Ipa ti Greece Atijo ni lori Aye Ode-Ojo
Gíríìsì àtijọ́, pẹ̀lú ogún ìmọ̀ àti àṣà rẹ̀, ti ní ipa pàtàkì lórí ìdàgbàsókè ayé òde òní. Láti ètò ìjọba rẹ̀ títí dé iṣẹ́ ọnà àti ìmọ̀ ọgbọ́n orí, Gíríìsì àtijọ́ ni ibi tí ọ̀pọ̀ èrò àti ìṣe tí a ṣì ń lò títí di òní ti bẹ̀rẹ̀. Kí ni díẹ̀ lára àwọn àfikún pàtàkì ti àṣà ìbílẹ̀ Gíríìsì àtijọ́ tí ó ti wà títí di àkókò òde òní? Ẹ jẹ́ kí a ṣe àwárí díẹ̀ lára àwọn apá pàtàkì rẹ̀.
1. Tiwantiwa
Ọ̀kan lára àwọn àfikún tó ga jùlọ ti ilẹ̀ Gíríìsì àtijọ́ sí ayé òde òní ni èrò ti ìjọba tiwantiwa. Ìjọba tiwantiwa ará Átẹ́nì jẹ́ ọ̀kan lára àwọn àpẹẹrẹ àkọ́kọ́ ti ètò ìjọba kan tí àwọn ènìyàn ní agbára láti yan nígbà tí wọ́n bá ń ṣe ìpinnu. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìjọba tiwantiwa yìí yàtọ̀ sí ìjọba tiwantiwa òde òní—pẹ̀lú ìkópa tààrà àti pé àwọn ọkùnrin nìkan ni wọ́n gbà láyè láti kópa—òfin pàtàkì náà ni pé ìṣàkóso agbára gbọ́dọ̀ wà lọ́wọ́ àwọn ènìyàn.
Nínú ayé òde òní, àwọn ètò ìjọba tiwantiwa ti yípadà sí àwọn ètò aṣojú tó pọ̀ sí i, níbi tí àwọn aráàlú ti ń yan àwọn aṣojú láti ṣe ìpinnu ní ipò wọn. Èrò náà pé olúkúlùkù ènìyàn ní ẹ̀tọ́ láti kópa nínú ìlànà ìṣèlú àti pé agbára ìjọba tí ó wá láti ọ̀dọ̀ àwọn ènìyàn jẹ́ ogún tààrà ti èrò Giriki ìgbàanì.
2. Ìmọ̀ ọgbọ́n orí
Ilẹ̀ Gíríìsì àtijọ́ ni ibi tí àwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí tó gbajúmọ̀ jùlọ nínú ìtàn ti bẹ̀rẹ̀, títí bí Socrates, Plato, àti Aristotle. Èrò wọn ló jẹ́ ìpìlẹ̀ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀ka ìmọ̀ ọgbọ́n orí tí a ṣì ń kẹ́kọ̀ọ́ lónìí, bíi ìwà rere, ọgbọ́n, ìmọ̀ nípa ẹ̀kọ́, àti ìmọ̀ nípa àròjinlẹ̀.
Socrates, pẹ̀lú ọ̀nà tí ó gbàgbọ́, Ọ̀nà Socratic, kọ́ni ní pàtàkì ìrònú àròjinlẹ̀ àti ìrònú inú. Plato, akẹ́kọ̀ọ́ Socrates, gbé èrò ayé pípé kalẹ̀ ó sì dá Academy sílẹ̀, ọ̀kan lára àwọn ilé ẹ̀kọ́ tó ti pẹ́ jùlọ. Aristotle, akẹ́kọ̀ọ́ Plato, jẹ́ ẹni tí ó ní ipa púpọ̀ nínú onírúurú ẹ̀ka ẹ̀kọ́, títí bí ìmọ̀ nípa ẹ̀dá, ìṣèlú, ọrọ̀ ajé, àti ìmọ̀ ọgbọ́n. Àwọn iṣẹ́ wọn ṣì jẹ́ ohun tí a nílò láti kà ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ yunifásítì kárí ayé.
3. Sáyẹ́ǹsì àti Ìṣirò
Giriki àtijọ́ náà kó ipa pàtàkì nínú ìdàgbàsókè ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì àti ìmọ̀ ìṣirò. Ìṣirò Giriki, pẹ̀lú àwọn nọ́mbà bíi Pythagoras, Euclid, àti Archimedes, ṣe àfikún pàtàkì sí ìpìlẹ̀ ìmọ̀ ìṣirò òde òní. Fún àpẹẹrẹ, Ìṣirò Pythagorean jẹ́ ọ̀kan lára àwọn àròjinlẹ̀ tó lókìkí jùlọ àti tó ṣe pàtàkì jùlọ nínú ìmọ̀ ìṣirò onípele.
Euclid, tí a mọ̀ sí Baba Onímọ̀-ẹ̀rọ, ló kọ ìwé náà “Elements,” èyí tí ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìwé tí ó ní ipa jùlọ nínú ìtàn ìṣirò. Archimedes ni a mọ̀ fún àwọn àfikún rẹ̀ sí fisiksi àti ìmọ̀ ẹ̀rọ, títí kan àwọn ìlànà hydrostatics àti mechanics. Àwọn àwárí àti àwọn ẹ̀kọ́ wọn ṣì wúlò, wọ́n sì ń lò ó nínú ẹ̀kọ́ àti ìwádìí sáyẹ́ǹsì lónìí.
4. Àwọn Ọ̀nà àti Àwọn Ọ̀nà Àtàtà
Ẹwà àwọn iṣẹ́ ọnà ìgbàanì ti ilẹ̀ Gíríkì, láti ère sí ilé, ṣì ń fi àmì rẹ̀ sílẹ̀ lórí ayé iṣẹ́ ọnà ìgbàlódé. Àwọn iṣẹ́ ọnà ìgbàanì ti ilẹ̀ Gíríkì, tí wọ́n sábà máa ń ṣe àfihàn ìrísí ènìyàn ní ìwọ̀n pípé, ti fún àwọn ayàwòrán níṣìírí fún ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún. Àwọn iṣẹ́ ọnà ìgbàanì ti ilẹ̀ Gíríkì, pẹ̀lú àwọn ọ̀wọ́n Doric, Ionic, àti Corinthian rẹ̀, ti fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ilé gbogbogbò ní ilẹ̀ Ìwọ̀ Oòrùn, títí kan ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ilé ìjọba ní Amẹ́ríkà àti Yúróòpù.
Àwọn eré orí ìtàgé àti eré orí ìtàgé tún jẹ́ apá pàtàkì nínú ìtàn àròsọ ti ilẹ̀ Gíríìsì Àtijọ́. Àwọn eré orí ìtàgé àtijọ́ bíi iṣẹ́ Aeschylus, Sophocles, àti Euripides ni wọ́n ṣì ń ṣe ní àwọn ilé eré orí ìtàgé kárí ayé. Èrò ti eré orí ìtàgé gẹ́gẹ́ bí ibi tí a lè ṣe àwárí ipò ènìyàn nípasẹ̀ ìṣẹ̀lẹ̀ ìbànújẹ́ àti eré orí ìtàgé wá láti inú àwọn ìṣẹ̀dá eré orí ìtàgé ti ilẹ̀ Gíríìsì.
5. Ere-idaraya ati Ere-idaraya
A kò le fojú fo ogún eré ìdárayá ti Greece àtijọ́. Àwọn eré Olympic àkọ́kọ́ ni wọ́n ṣe ní Olympia, Greece, ní nǹkan bí ọdún 776 ṣáájú Sànmánì Kristẹni. Àwọn Olympic àtijọ́ di òpó pàtàkì nínú àṣà Giriki, wọ́n sì ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí àmì ìṣọ̀kan láàrín onírúurú ìlú Giriki.
Àṣà yìí tún padà sípò ní ìparí ọ̀rúndún kọkàndínlógún pẹ̀lú àtúnṣe àwọn eré Olympic òde òní, èyí tí ó ṣì jẹ́ ìṣẹ̀lẹ̀ kárí ayé tí ń ṣe ayẹyẹ ẹ̀mí ìdíje kárí ayé àti ìbáṣepọ̀. Àwọn ọ̀rọ̀ àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹ̀ka eré ìdárayá tí a mọ̀ lónìí, bíi marathon (èyí tí ó wá láti inú ìtàn ìsáré Pheidippides láti Marathon sí Athens), tún ní ogún láti Greece Àtijọ́.
6. Ìtàn àròsọ àti ìwé
Ìtàn àròsọ ìgbàanì ti ilẹ̀ Gíríkì ti ní ipa tó lágbára lórí ìwé, iṣẹ́ ọnà àti àṣà ìgbàlódé. Ìtàn nípa àwọn ọlọ́run àti akọni ilẹ̀ Gíríkì ni a ti tọ́ka sí nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ ìwé àti fíìmù. Homer, pẹ̀lú àwọn ìtàn rẹ̀ bíi "Iliad" àti "Odyssey," ṣe àfihàn àwọn ìrìn àjò akọni àti ìṣòro ìwà rere tí a ṣì ń tọ́ka sí nínú àwọn ìwé àti ìtàn òde òní.
Ní àfikún, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀rọ̀ àti èrò láti inú ìtàn àròsọ Gíríìkì ti wọ inú èdè wa ojoojúmọ́. Fún àpẹẹrẹ, "ìgbálẹ̀ Achilles" ṣàpèjúwe àìlera tó lè pa ènìyàn, "titanic" túmọ̀ sí ohun ńlá kan, àti "herculean" ṣàpèjúwe iṣẹ́ tó ṣòro gan-an.
7. Ìmọ̀ Sáyẹ́ǹsì àti Ìṣègùn
Nínú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì àti ìṣègùn, ilẹ̀ Gíríìsì àtijọ́ náà ní ìtàn tó tayọ. Hippocrates, tí wọ́n sábà máa ń pè ní Baba Ìṣègùn, dá àṣà ìṣègùn sílẹ̀ tí ó dá lórí àkíyèsí ìṣègùn àti ìtọ́jú àkọsílẹ̀. Ìbúra Hippocratic rẹ̀ ṣì jẹ́ ìpìlẹ̀ ìwà rere ìṣègùn títí di òní.
Ní àfikún, àwọn onímọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa sánmọ̀ ilẹ̀ Gíríìsì ìgbàanì bíi Ptolemy àti Hipparchus ṣe àfikún pàtàkì sí òye wa nípa ètò oòrùn àti àwọn ìràwọ̀. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì òde òní ti rọ́pò àwọn èrò wọn, ọ̀nà àti ìṣedéédé wọn ṣì jẹ́ ohun tí a mọ̀ dáadáa.
Ipari
Ipa ti ọlaju Giriki Atijọ ni o ni lori ọpọlọpọ awọn apa igbesi aye eniyan, lati iṣelu ati imọ-ọran si aworan, si imọ-jinlẹ ati ere idaraya. Botilẹjẹpe ọpọlọpọ ti yipada ni awọn ẹgbẹẹgbẹrun ọdun, awọn ipilẹ ti awọn Giriki Atijọ fi sii tun le ni rilara loni. Nipa ironu lori ati riri ogún wọn, kii ṣe pe a mọ ipilