Igbesiaye ti Aare Soeharto
Suharto ni Ààrẹ kejì ti Orílẹ̀-èdè Olómìnira Indonesia, ó jọba fún ohun tó lé ní ọgbọ̀n ọdún, ó sì jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ènìyàn tó ní ipa lórí jùlọ àti tó ń fa àríyànjiyàn nínú ìtàn Indonesia òde òní. A mọ̀ ọ́n sí olùgbékalẹ̀ pàtàkì ti New Order, ìjọba kan tó tẹnu mọ́ ìdúróṣinṣin ìṣèlú, ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé, àti ipa ológun tó lágbára nínú ìjọba. Síbẹ̀síbẹ̀, a sábà máa ń so ìdarí rẹ̀ pọ̀ mọ́ àwọn ìdènà lórí òmìnira ìṣèlú, ìrúfin ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn, àti àwọn ìwà ìbàjẹ́, ìṣọ̀kan, àti ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àwọn ẹlòmíràn (KKN). Èyí ni ìtàn ìgbésí ayé Suharto ní kúkúrú ṣùgbọ́n tó kún rẹ́rẹ́.
Ìgbà èwe àti ìdílé
A bí Suharto ní ọjọ́ kẹjọ oṣù kẹfà, ọdún 1921, ní Kemusuk, Argomulyo, Sedayu, Bantul, Yogyakarta. Ó wá láti ìdílé onírẹ̀lẹ̀ ní ìgbèríko Java. Àwọn ipò ọrọ̀ ajé tó wà ní ìpele tó kéré ló yí àwọn ìrírí ìgbà èwe rẹ̀ padà, títí kan èrò rẹ̀ lórí ìbáwí, iṣẹ́ àṣekára, àti ìṣètò. Ní àkókò yẹn, àǹfààní sí ẹ̀kọ́ fún àwọn agbègbè ìgbèríko kì í sábà rọrùn, ṣùgbọ́n Suharto gba ẹ̀kọ́ ìpìlẹ̀, ó sì ṣiṣẹ́ ní onírúurú ẹ̀ka kí ó tó di ológun.
Láti ìgbà èwe rẹ̀ ni wọ́n ti mọ̀ Suharto fún ìwà ìdákẹ́jẹ́ẹ́ rẹ̀, ó fẹ́ràn láti ṣiṣẹ́ lẹ́yìn ìṣẹ̀lẹ̀ dípò kí ó sọ̀rọ̀. Ànímọ́ yìí yóò wà pẹ̀lú rẹ̀ jálẹ̀ gbogbo iṣẹ́ òṣèlú rẹ̀: ó sábà máa ń fi ọ̀nà tó gbéṣẹ́ sí ipò àkọ́kọ́, ó máa ń fi àwòrán aṣáájú tó dákẹ́ jẹ́ẹ́ hàn, ó sì máa ń kọ́ àwọn agbára nípasẹ̀ ìdúróṣinṣin àti ètò àjọ tó wà ní ìṣètò dáadáa.
Ibẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ológun
Iṣẹ́ ológun Suharto bẹ̀rẹ̀ nígbà tí àwọn ará Japan gba Indonesia (1942–1945). Ó dara pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ ológun kan tí wọ́n dá sílẹ̀ ní Japan, èyí tí ó jẹ́ ọ̀nà fún àwọn ọ̀dọ́ ará Indonesia láti gba ìdánilẹ́kọ̀ọ́ ológun. Lẹ́yìn Ìkéde Òmìnira ní ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù kẹjọ ọdún 1945, Suharto bẹ̀rẹ̀ sí í kópa nínú ìjàkadì fún òmìnira. Lẹ́yìn náà, ó dara pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ ológun orílẹ̀-èdè Indonesia (TNI) ó sì dìde díẹ̀díẹ̀ láti inú ẹgbẹ́ náà.
