Ipa Ayaba Elizabeth Kìíní nínú Ìtàn Ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì
Ayaba Elizabeth Kìíní, tí a sábà máa ń pè ní “Ayaba Wundia” tàbí “Gloriana,” jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ènìyàn pàtàkì àti alágbára jùlọ nínú ìtàn ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì. Nígbà tí ó ń ṣàkóso ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì láti ọdún 1558 títí di ìgbà ikú rẹ̀ ní ọdún 1603, ìjọba Elizabeth Kìíní ni a mọ̀ sí Ọjọ́ Elizabethan, èyí tí ó ṣe àmì àkókò wúrà nínú ìtàn ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì tí ó ní ìdàgbàsókè nínú iṣẹ́ ọnà, ìwé, àti agbára ìṣèlú nínú.
Àkọ́kọ́ àti Ìgòkè sí Ìtẹ́
A bí Elizabeth ní ọjọ́ keje oṣù kẹsàn-án ọdún 1533, fún Ọba Henry Kẹjọ àti ìyàwó rẹ̀, Anne Boleyn. Ṣùgbọ́n, ìgbéyàwó wọn kún fún ìjà àti ìṣẹ̀lẹ̀, èyí tí ó nípa lórí ìgbésí ayé Elizabeth láti ìbẹ̀rẹ̀. Nígbà tí wọ́n pa ìyá rẹ̀ fún ìṣọ̀tẹ̀, Elizabeth jẹ́ ọmọ ọdún mẹ́ta péré, wọ́n sì kéde rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ọmọ àlè. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ìwà àrékérekè ìdílé ọba bo Elizabeth mọ́lẹ̀, ó gba ẹ̀kọ́ tó dára gan-an, ó kọ́ èdè àti onírúurú ẹ̀kọ́ tó máa ṣe é láǹfààní ní gbogbo ìgbà ìjọba rẹ̀.
Ṣùgbọ́n, ìrìn àjò Elizabeth sí ìtẹ́ kò rọrùn. Lẹ́yìn ikú baba rẹ̀, Henry Kẹjọ, Edward VIII, arákùnrin Elizabeth, tí í ṣe ọmọ ìyá rẹ̀, ló ṣàkóso England, ẹni tí ó kú ní kékeré. Lẹ́yìn náà, arábìnrin Elizabeth, Mary Kìíní, tí a mọ̀ sí "Maria Ẹ̀jẹ̀" ni ó jogún ìtẹ́ náà fún inúnibíni tí ó ṣe sí àwọn Protestant Gẹ̀ẹ́sì. Ìjọba Mary kún fún wàhálà ìsìn, ṣùgbọ́n nígbà tí Mary kú ní ọdún 1558, Elizabeth Protestant gorí ìtẹ́, ó sì fòpin sí wàhálà náà.
Ìdarí Ìṣèlú àti Ẹ̀sìn
Ọ̀kan lára àwọn apá pàtàkì jùlọ nínú ìjọba Elizabeth Kìíní ni ìgbìyànjú rẹ̀ láti ṣe àtúnṣe sí àwọn ìjà ẹ̀sìn tó ń halẹ̀ mọ́ ìdúróṣinṣin ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì. Ìpinnu pàtàkì kan ni Òfin Ìṣọ̀kan ti ọdún 1559, èyí tó gbìyànjú láti so ìjọ Gẹ̀ẹ́sì pọ̀ nípa ṣíṣe àgbékalẹ̀ ìwé ìsìn kan, Ìwé Àdúrà Àpapọ̀, èyí tó so àwọn ẹ̀yà Kátólíìkì àti Pùròtẹ́sítáǹtì pọ̀, nígbà tó sì ń mú kí ipò Ṣọ́ọ̀ṣì Anglican lágbára sí i.
Elizabeth tún yẹra fún ìwà ipá tó ń da ìjọba Mary láàmú, ó sì gbìyànjú láti yẹra fún ìjẹgàba láti ọwọ́ ẹgbẹ́ ìsìn kan ṣoṣo. Ọgbọ́n ìsìn àti ìṣèlú Elizabeth kó ipa pàtàkì nínú rírí i dájú pé ìṣèlú àti àwùjọ dúró ṣinṣin nígbà ìjọba rẹ̀, bó tilẹ̀ jẹ́ pé kò yẹra fún àwọn ìpèníjà àti àdìtẹ̀.
