Te Ariā o te Tika Hapori a John Rawls
Ko John Rawls (1921–2002) tētahi o ngā tohunga whakaaro tōrangapū whai mana nui o te rautau 20. Nāna i mahi, inā koa ko A Theory of Justice (1971), i whakaora anō i te tikanga o te rapunga whakaaro tōrangapū paerewa, i mua ko ngā huarahi ōhanga whai hua me te oranga. I tukuna e Rawls tētahi huarahi whakaaro mō te tika pāpori kāore i te tatau noa i te harikoa katoa engari i whakarite i ngā umanga taketake o te hapori kia whakaute i ia tangata hei tangata ōrite me te rangatira. E kiia ana te ariā a Rawls ko te "tika hei tika," te whakaaro ko ngā mātāpono o te tika me hua mai i ngā whakaaetanga tika i waenga i ngā tāngata whenua herekore me te ōrite.
Te Papamuri o te Arotakenga a Rawls mō te Whaihuatanga
I mua i a Rawls, ko te whai hua te mea nui i roto i ngā whakaaro matatika me ngā whakaaro tōrangapū o ēnei rā. Ka arotakehia e te whai hua ngā kaupapa here, ngā umanga rānei i runga i te nui o tā rātou whakanui i te harikoa katoa, i te oranga rānei. Ko te raruraru, e ai ki a Rawls, ko tēnei huarahi ka tūpono ki te patu i ngā tika, i ngā painga rānei o tētahi rōpū iti hei painga mō te nuinga. Mena ka whakanuia te harikoa "katoa", ka taea e te whai hua te whakatika i ngā hē nui ki ētahi—pērā i te whakahāwea, te here i te herekoretanga, te kore taurite rawa rānei—mēnā ka hua ake he painga nui ake.
E whakahē ana a Rawls i tēnei ariā o te "whakarāpopototanga" i ngā painga takitahi. Ki a ia, he mana matatika tō ia tangata, kāore e taea te whakaaro noa he huarahi ki te whakatutuki i tētahi whāinga whānui. Arā, kaua te tika e takahia e ngā whakaaro mō te whai huatanga, te whai huatanga katoa rānei.
Te Tika hei Tika: Ngā Whakaaro Taketake
Ko te ariā o te "tika hei tika" ka tīmata me te pātai: he aha ngā mātāpono hei whakahaere i te "hanganga taketake" o te hapori? Ko te hanganga taketake e kapi ana i ngā umanga matua—te kaupapa ture, te pūnaha ture, te mākete mahi, te pūnaha mātauranga, te kaupapa here taake, me ērā atu mea—nā te mea ko ēnei umanga te mea nui rawa atu hei whakatau i ngā tūponotanga oranga o ngā tāngata.
E kī ana a Rawls ko ngā mātāpono tika o te tika ko ērā e whiriwhiria e te hunga whai whakaaro mēnā kei te hanga whakaaetanga rātou i raro i ngā tikanga tika. Hei whakamārama i ēnei tikanga tika, e rua ngā tikanga rongonui a Rawls: te tūranga taketake me te arai o te kuware.
Te Tūnga Taketake me te Ārai o te Kuware
I te "tūranga taketake," ka whakaarohia e tātou tētahi rōpū tāngata hei hoahoa i ngā mātāpono taketake o te hapori. Heoi, kia tika ai tā rātou whakaaetanga (kaua e raweketia e te hiahia whaiaro), ka whakanohoia rātou ki muri i te "arai o te kuware." Ko te tikanga tēnei kāore rātou e mōhio ki te tūranga ka nohoia e rātou i roto i te hapori: kāore rātou e mōhio mēnā he whai rawa rātou, he rawakore rānei, he nuinga, he tokoiti rānei, he pūkenga, he kore rānei, he hauora, he hauā rānei, i whānau i roto i te tāone nui, i te kāinga rānei, me ērā atu mea.
Nā te mea kāore tātou e mōhio ko wai tātou, ka whiriwhiria e te tangata ngā mātāpono hei tiaki i a rātou mēnā ka kitea rātou i roto i te tūranga tino ngoikore. Koinei te wāhi e whakamahia ai e Rawls te māramatanga matatika: ki te hangaia e tātou he hapori me te kore e mōhio ki tō tātou ake mutunga, ka whiriwhiria e tātou ngā ture tika, kaua ngā ture e whai hua ana ki tētahi akomanga motuhake.
