Amandla omoya kanye nethonya lawo esimweni sezulu

Ukuguquguquka Komoya kanye Nomphumela Wawo Esimweni Sezulu

Umkhathi uyisimbozo samagesi azungeze uMhlaba futhi usebenza njenge "sigaba" sezinqubo ezahlukahlukene zomzimba ezibumba isimo sezulu sansuku zonke. Isimo sezulu esisibonayo—ilanga, amafu, imvula enamandla, ukuduma kwezulu, noma imimoya enamandla—akuyona into eyenzeka ngokungahleliwe. Siwumphumela wokuguquguquka komkhathi: ukunyakaza kobuningi bomoya, ukushintshana kwamandla, izinguquko zokucindezela, kanye nokusebenzisana phakathi kolwandle, ubuningi bomhlaba, kanye nemisebe yelanga. Ukuqonda ukuguquguquka komkhathi kusisiza ukuchaza ukuthi kungani isimo sezulu singashintsha ngokushesha, ukuthi kungani izinkathi zemvula zishintsha, noma ukuthi kungani isifunda sibhekana neziphepho ezivamile.

Umkhathi njengohlelo oluguquguqukayo

Umkhathi usebenza njengohlelo oluguquguqukayo ngoba uhlala uhamba futhi uvumelana nokwehluka kwamandla emhlabeni wonke. Umthombo wawo oyinhloko wamandla imisebe yelanga. Kodwa-ke, imisebe yelanga isatshalaliswa ngokungalingani: izifunda ezishisayo zithola amandla amaningi kunezindawo eziphakeme. Lokhu kungalingani kuqhuba ukuthuthwa kokushisa kusuka ezindaweni ezifudumele kuya ezindaweni ezipholile ngokujikeleza komkhathi nolwandle.

Ngaphandle kwezinga lokushisa, umfutho womoya nawo ungamandla amakhulu okushayela. Umoya uvame ukuhamba usuka ezindaweni ezinengcindezi ephezulu uye ezindaweni ezinengcindezi ephansi. Uma umehluko womfutho umkhulu ngokwanele, imimoya iba namandla. Ngezinga elikhulu, ukunyakaza komoya akuthonywa nje kuphela yizingcindezi kodwa futhi nokuzungeza koMhlaba, okudala amandla eCoriolis, kanye nokungqubuzana nobuso, okunciphisa umoya.

Izendlalelo zomkhathi kanye nezindima zazo

Izinguquko zesimo sezulu ezisebenza kakhulu zenzeka ku-troposphere, ungqimba oluphansi kakhulu lomkhathi, oluqala kusukela ebusweni kuya cishe kumakhilomitha angu-8–18 (phezulu ezindaweni ezishisayo, oluphansi ezindaweni eziphansi). I-troposphere iqukethe iningi lomhwamuko wamanzi, amafu, kanye nezimo zesimo sezulu. Ngaphezulu kwayo kulele i-stratosphere ezinzile kakhulu, ethonya isimo sezulu ngokungaqondile, isibonelo ngokusebenzisa imisinga enamandla emngceleni we-troposphere-stratosphere, njengomfula we-jet.

I-troposphere egcwele umhwamuko wamanzi ivumela ukujiya kanye nokwakheka kwamafu ukuthi kwenzeke. Le nqubo yokujiya ikhipha ukushisa okucashile, amandla "ayegcinwe" ngaphambilini ngesikhathi sokuhwamuka. Ukukhishwa kokushisa okucashile kungaqinisa ukunyakaza okukhuphukayo komoya kanye neziphepho ezinamandla njengemvula enkulu kanye nombani.

Umfutho womoya, umoya, kanye namandla eCoriolis

FUNDA  Ukubikezela imvula ngokusekelwe kudatha yesimo sezulu

Umoya uwukubonakaliswa okusobala kakhulu kwe-dynamics yomkhathi. Kalula nje, umoya uvela ekwehlukeni kwengcindezi (i-gradient yengcindezi). Kodwa-ke, ngenxa yokuthi uMhlaba uyajikeleza, isiqondiso somoya asiqondile sisuka phezulu siye phansi. Amandla e-Coriolis aguqula ukunyakaza komoya siye kwesokudla eNyakatho Yenkabazwe kanye nakwesobunxele eNingizimu Yenkabazwe. Lokhu kuphumela emaphethini okujikeleza kwegazi njengemimoya yezohwebo, ama-westerlies, kanye nama-cyclonic kanye nama-anticyclonic gyres.