Ìṣẹ̀lẹ̀ kan tí ó sábà máa ń ní í ṣe pẹ̀lú orúkọ rẹ̀ ni ìṣẹ̀lẹ̀ General Offensive ní ọjọ́ kìíní oṣù kẹta, ọdún 1949 ní Yogyakarta, ìgbésẹ̀ ológun kan tí ó fi hàn pé Orílẹ̀-èdè Olómìnira Indonesia wà láàárín àwọn orílẹ̀-èdè àgbáyé láàárín ìkọlù àwọn ará Netherlands. Nínú ìtàn ìjọba ti New Order, ipa Suharto nínú ìṣẹ̀lẹ̀ yìí gba àfiyèsí pàtàkì, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìmọ̀ ìtàn ní onírúurú ìtumọ̀ nípa àwọn àfikún àwọn ènìyàn mìíràn. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn ìrírí rẹ̀ nígbà ìyípadà náà mú kí orúkọ rẹ̀ túbọ̀ lágbára gẹ́gẹ́ bí ọ̀gágun tí ó lè ṣètò àwọn iṣẹ́ àti láti fi àṣẹ lélẹ̀.
Sí àárín agbára
Ní àwọn ọdún lẹ́yìn òmìnira, Suharto wà ní ipò pàtàkì nínú ẹgbẹ́ ológun. Ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Alága Àṣẹ Mandala ní Operation Trikora (1962), èyí tí ó fẹ́ láti so West Irian (Papua) pọ̀ mọ́ agbègbè Indonesia. Ìkópa Suharto nínú iṣẹ́ pàtàkì yìí mú kí ó túbọ̀ jẹ́ olóyè pàtàkì tí a gbẹ́kẹ̀lé láti bójútó àwọn ètò orílẹ̀-èdè.
Ipo oṣelu Indonesia ni ibẹrẹ ọdun 1960 jẹ ohun ti o lagbara pupọ. Aare Sukarno ṣe agbekalẹ Ijoba Tiwantiwa Itọsọna, pẹlu awọn ariyanjiyan imọran laarin awọn orilẹ-ede, awọn komunisti, ati awọn ologun. Aawọ naa ga julọ lẹhin awọn iṣẹlẹ ti Ẹgbẹ Oṣu Kẹsan 30 (G30S) ni ọdun 1965. Laarin rudurudu oṣelu, Suharto, gẹgẹbi Alakoso ti Igbimọ Strategic Army (Kostrad), ṣe ipa pataki ni ṣiṣakoso ipo ni Jakarta. Ipa rẹ lẹhinna pọ si ni pataki.
Ní ọjọ́ kọkànlá oṣù kẹta, ọdún 1966, Sukarno fọwọ́ sí Supersemar, ó fún Suharto láṣẹ láti gbé àwọn ìgbésẹ̀ láti mú ààbò àti ìṣètò padà bọ̀ sípò. Supersemar jẹ́ àmì pàtàkì kan: Suharto lo àṣẹ yìí láti tú Ẹgbẹ́ Kọ́múníìsì Indonesia (PKI) ká kí ó sì mú àwọn ènìyàn tí wọ́n kà sí ẹni tí ó ní í ṣe pẹ̀lú rẹ̀. Àkókò ìyípadà yìí rí ìwà ipá àti ìrúfin ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn ní onírúurú agbègbè, orí dúdú kan nínú ìtàn Indonesia tí ó ṣì jẹ́ orí dúdú.
Di Ààrẹ àti Ìbí Ẹgbẹ́ Tuntun
Ní ọdún 1967, Àpérò Àwọn Ènìyàn (MPRS) yan Suharto gẹ́gẹ́ bí Ààrẹ Àgbà, àti ní ọdún 1968, wọ́n fi í sí ipò Ààrẹ Orílẹ̀-èdè Indonesia. Èyí ló fi hàn pé ìjọba New Order ti bẹ̀rẹ̀. Ìjọba Suharto gbé ètò ìdúróṣinṣin orílẹ̀-èdè, ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé, àti ètò ìṣèlú tó lágbára ju ti tẹ́lẹ̀ lọ. Àwọn ológun kó ipa pàtàkì nípasẹ̀ èrò ABRI (Indonesian Armed Forces) méjì, tó ní ààbò àti ààbò àti àwọn iṣẹ́ ìṣèlú àwùjọ.