Ngā Mātāpono e Rua o te Tika a Rawls
Mai i tēnei whakamātautau whakaaro, e kī ana a Rawls ka whiriwhiria e te hunga whai whakaaro ngā mātāpono e rua o te tika:
1. Te Mātāpono o te Herekoretanga ōrite
Kei te katoa kaupapa mō ngā tika ōrite ki ngā herekoretanga taketake te mea whānui, mena e hototahi ana taua herekoretanga ki te herekoretanga ōrite mō ētahi atu.
Kei roto i ngā rangatiratanga taketake te rangatiratanga o te whakaaro, te rangatiratanga o te whakapono, te rangatiratanga o te whakauru atu, te rangatiratanga tōrangapū (te tika ki te pōti me te pōtitia), te rangatiratanga mai i te pupuri tūpono, me te tiakitanga. ture tika.
2. Te Mātāpono o te Rerekētanga me te Whai Wāhitanga Ōrite
Ka taea anake te whakamana i te kore taurite pāpori me te ōhanga mēnā ka tutuki i a ia ngā whakaritenga e rua:
– Te ōritetanga tika o ngā whai wāhitanga: e tuwhera ana ngā tūranga me ngā tūranga ki te katoa i raro i ngā tikanga o te ōritetanga tuturu, ehara i te mea "ōkawa" anake (hei tauira, ka taea e te katoa te tono mahi, engari he tino kore ōrite te urunga atu ki te mātauranga me ngā whatunga pāpori).
– Te mātāpono rerekētanga: he tika te kore taurite mēnā ka puta he painga nui ki te hunga kāore i te tino whai hua.
He mea nui ēnei mātāpono e rua i roto i te kupu: kaua te mātāpono o ngā herekoretanga taketake e tukua kia whiwhi moni ā-ōhanga. Hei tāpiri, ko te ōritetanga tika o ngā whai wāhitanga te mea nui ake i te whakamārama i te kore ōritetanga mā te mātāpono rerekētanga.
Te Tikanga o te Mātāpono Rerekētanga: Te Tauritekore iti me te Tauritekore Kawenga
Ehara te mātāpono rerekētanga i te karanga kia taurite te whiwhinga moni. E whakaae ana a Rawls ka taea e te kore taurite te whakatairanga i te hua, te auahatanga, me te tipu. Engari e tono ana ia i tētahi whakamārama matatika: ka whakapai ake rānei te kore taurite i te tūranga o te hunga rawakore?
Hei tauira, tera pea ka nui ake ngā whakatenatena a te hapori mō ētahi mahi (hei tauira, ngā tākuta tohunga i ngā rohe tūmatanui) mēnā ka ngāwari ake te uru atu o ngā rōpū rawakore ki ngā ratonga hauora mā te kaupapa here. I tetahi atu taha, he uaua ki te whakamārama i te kore taurite e whakarei ana i te hunga torutoru me te kore e whakapai ake i te urunga atu ki ngā ratonga taketake—te mātauranga, te tiaki hauora, te whare noho tika, me te mahi—mō ngā rōpū iti rawa te moni whiwhi, e ai ki a Rawls.
Te ōritetanga tika o ngā whai wāhitanga: Ehara i te "mana rangatira" noa iho
I whakahē a Rawls i te whaiti o te mana whakahaere. Ki tā Rawls titiro, ko te pūkenga tūturu me ngā āhuatanga o te whānau te "waimarie matatika". Mena ka angitu te tangata nā te mea i whānau mai ia ki roto i tētahi whānau whai rawa me te whai wāhi ki te mātauranga teitei, ehara i te mea ko te hua o te mahi uaua a te tangata ake. Nō reira, me whakatika e ngā hanganga pāpori ngā kore ōrite o ngā whai wāhitanga mai i te tīmatanga.
Ko te ōritetanga o ngā whai wāhitanga e hiahia ana ki ngā kaupapa here e whakaiti ana i ngā pānga o te papamuri pāpori: te mātauranga tūmatanui kounga, ngā karahipi, te hauora utu tika, te tiaki tamariki, me te mākete mahi kore whakahāwea. E whakanui ana tēnei mātāpono he whai tikanga te whakataetae pāpori mēnā kāore te tīmatanga i te tino kore taurite.