Àkókò Àwọ̀ Wúrà ti Àṣà
Ìjọba Elizabeth ni a tún mọ̀ sí àkókò wúrà nínú iṣẹ́ ọnà àti ìwé kíkà. Àtìlẹ́yìn Elizabeth fún iṣẹ́ ọnà dá àyíká tó dára sílẹ̀ fún ìdàgbàsókè àwọn òǹkọ̀wé àti akéwì olókìkí bíi William Shakespeare, Christopher Marlowe, àti Edmund Spenser. Àwọn eré Shakespeare, bíi "Hamlet," "Macbeth," àti "A Midsummer Night's Dream," ni a bí ní àkókò yìí, wọ́n sì ti fi ogún tó pẹ́ sílẹ̀ nínú ìwé kíkà àgbáyé.
Orin, iṣẹ́ ọnà, àti ìkọ́lé ilé tún gbilẹ̀ ní àsìkò yìí. Àwọn ènìyàn bíi olùkọrin William Byrd àti ayàwòrán Nicholas Hilliard gba àmì ìdánimọ̀, àti pé ẹwà Elizabethan ní ìkọ́lé ilé ṣì wà nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ilé pàtàkì ní gbogbo England.
Eto-ọrọ aje ati Imugboroosi Kariaye
Ní àfikún sí àwọn ìlànà ìbílẹ̀ rẹ̀ tó dára, Elizabeth Kìíní ni a mọ̀ fún àwọn ìlànà ètò ọrọ̀ ajé àti ìfẹ̀síwájú rẹ̀. Nígbà ìjọba rẹ̀, Elizabeth ṣètìlẹ́yìn fún ìwádìí àti ìrìn àjò ojú omi. Àwọn ènìyàn ńlá bíi Sir Francis Drake àti Sir Walter Raleigh kópa pàtàkì nínú ìfẹ̀sí England sí ayé tuntun, ṣíṣí àwọn ọ̀nà ìṣòwò tuntun, àti mímú ọrọ̀ wá sí England.
Ọ̀kan lára àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tó gbajúmọ̀ jùlọ nínú ìwádìí ni bí Sir Francis Drake ṣe yí ayé ká láti ọdún 1577 sí 1580, èyí tó mú ẹ̀mí ìgboyà àti ìtara ti England wá sí àgbáyé. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìjà àti ìfipábánilòpọ̀ ló máa ń bá àwọn ìwádìí rẹ̀ rìn, a kò lè sọ pé wọ́n ṣe pàtàkì nínú yíyípadà ipò England lórí àgbáyé.
Awọn ija ati awọn iṣẹgun ologun
Yàtọ̀ sí àwọn àṣeyọrí rẹ̀ nínú ètò ìṣèlú àti ìwádìí kárí ayé, Elizabeth Kìíní tún dojúkọ àwọn ìhalẹ̀ ológun gidi. Ọ̀kan lára àwọn ìpèníjà tó tóbi jùlọ ni ewu ọkọ̀ ogun ilẹ̀ Sípéènì ní ọdún 1588. Sípéènì, lábẹ́ Ọba Philip Kejì, kà á sí ọ̀tá pàtàkì nítorí ìtìlẹ́yìn rẹ̀ fún àwọn ọlọ̀tẹ̀ ilẹ̀ Netherlands àti ìkọ̀ Elizabeth láti fẹ́ Philip.
Ẹgbẹ́ ọmọ ogun ilẹ̀ Sípéènì alágbára kan lọ sí ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì pẹ̀lú èrò láti gbógun ti Elizabeth kí wọ́n sì ṣẹ́gun rẹ̀. Síbẹ̀síbẹ̀, nítorí ọgbọ́n ìdarí ọkọ̀ ojú omi ti àwọn ọmọ ogun ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì bíi Sir Francis Drake àti ipò ojú ọjọ́ tí a kò lè sọ tẹ́lẹ̀, àwọn ọmọ ogun ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì ṣẹ́gun Ẹgbẹ́ ọmọ ogun ilẹ̀ Sípéènì. Ìṣẹ́gun pàtàkì yìí kò wulẹ̀ mú kí ọkàn àwọn ọmọ ogun ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì gbóná sí i nìkan, ó tún tún fi agbára àwọn ọmọ ogun ojú omi ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì múlẹ̀.