Nínú ẹ̀ka ètò ọrọ̀ ajé, New Order fi ìdàgbàsókè sí ipò àkọ́kọ́ nípasẹ̀ àwọn ètò ìgbà pípẹ́, ṣíṣí sílẹ̀ fún ìdókòwò láti òkèèrè, àti ṣíṣe àjọṣepọ̀ pẹ̀lú àwọn ilé-iṣẹ́ àgbáyé. Láti ọdún 1970 sí ọdún 1990, Indonesia ní ìrírí ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé tó ṣe pàtàkì, ìdàgbàsókè ètò àgbékalẹ̀, àti ìdínkù ìwọ̀n òṣì ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ agbègbè. Ètò ìlera ara-ẹni ti ìrẹsì ti ọdún 1980 ni a sábà máa ń tọ́ka sí gẹ́gẹ́ bí àṣeyọrí pàtàkì, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ipa rẹ̀ yàtọ̀ síra ní gbogbo agbègbè àti àwọn ẹ̀ka àwùjọ.
Sibẹsibẹ, iduroṣinṣin ti a fi aabo bo yii tun tumọ si aaye oselu ti o ni opin. Ijọba sọ awọn ẹgbẹ oloselu di agbara pataki mẹta: Golkar, Ẹgbẹ Idagbasoke Apapọ (PPP), ati Ẹgbẹ Democratic Democratic ti Ijakadi Indonesia (PDI). Golkar—ti ipinlẹ ṣe atilẹyin fun—di ọkọ ayọkẹlẹ oloselu akọkọ ti Suharto. Awọn idibo deedee waye, ṣugbọn ipo idije ko dọgba patapata nitori iṣakoso ti o lagbara ti ipinlẹ lori awọn oṣiṣẹ ijọba, awọn oniroyin, ati awọn ologun aabo.
Àríyànjiyàn àti àríwísí ìjọba Soeharto
Láìka àwọn àṣeyọrí ìdàgbàsókè rẹ̀ sí, àkókò New Order ni a fi àwọn ẹ̀sùn líle koko hàn. Wọ́n sọ pé ìwà ìbàjẹ́, ìṣọ̀kan, àti ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àwọn ẹlòmíràn (KKN) gbòòrò sí i, pẹ̀lú àwọn ìsopọ̀ ìṣèlú àti ti ọrọ̀ ajé tí ó ń ṣe àǹfààní fún àwọn ẹgbẹ́ kan, títí kan ìdílé ààrẹ àti àwọn ènìyàn inú rẹ̀. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àjọpọ̀ ló gbèrú nínú ètò kan tí ó gbára lé ìsúnmọ́ agbára.
Síwájú sí i, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àkọsílẹ̀ ló wà nípa ìrúfin ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn, pípa àwọn alátakò lẹ́nu, àti àwọn ìgbésẹ̀ ìnilára lòdì sí àwọn ìgbòkègbodò àwùjọ àti ìṣèlú. Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ bíi iṣẹ́ ológun ní onírúurú agbègbè, ìdènà lórí òmìnira ìròyìn, àti ìgbésẹ̀ sí àwọn ajìjàgbara ti fi ogún dúdú sílẹ̀ tí ó ti jẹ́ kókó ọ̀rọ̀ àríyànjiyàn gígùn láti ìgbà tí New Order ti ṣubú.
Àwọn ìlànà ìjọba ní East Timor tún fa àyẹ̀wò kárí ayé. Ìṣọ̀kan East Timor mọ́ Indonesia ní ọdún 1976 àti ìjà tó ń lọ lọ́wọ́ ní agbègbè náà fa àríwísí nípa ọ̀nà tí wọ́n gbà ń lo ogun àti àwọn ọ̀ràn ìrànlọ́wọ́. East Timor ya ara rẹ̀ sọ́tọ̀ kúrò lára Indonesia lẹ́yìn ìdìbò ìdìbò ní ọdún 1999, lẹ́yìn ìṣubú Suharto.
Ìṣòro 1997–1998 àti ìṣubú Suharto
A kò lè yà ìwólulẹ̀ Suharto kúrò nínú ìṣòro owó ilẹ̀ Asia ti ọdún 1997–1998. Owó rupiah lọ sílẹ̀, owó ìfọ́síwájú ga, àwọn ilé-iṣẹ́ di aláìnílé, àìníṣẹ́ sì pọ̀ sí i. Ìṣòro ọrọ̀ ajé yára yípadà sí ìṣòro ìṣèlú. Ìgbẹ́kẹ̀lé gbogbo ènìyàn nínú ìjọba Suharto dínkù, nígbà tí ìbéèrè fún àtúnṣe túbọ̀ ń lágbára sí i ní àwọn ilé-ẹ̀kọ́ àti ní àwọn ìlú ńlá.
Ìgbì àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tó ń ṣe àfihàn pọ̀ sí i, ó sì dé ibi tó ga jùlọ ní oṣù karùn-ún ọdún 1998. Ìjàǹbá àwùjọ bẹ́ sílẹ̀ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ agbègbè, títí kan Jakarta, èyí tó yọrí sí ìbànújẹ́ fún àwọn ènìyàn àti àdánù ńlá. Lábẹ́ ìkìlọ̀ láti ipò tí kò ṣeé ṣàkóso àti àìlera ìtìlẹ́yìn ìṣèlú, Suharto fi ipò rẹ̀ sílẹ̀ ní ọjọ́ kọkànlélógún oṣù karùn-ún ọdún 1998. Igbákejì Ààrẹ BJ Habibie gba ipò rẹ̀, èyí tó fi hàn pé àkókò Àtúnṣe ti bẹ̀rẹ̀.
Ìgbésí ayé lẹ́yìn ìfàsẹ́yìn àti ikú
Lẹ́yìn tí Suharto fi ipò sílẹ̀, kò sí ní ojú gbogbo ènìyàn. Ó dojú kọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìpèníjà òfin tó ní í ṣe pẹ̀lú ìwà ìbàjẹ́, ṣùgbọ́n àwọn ọ̀ràn ìlera tún dí ìgbésẹ̀ náà lọ́wọ́ nígbà gbogbo. Àwọn ìjíròrò lórí ìṣèlú àti ìdájọ́ òfin ti New Order ń bá a lọ, nígbà tí èrò gbogbo ènìyàn nípa rẹ̀ pín sí méjì: àwọn kan yin ìdúróṣinṣin àti ìdàgbàsókè, nígbà tí àwọn mìíràn béèrè fún òtítọ́ àti ìdájọ́ òdodo fún àwọn ìwà ìkà tí ó ti ṣẹlẹ̀ sẹ́yìn.
Suharto kú ní ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù kìíní ọdún 2008, ní Jakarta, wọ́n sì sin ín sí Astana Giri Bangun ní Karanganyar, Àárín Gbùngbùn Java. Títí di òní yìí, ogún Suharto ṣì jẹ́ apá pàtàkì nínú ìjíròrò nípa ìtàn Indonesia. Wọ́n kà á sí olórí tó mú àwọn ìyípadà tó ṣe pàtàkì wá, ṣùgbọ́n ó tún jẹ́ àmì ìjọba aláṣẹ àti àwọn ìṣòro ìṣètò tí ipa wọn ṣì ń ní lórí rẹ̀.
Penutup
Ìtàn ìgbésí ayé Suharto fi bí ìtàn Indonesia ṣe díjú hàn hàn: àkókò ìjàkadì, ìyípadà ìṣèlú lẹ́yìn òmìnira, ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé kíákíá, àti àwọn ọgbẹ́ tó jinlẹ̀ nípa àwùjọ àti ìṣèlú. Láti lóye Suharto dáadáa, ọ̀nà tó ṣe pàtàkì àti èyí tó tọ́ ni a nílò—gbígbàgbọ́ àwọn àṣeyọrí rẹ̀ tó ṣe kedere ṣùgbọ́n kí a má ṣe fojú fo àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ búburú àti ìlòkulò tó ṣẹlẹ̀. Ní ọ̀nà yìí, ìtàn lè jẹ́ ẹ̀kọ́ fún àwọn ìran tó ń bọ̀ kí Indonesia lè máa dàgbàsókè gẹ́gẹ́ bí orílẹ̀-èdè tiwantiwa, orílẹ̀-èdè tó ní ìlọsíwájú, àti olódodo.
