Ko Immanuel Kant me te Ākiaki Kātegori
Ko Immanuel Kant, he tohunga whakaaro Tiamana o te rautau 18, e kiia ana ko ia tētahi o ngā kaitātari whakaaro tino whai mana i roto i te hītori o te rapunga whakaaro o te Hauāuru. I horapa tōna awe ki ngā mara pērā i te epistemology, te matatika, me te ataahua. Heoi, ko tētahi o ana ariā e maumaharatia ana, e kōrerohia ana hoki tae noa ki tēnei rā ko te "whakahau kāwai", he mea nui ki ana tirohanga mō ngā matatika.
Te Papamuri o te Rapunga Whakaaro a Kant
I whānau mai a Kant i Königsberg, East Prussia (ināianei ko Kaliningrad, Rūhia) i te tau 1724, ā, i noho ia i te nuinga o tōna oranga ki reira. Ahakoa i mahi poto ia hei kaiako tūmataiti, i muri mai ka noho ia hei ahorangi i Te Whare Wānanga o Königsberg, i reira i whakaako ai ia i ngā momo kaupapa, mai i te pāngarau ki te rapunga whakaaro.
Ko tētahi o ngā mahi rongonui a Kant ko te "Critique of Pure Reason" (Kritik der reinen Vernunft), i whakaputaina i te tau 1781. E ngana ana tēnei mahi ki te whakatau i te pakanga i waenga i te empiricism me te rationalism. Heoi, ko tana mahi matua i roto i ngā tikanga matatika ko te "Groundwork for the Metaphysics of Morals" (Grundlegung zur Metaphysik der Sitten), i whakaputaina i te tau 1785, e whakaatu ana ia i te ariā o te whakahau kāwai.
He Kupu Whakataki ki te Ākiaki Kāwai
Ko te kupu whakahau kāwai e pā ana ki tētahi mātāpono matatika taketake i whakaponohia e Kant hei pūtake mō ngā mahi matatika whaitake katoa. Ki tā Kant titiro, kāore te matatika e whakawhirinaki ki ngā āhuatanga takitahi, ki te putanga rānei o tētahi mahi, engari ki ngā mātāpono whānui ka taea te whakamahi whānui. Ehara ngā whakahau kāwai i ngā mātāpono whanaunga, i ngā mātāpono takitahi rānei, engari he whakahau tino tika me whai ahakoa he aha ngā hua.
Te Whakatakotoranga Āhuatanga Whakahau
He maha ngā whakatakotoranga a Kant mō te whakahau kāwai, ko te mea rongonui ko:
1. Mātāpono o te Ao Whānui: "Me mahi i runga anō i tētahi mātāpono e taea ai e koe te hiahia i taua wā anō kia noho hei ture whānui." Ko te tikanga tēnei, i mua i te mahi i tētahi mahi, me whakaaro te tangata mēnā ka taea te whakaae i te mātāpono kei muri i te mahi hei ture e pā ana ki ngā tāngata katoa i roto i te āhuatanga kotahi.
2. Te Mātāpono o te Herekoretanga: "Whakahaerehia me te mea ko te whāinga o āu mahi mā roto i tōu hiahia ka taea te noho hei ture ā-ao o te taiao." E pā ana tēnei ki te mātāpono tuatahi, engari e whakanui ana i te āhuatanga o te hiahia o te tangata i roto i te waihanga i te ture matatika.
3. Te Mātāpono o te Kawe: "Me mahi i roto i te huarahi e whakaaro ai koe ki te tangata, i roto i a koe anō me te tangata hoki o ētahi atu, i te wā kotahi tonu hei whāinga, kaua hei huarahi noa iho." Ki tā Kant, me whakaaro tonu te tangata hei whāinga matua o ia mahi matatika, kaua hei huarahi ki tētahi atu whāinga.
4. Mātāpono o te Mana Motuhake: "Whakahaerehia me te mea ko ngā mātāpono o āu mahi hei whakatū i tētahi ture matatika motuhake mō te tangata katoa." E whakanui ana tēnei mātāpono me ahu mai te ture matatika i te whakaaro motuhake o te tangata, kaua i ngā mana whakahaere o waho pērā i te whakapono, i te kāwanatanga rānei.