Àwòrán Ayaba Wúńdíá
Ọ̀kan lára àwọn ohun tí a lè rántí jùlọ nípa Ayaba Elizabeth Kìíní ni àwòrán rẹ̀ ní gbangba gẹ́gẹ́ bí “Ayaba Wundia.” Kò ṣe ìgbéyàwó rárá, láìka ọ̀pọ̀lọpọ̀ àhesọ àti àbájáde nípa ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìbáṣepọ̀ ìfẹ́, títí kan ọ̀kan pẹ̀lú Robert Dudley, Earl ti Leicester. Ìpinnu rẹ̀ láti má ṣe ìgbéyàwó ni a sábà máa ń rí gẹ́gẹ́ bí ọgbọ́n ìṣèlú láti máa ṣàkóso agbára pátápátá àti láti yẹra fún ìjẹgàba láti ọ̀dọ̀ àwọn ìdílé tàbí ìpínlẹ̀ mìíràn.
Elizabeth lo àwòrán yìí láti mú kí ó ní ìrísí mímọ́ àti ìbẹ̀rù ní àyíká ara rẹ̀. Wọ́n sábà máa ń yà á nínú iṣẹ́ ọnà àti àwọn ohun ọ̀ṣọ́ ọba pẹ̀lú àmì wúńdíá, agbára, àti ọgbọ́n. Àwòrán àti ìpolongo yìí jẹ́ ara ọgbọ́n Elizabeth láti mú kí ipò rẹ̀ lágbára sí i àti láti rí i dájú pé àwọn ọmọ abẹ́ àti àwọn ìjòyè rẹ̀ jẹ́ olóòótọ́.
Òpin ìjọba àti Ìlànà
Láìní ọmọ, ikú Elizabeth ní ọjọ́ kẹrìnlélógún oṣù kẹta, ọdún 1603, ló fi òpin sí ìjọba Tudor àti ìbẹ̀rẹ̀ ìjọba Stuart, pẹ̀lú ìtẹ́ James Kẹfà ti Scotland gẹ́gẹ́ bí James Kìíní ti England. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé èyí fi hàn pé ìjọba Elizabeth ti yí padà, ogún ìdílé náà ṣì wà títí di òní.
Ogún Elizabeth Kìí ṣe pé ó fara hàn nínú ìdúróṣinṣin ìṣèlú àti ẹ̀sìn tí ó ní nìkan, ṣùgbọ́n ó tún fara hàn nínú ìmísí àṣà àti àṣeyọrí ọrọ̀ ajé tí ó fi sílẹ̀. Ó dà bíi pé àṣeyọrí Elizabeth Kìí ṣe àbájáde ọgbọ́n rẹ̀ nìkan, ṣùgbọ́n ó tún jẹ́ àbájáde ẹ̀kọ́ àti ọgbọ́n tí ó ní ní àkókò gígùn tí ó fi fara hàn sí àrékérekè àti ìrúkèrúdò ìṣèlú.
Penutup
A kò lè sẹ́ ipa tí Ayaba Elizabeth Kìíní kó nínú ìtàn ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì. Ìṣàkóso ọlọ́gbọ́n rẹ̀, ìmọ̀ ẹ̀rọ ìbánisọ̀rọ̀ ẹ̀sìn tó gbọ́n, ìtìlẹ́yìn fún iṣẹ́ ọnà àti àṣà, àti agbára ológun rẹ̀ ti fi àmì pàtàkì sílẹ̀ lórí ìtàn ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì. Àkókò Elizabeth Kìí ṣe pé ó ti padà sípò nínú iṣẹ́ ọnà àti ẹ̀kọ́ nìkan ni, ó tún mú kí ipò ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì túbọ̀ lágbára gẹ́gẹ́ bí agbára ọrọ̀ ajé àti ìṣèlú pàtàkì ní àgbáyé. Ogún rẹ̀ ń gbé lórí onírúurú àṣà àti ìṣèlú ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì títí di òní.