Ezinhlelweni ezinengcindezi ephansi (izishingishane), umoya uvame ukuqoqana futhi ukhuphuke. Lokhu kunyakaza okukhuphukayo kubangela ukwakheka kwamafu futhi kwandisa amathuba emvula. Ngokuphambene nalokho, ezinhlelweni ezinengcindezi ephezulu (ama-anticyclone), umoya uvame ukucwila bese ufudumala, okuvimbela ukwakheka kwamafu. Yingakho izindawo ezigcwele ukucindezeleka okuphezulu zivame ukuba nesimo sezulu esinelanga nesomile.

Ukuguquguquka, ukuzinza, kanye nokwakheka kwamafu

Izenzakalo eziningi zesimo sezulu esibi kakhulu ziqala nge-convection, ukunyakaza komoya ofudumele okukhuphukayo okulula kunomoya ozungezile. Lapho ubuso bomhlaba bushiswa yilanga, umoya oseduze nobuso uyafudumala futhi ukhuphuke. Uma umoya okhuphukayo unomswakama owanele, umhwamuko wamanzi uyaqina bese wakha amafu. Uma izimo zomkhathi zingazinzile—okusho ukuthi umoya okhuphukayo uhlala ufudumele kunezindawo ezizungezile—i-convection ingakhula ibe amafu e-cumulonimbus, aletha imvula enkulu, umbani, imimoya enamandla, ngisho nesichotho.

Ukuzinza komoya kubalulekile. Esimweni esizinzile, umoya okhuphukayo "ugcinwa" ngokushesha futhi ubuyele esimweni sawo sokuqala, okuholela emafwini amancane noma ukungabi namafu nhlobo. Esimweni esingazinzile, amafu akhula abe made, futhi imvula enkulu ingenzeka ngesikhathi esifushane.

Imingcele, izixuku zomoya, kanye nemvula enkulu

Ngaphezu kokuhlangana kwendawo, isimo sezulu sibunjwa ukuhlangana kwemimoya. Imimoya iwumthamo omkhulu womoya onezimpawu zokushisa nomswakama ezifanayo, isibonelo, umoya wasemanzini (omanzi) noma wezwekazi (owomile). Umngcele lapho kuhlangana khona imimoya ehlukene ubizwa ngokuthi ingaphambili. Ezifundeni ezingaphansi kwezindawo ezishisayo neziphakathi nendawo, imingcele ebandayo kanye nemingcele efudumele kuvame ukubangela imvula ebanzi.

Ama-cold fronts ayenzeka lapho umoya obandayo usunduza umoya ofudumele phezulu ngokushesha, okuvame ukubangela imvula enkulu kanye neziphepho. Ama-cold fronts "athambekele" kakhulu; umoya ofudumele ukhuphuka kancane phezu komoya obandayo, ukhiqiza imvula esakazeke ngokulinganayo futhi ehlala isikhathi eside. Lezi zinhlelo zangaphambili zivame ukuhlotshaniswa neziphepho ezingaphandle kwe-tropical, ama-eddies aphansi angaletha izinguquko ezinkulu esimweni sezulu usuku nosuku.

FUNDA  Kungani kuba nombani nokuthi ungawunciphisa kanjani umngcipheko

Imifudlana yejethi namagagasi omoya

Endaweni ephakeme cishe ngamakhilomitha angu-9-12, kuneqembu lemimoya enamandla kakhulu ebizwa ngokuthi i-jet stream. I-jet stream iqhutshwa umehluko omkhulu wokushisa phakathi kwezindawo ezishisayo nezinsika. Naphezu kokuba iphakeme ngaphezu kobuso, i-jet stream ithonya isimo sezulu ngokuqondisa izindlela zezinhlelo eziphansi kanye nezingaphambili. Lapho i-jet stream ijika (eyakha amagagasi eRossby), amaphethini ezulu angaba "avalekile," okubangela ukuthi isifunda sibhekane nezikhathi ezinde zokushisa, imvula eqhubekayo, noma, ngokuphambene nalokho, isomiso.

Kwezinye izimo, ukuphazamiseka kwe-stratosphere njengokufudumala kwe-stratosphere okungazelelwe kungathinta indawo yomsinga we-jet futhi kuthinte isimo sezulu esibi kakhulu ebusweni, ikakhulukazi ezindaweni eziphakeme.

Ukusebenzisana kolwandle nomoya: izimvula ezinkulu kanye ne-ENSO

Ezindaweni ezishisayo njenge-Indonesia, ukuguquguquka komkhathi kuthonywa kakhulu ukusebenzisana phakathi kolwandle nomhlaba. Ukushisa okuhlukile phakathi kwamazwekazi ase-Asia nase-Australia kubangela uhlelo lwezimvula. Lapho i-Asia ipholile (ubusika obusenyakatho ye-hemisphere), ukucindezela okuphezulu phezu kwe-Asia kudonsela imimoya eningizimu ngaphesheya kwe-equator. Le mimoya ithwala umhwamuko wamanzi olwandle futhi ibangele inkathi yemvula ezindaweni eziningi zase-Indonesia. Ngokuphambene nalokho, lapho i-Australia ipholile, imimoya ivame ukuletha umoya owomile futhi ibangele inkathi yesomiso.