Te Whakatinanatanga me te Arotake
Ehara i te mea ngāwari te whakamahi i te whakahau kāwai i roto i te oranga o ia rā. Hei tauira, ki te whakaaro tetahi ki te teka, me pātai rātou ki a rātou anō mēnā ka taea te whakaae i te mātāpono kei muri i te teka (hei tauira, te teka hei karo i te whiu) hei ture whānui. Mēnā ka whakaaetia tēnei hei ture whānui, kāore he whakapono i roto i te whakawhitiwhiti kōrero a te tangata, ā, ka mutu, ka arahi tēnei ki tētahi hapori koretake. Nō reira, i runga i te whakahau kāwai, kāore e taea te whakatika i te teka.
Heoi anō, kāore i te kore ngā kaiwhakahē i te ariā matatika a Kant. Ko ētahi kaiwhakahē, pērā i a Friedrich Nietzsche , e kī ana he tino pakari rawa ngā matatika a Kant, ā, kāore e whakaaetia ngā āhuatanga matatika e tika ana i roto i ngā āhuatanga o te ao tūturu. E kī ana a Nietzsche ko te Kantianism te mutunga ka arahi ki te mana whakahaere matatika, ā, ka pehia te maia matatika o te tangata ki te whakatau matatika i roto i ngā horopaki uaua.
Ko ētahi atu, pērā i a John Stuart Mill me ngā tāngata whai tikanga, kua whakahē i a Kant mō te kore aro nui ki ngā hua o ngā mahi. E ai ki ngā mātāpono whai tikanga, ka whakatauhia he tika, he hē rānei ngā mahi i runga i te kaha o ō rātou hua mō te oranga whānui. I roto i tēnei whakamārama, ahakoa he hē te teka i te tirohanga a Kant, ka taea te whakamana mena ka hua ake he pai nui ake.
Te Hiranga o te Ture Whakatakotoranga i ngā Wā Hou
Ahakoa ngā whakahē maha, he mea nui tonu te hiranga o te whakahau ā-kāwai i ēnei rā. Ka kitea te mātāpono o te ao whānui i roto i te horopaki o ngā tika tangata me ngā ture o te ao, e whakamahia whānuitia ana ētahi ture ahakoa te tuakiri, te hononga ahurea rānei. Hei tauira, ko te Whakapuakitanga Ao mō ngā Tika Tangata he tauira o te whakamahinga o ngā mātāpono matatika ao whānui i runga i te tauine ao.
Waihoki, ko te kaupapa o te atawhai tangata e whakaatuhia ana i roto i ngā kaupapa pāpori o nāianei. Ko ngā kaupapa pēnei i te Black Lives Matter, i te kaupapa rānei mō te ōritetanga ira tangata, e ahu mai ana i te whakapuakitanga me rite te mana me te whakaute ki ngā tāngata katoa, he whakaata tika i te kaupapa whakahau ā-wāhanga e whakaaro ana ki te tangata hei whāinga i roto i a ia anō.
Hei tāpiri atu ki tēnā, ko te ariā o te mana motuhake o te tangata takitahi i roto i te ture matatika he pou nui tēnei e hangai ana ki te maha o ngā pūnaha manapori. Ko te mana motuhake o te tangata takitahi ki te whakatau i ngā whakataunga matatika me te kore he akiaki mai i waho, ahakoa mai i te kāwanatanga, mai i ētahi atu hinonga rānei, he mea nui tonu ki te pupuri i tētahi hapori maha-rōpū me te manawanui.
Whakamutunga
Ko te ariā a Immanuel Kant mō te whakahau kāwai he tirohanga hohonu, he tirohanga wero hoki mō te matatika. Mā te whakauru i tētahi whakahau ā-ao, ā-kore here, i whakarato a Kant i tētahi huarahi hou ki te mārama me te whakamahi i ngā tikanga matatika. Ahakoa te maha o ngā whakahē, kei te whai tikanga tonu ngā āhuatanga o ngā mātāpono matatika a Kant, ā, kei te kitea te whakamahinga i roto i ngā momo take o nāianei. Hei whakaaroaro whakamutunga, ka akiaki te whakahau kāwai i a tātou ki te whakaaro ki ngā pānga whānui o ā tātou mahi, ā, ka akiaki i te hanganga o tētahi hapori matatika ake, tika ake hoki.
