhuatanga, me whai tikanga taurite ngā tikanga matatika e ahu mai ana i ngā tika, ā, ehara i te mea ngāwari i ngā wā katoa.
Tuarua, kei reira te whakahē he tino takitahi rawa tēnei huarahi, ka warewarehia ngā uara o te kotahitanga me te kawenga pāpori. I roto i ngā hapori e whakanui ana i te kotahitanga hapori, i ētahi wā ka kiia ngā tikanga matatika e ahu mai ana i ngā tika kāore i te rawaka hei whakatutuki i te taha o te herenga matatika ki te rōpū.
Tuatoru, kei te tautohetohehia te whakamāramatanga o "ngā tika". Kāore te katoa e whakaae ko ēhea ngā tika tino taketake, ko ēhea me whakatairanga, me te nui o te herenga a te kāwanatanga ki te whakatutuki i aua tika. He maha ngā wā ka ara ake tēnei tautohetohe i roto i ngā take o ngā tika ōhanga me ngā tika pāpori, pērā i te tika ki te mahi, te tika rānei ki te whare.
Te Hiranga i te Wā Hou
I waenganui i te whanaketanga o te ao whānui, te hangarau, me te uauatanga o te hapori, kei te piki haere te hiranga o ngā tikanga matatika e ahu mai ana i ngā tika. Ko ngā take pēnei i te whakamahi hē i ngā raraunga, te whakahāwea, te hokohoko tangata, te pakanga tōrangapū, me te kore taurite o te urunga atu ki ngā ratonga tūmatanui e hiahia ana kia hangaia he anga matatika e taea ai te tiaki i ngā tāngata takitahi mai i ngā mahi tūpono. Ko ngā mahi ki te hanga i tētahi hapori tika e hiahia ana kia nui atu i te whai noa i te tipu ōhanga, i te whai huatanga rānei; me whakarite hoki kia whakautehia ngā tika tangata.
He mea nui anō hoki ngā tikanga matatika e ahu mai ana i ngā tika hei tūāpapa mō te whakaako i te āhua o te tangata, nā te mea e whakaako ana ko te whakaute i ētahi atu ehara i te mea ko te ngākau māhaki anake, engari ko te mōhio anō hoki he tika ā ētahi atu kāore e tika kia takahia.
Whakamutunga
Ko te ariā o ngā tikanga matatika e ahu mai ana i ngā tika ka whakanoho i ngā tika takitahi hei wāhanga matua o te whakatau matatika. He matatika ngā mahi mēnā e whakaute ana i ngā tika, ā, he kore matatika mēnā e takahi ana i ngā tika, ahakoa he painga pea aua mahi ki te tini tāngata. Mā te whakanui i te mana, te ōritetanga, te herekoretanga, me te herenga ki te whakaute i ētahi atu, ka whakaratohia e ngā tikanga matatika e ahu mai ana i ngā tika he anga pakari mō te aro atu ki ngā take matatika o nāianei. Ahakoa ngā wero pēnei i ngā pakanga tika me ngā tautohetohe mō te whakamāramatanga o ngā tika, kei te noho tonu tēnei huarahi hei turanga nui mō te hanga i tētahi oranga pāpori tika, atawhai tangata, me te whakaute.