Esinye isenzakalo esibalulekile emhlabeni wonke yi-ENSO (El Niño–Southern Oscillation). Lapho kwenzeka i-El Niño, amazinga okushisa olwandle ezindaweni ezishisayo zasePacific eziphakathi nendawo kuyashisa, umoya kanye namaphethini okushintshashintsha kwesimo sezulu ayashintsha, kanti i-Indonesia ivame ukuba nemvula enciphile, okungakhulisa isomiso kanye nemililo yamahlathi. Ngesikhathi seLa Niña, kwenzeka okuphambene nalokho: amathuba emvula ayanda, futhi ingozi yezikhukhula kanye nokudilika komhlaba ingaba phezulu. Lokhu kubonisa ukuthi amandla omoya awahlukanisiwe kodwa axhumene kakhulu namandla olwandle.

FUNDA  Izehlakalo zesimo sezulu esibi kakhulu kanye nomthelela wazo emphakathini

Ithonya le-topography kanye nokusetshenziswa komhlaba

Izakhiwo zomhlaba nazo zibumba isimo sezulu sendawo. Izintaba ziphoqa umoya ukuba ukhuphuke (ukuphakamisa i-orographic), ngakho-ke uhlangothi oluya emoyeni luvame ukuba manzi kakhulu, kanti uhlangothi olunesithunzi semvula (i-leeward) lomile kakhulu. Ezindaweni ezisogwini, umehluko ekufudumaleni phakathi komhlaba nolwandle ubangela umoya womhlaba nolwandle, othonya ukwakheka kwamafu ntambama.

Izinguquko zokusetshenziswa komhlaba—njengokufudukela emadolobheni—zingadala iziqhingi ezishisayo zasemadolobheni. Amadolobha amunca futhi agcine ukushisa okuningi kunezitshalo, okubangela amazinga okushisa akhuphuke, amaphethini omoya wendawo ashintshe, kanye nethuba lemvula yendawo lishintshe. Ngamanye amazwi, isimo sezulu esisibonayo siwumphumela wokuhlanganiswa kwezinguquko zomhlaba wonke, zesifunda, nezendawo.

Imiphumela yokubikezela isimo sezulu kanye nokunciphisa izinhlekelele

Ukuqonda ukuguquguquka kwesimo sezulu kubalulekile ekubikezeleni isimo sezulu. Amamodeli esimo sezulu anezinombolo asebenzisa izibalo ezibonakalayo ezichaza ukunyakaza komoya, ukudluliselwa kokushisa, umswakama, kanye nokwakheka kwamafu. Kodwa-ke, ngenxa yokuthi isimo sezulu siyaphithizela, ukungaqiniseki okuncane ezimweni zokuqala kungakhula kube umehluko omkhulu ezinsukwini ezimbalwa. Yingakho izibikezelo zesimo sezulu zivame ukuba zinembile kakhulu ezinsukwini ezimbalwa ezizayo futhi zinciphe ngokuhamba kwesikhathi.

Ngakolunye uhlangothi, ulwazi nge-atmospheric dynamics lusiza ekunciphiseni izinhlekelele. Ulwazi mayelana namathuba emvula enkulu, isiqondiso somoya, amagagasi okushisa, noma izimo zemvula lungasetshenziswa ukuxwayisa kusenesikhathi ngezikhukhula, ukudilika komhlaba, isomiso, kanye neziphepho. Ngokuqapha ngesathelayithi, i-radar yesimo sezulu, kanye neziteshi zezulu, singabona "isinyathelo" se-atmospheric dynamics ngesikhathi sangempela futhi senze izinqumo ezisheshayo.

I-Penutup

Ukuguquguquka komoya kuchaza indlela amandla elanga, umehluko wokucindezela, ukujikeleza koMhlaba, umswakama, kanye nokusebenzisana nolwandle kanye ne-topography okuthonya ngayo isimo sezulu. Kusukela emimoyeni epholile ogwini kuya ekuvunguzeni okukhulu kwezulu, konke kuyimiphumela yokuhamba okuqhubekayo kokushintshana komoya namandla. Ngokuqonda lezi zinqubo, asikwazi nje kuphela ukuqonda ukuthi kungani isimo sezulu sishintsha kodwa futhi sithuthukisa ukulungela izingozi zesimo sezulu esibi kakhulu, ezibaluleke kakhulu phakathi kokushintsha kwesimo sezulu kanye nokwanda komsebenzi wabantu ezindaweni ezahlukene.

Shiya amazwana