Te Hanganga Taketake me te Tūranga o ngā Whare
Nā te arotahi a Rawls ki ngā hanganga taketake, ka tino whai pānga tana ariā ki te hoahoa kaupapa here tūmatanui. Ehara i te mea ko te ngākau pono o te tangata anake tana e kōrero ana, engari me pēhea hoki te hanga a ngā ture me ngā umanga i te tohatoha o ngā tika, ngā herenga, me ngā rauemi. I roto i te hapori Rawlsian, ehara te tika i te atawhai noa iho o te hunga whai rawa ki te hunga rawakore, engari kua whakauruhia ki roto i te pūnaha taake, te haumarutanga pāpori, ngā ture mākete, me te urunga atu ki ngā ratonga tūmatanui.
Nā tēnei, e kiia ana te ariā a Rawls he parepare mō tētahi kāwanatanga oranga kaha—ahakoa kāore a Rawls i whakaae ki tētahi tauira ōhanga. Ko te mea nui ki a ia ko te mahi a ngā umanga ki te tiaki i ngā mana motuhake, ki te whakarato i ngā whai wāhitanga ōrite, me te whakapai ake i te tūranga o te hunga tino ngoikore.
Te Whakahē me te Taupatupatu mō ngā Rawls
Kua puta te tautohetohe whānui i te ariā a Rawls. Kua whakahē ngā kaitautoko i te mana motuhake pērā i a Robert Nozick i a Rawls mō te whakatika i te tohatoha anō e takahi ana i ngā mana whenua. I tētahi atu taha, kua tautohe ngā kaitautoko i te mana motuhake pērā i a Michael Sandel he nui rawa te aro o Rawls ki te takitahi āhuahanga, ā, kāore e aro ki ngā hononga pāpori me ngā tuakiri hapori tūturu e hanga ana i ngā kōwhiringa a te tangata.
Kei reira anō hoki te whakahē he whakapae rawa te arai o te kuware: kāore ngā whakaaetanga "whakaaroaro" e whakaata i ngā pakanga me ngā tauritekore tūturu. Heoi, e kī ana ngā kaitautoko a Rawls ehara te tūnga taketake i te rangahau whakaaro, engari he taputapu hei whakamātautau i ngā māramatanga matatika: ko te mātāpono tika he mea ka taea te whakamana ki te tangata ahakoa te waimarie pāpori.
Te Hiranga o te Ariā a Rawls mō te Tika Hapori o Nāianei
I waenganui i te pikinga ake o te kore taurite o te ōhanga, ngā tautohetohe mō te taake ahu whakamua, te inihua hauora, te urunga ki te mātauranga, me te whakahāwea hanganga, kei te whai mana tonu a Rawls. Ko te mātāpono o te herekoretanga ōrite e whakamahara ana i a tātou kāore te manapori me ngā tika tangata e tika kia hokohokohia mō te tipu ōhanga. Ko te ōritetanga tika o ngā whai wāhitanga e hiahia ana kia arohia ngā pūtake o te kore taurite, kaua e whakarato noa i te awhina wā poto. Ko te mātāpono rerekētanga e wero ana i te hapori kia aromatawai i te ahunga whakamua kaua e runga i ngā taumata toharite o te whai rawa, engari i runga i ngā āhuatanga o ngā rōpū tino rawakore.
Hei whakamutunga, ko te ariā a John Rawls mō te tika pāpori e tono ana i a tātou kia titiro ki te hapori hei kaupapa mahi tahi i waenga i ngā tāngata ōrite. Ehara i te mea ka inehia te tika mā te oranga katoa o te katoa, engari mā te whakaae tika o te katoa ki ā tātou ture—ina koa ko te hunga tino ngoikore. Mā te anga o "te tika hei tika," ka tukuna e Rawls he aratohu matatika mō ngā mahi tōrangapū o ēnei rā: te hanga i ngā umanga e whakaute ana i te herekoretanga, e whakawhānui ana i ngā whai wāhitanga, ā, e whakarite ana kia tino hira te ahunga whakamua ki te katoa.
