Ngā Mātāpono Tika a John Rawls
Pendahuluan
Ko John Rawls tētahi o ngā tohunga whakaaro tōrangapū whai mana nui o te rautau 20. Nā ōna whakaaro mō ngā mātāpono o te tika i whakaoho te nui o ngā kōrero me ngā tautohetohe i waenga i ngā tohunga mātauranga, ngā kaimahi ture, me ngā kaitōrangapū. Ko tāna mahi nui, "A Theory of Justice" (1971), e whakamārama ana i ōna tirohanga mō te whakarite i tētahi hapori tika. I roto i tēnei tuhinga, ka whakamāramahia e mātou ngā mātāpono taketake o te tika a Rawls, te horopaki rapunga whakaaro i whakawhanakehia ai, me te pehea e taea ai te whakatinana i roto i te ao hou.
Papamuri Whakaaroaro
I mua i te kōrero mō ngā mātāpono o te tika a Rawls, he mea nui kia mārama ki te horopaki rapunga whakaaro i ahu mai ai ēnei mātāpono. I tuhituhi a Rawls i roto i te tikanga rapunga whakaaro rīperare, e whakanui ana i te hiranga o te herekoretanga takitahi me te tika pāpori. I whakaaweawehia hoki ia e te kirimana pāpori, he whakaaro i whakamāramahia e ngā tohunga whakaaro o mua pērā i a Thomas Hobbes, John Locke, me Jean-Jacques Rousseau.
I whai a Rawls ki te whakawhanake i tētahi ariā mō te tika e manakohia ana e ngā mema katoa o te hapori, ahakoa ō rātou papamuri, ō rātou whakapono whaiaro rānei. Hei whakatutuki i tēnei whāinga, i whakaurua e Rawls ngā ariā o te "tūnga taketake" me te "ārai o te kuware."
Te Tūnga Taketake me te Ārai o te Kuwaretanga
Ko te tūnga taketake he āhuatanga whakapae e huihui ai ngā tāngata takitahi ki te whakatau i ngā mātāpono o te tika hei whakahaere i tō rātou hapori. I te tūnga taketake, kei muri i te arai o te kuware ngā tāngata katoa, arā, kāore he mōhiohio mō ō rātou tūnga pāpori, taonga, pūkenga, āhuatanga whaiaro rānei. Nō reira, kāore rātou e mōhio ana mēnā ka whai rawa rātou, ka rawakore rānei, ka kaha, ka ngoikore rānei, ka mātau, ka rawakore rānei i roto i te hapori e hangaia ana e rātou.
Ko te kaupapa o te arai o te kuware he whakarite kia kaua ngā mātāpono o te tika e pāngia e te hiahia whaiaro. Nā te mea kāore te tangata e mōhio ki tō rātou tūranga i roto i te hapori, ka whiriwhiria e rātou ngā mātāpono e tika ana mō te katoa.
Ngā Mātāpono e Rua o te Tika
I runga i te tūnga taketake me te arai o te kuware, ka whakawhanakehia e Rawls ngā mātāpono e rua o te tika hei pūtake mō tana ariā:
1. Te Mātāpono o te Herekoretanga: He ōrite te tika o te katoa ki te kaupapa whānui o ngā herekoretanga taketake e rite ana ki ngā herekoretanga ōrite mō ētahi atu. E whakanui ana tēnei mātāpono i te hiranga o ngā herekoretanga takitahi, pērā i te herekoretanga kōrero, te herekoretanga nekeneke, me te herekoretanga whakapono. Me tiaki ēnei herekoretanga mō te katoa, ā, ka taea anake te whakamana i te whakaiti i te herekoretanga o te tangata mēnā ka nui ake te herekoretanga mō ētahi atu.
2. Te Mātāpono o te Rerekētanga me te Ōritetanga o ngā Whai Wāhitanga: Me whakarite ngā kore ōritetanga pāpori me te ōhanga kia:
– Kua whakaritea hei whakarato i te painga nui rawa atu ki ngā mema o te hapori kāore i te tino whai hua (Mātāpono Rerekētanga).
– E piri ana ki ngā tūranga me ngā tūranga e tuwhera ana ki te katoa i raro i ngā tikanga o te ōritetanga o te whai wāhitanga (Equality of Opportunity).
Ko te mātāpono tuatahi (te Mātāpono o te Herekoretanga) te mea nui ake i te mātāpono tuarua (te Mātāpono o te Rerekētanga me te Ōritetanga o te Whai Wāhitanga). Ko te tikanga o tēnei, kaua ngā herekoretanga taketake e tukua kia patua mō ngā painga ōhanga, pāpori rānei.
Te Whakatinanatanga o te Mātāpono o te Tika
He uaua pea te whakatinana i ngā mātāpono o te tika a Rawls i roto i te mahi, engari he anga whai hua ēnei mō te aromatawai i ngā kaupapa here me ngā umanga pāpori. Ko ētahi o ngā huarahi e taea ai te whakatinana i ēnei mātāpono ko:
1. Te Tohatoha Anō i te Taonga: Ka taea e ngā kāwanatanga te whakamahi i te taake ahu whakamua me ngā kaupapa pāpori hei whakaiti i te kore taurite ōhanga me te āwhina i te hunga rawakore. Hei tauira, ka taea te whakarite i ngā āwhina kore mahi, ngā kaupapa hauora tūmatanui, me te mātauranga kore utu hei whakarato i te painga nui ki te hunga rawakore.
2. Te Whai Wāhitanga Ōrite: Ka taea te whakatinana i ngā kaupapa here tautoko me ngā kaupapa karahipi hei whakarite kia ōrite te urunga o ia tangata ki te mātauranga me te mahi. Kei roto pea i tēnei ko ngā karahipi mō ngā ākonga nō ngā whānau rawakore, ngā kaupapa whakangungu mahi rānei mō te hunga kore mahi.
3. Te Tiakitanga o ngā Herekore Taketake: Ka taea te hanga i ngā Kaupapa Ture me ngā ture hei tiaki i ngā herekore taketake, pērā i te herekore kōrero, te herekore whakapono, me te tika ki te pōti. Me whakamana te tiakitanga ture mō ēnei herekore, ā, me whakatinana tonu.
Te Arotake i te Ariā a Rawls
Ahakoa te nui o te awe o te ariā o Rawls mō te tika, kua whakahēngia anō hoki e ngā tirohanga maha. Ko ētahi o ngā whakahē e tino kitea ana ko:
1. Te Uaua o te Mahi: He tino uaua te whakatinana i ngā mātāpono o te tika a Rawls i roto i te mahi. Hei tauira, he uaua te whakatau me pēhea te whakamahi i te tika tohatoha anō, me pēhea rānei te ine i te ōritetanga o ngā whai wāhitanga.
2. Ariā Whakaaro Pai: E kī ana ētahi kairīti he ariā whakaaro pai te ariā a Rawls kāore e whai whakaaro ki ngā āhuatanga o te ao tūturu, pērā i te noho o te pirau, te kore rānei e taea e ngā umanga te whakatinana i ngā kaupapa here tika.
3. Te Whakahē a te Rīpera: Kua tautohe ngā tohunga whakaaro rīpera pērā i a Robert Nozick, ko ngā mātāpono tika a Rawls e takahi ana i ngā mana o te tangata takitahi ki te pupuri me te whakahaere i ō rātou ake taonga. E whakapono ana a Nozick ko te tohatoha anō a te kāwanatanga i te taonga he momo akiaki kāore e tika.
4. Tirohanga Hapori: E kī ana ētahi kairīti hapori ko te arotahi a Rawls ki ngā tāngata takitahi me ngā mātāpono tūāpapa kāore e aro ki te hiranga o te hapori, te tikanga tuku iho, me ngā whanaungatanga pāpori i roto i te hanga i te ariā o te tika.
Te Katinga
Ko ngā mātāpono o te tika a John Rawls e tuku ana i tētahi huarahi auaha me te whai kiko ki te mārama ki te whakarite i tētahi hapori tika. Ahakoa kāore i te kore whakahē, kei te whai tikanga tonu ana whakaaro, ā, kei te whai mana tonu i roto i ngā kōrero mō te tika pāpori me ngā kaupapa here tūmatanui. Mā te whakaaro ki ngā mātāpono o Rawls me ngā wero e pā ana ki a rātou, ka taea e tātou te mahi ki tētahi hapori tika ake, taurite ake. Ko ngā mātāpono pēnei i te mātāpono o te herekoretanga, te mātāpono o te rerekētanga, me te ōritetanga o te whai wāhitanga e whakarato ana i tētahi turanga whakaaro pakari mō te aro atu ki ngā pātai matua mō te noho tahi me te rangimarie me te tika.
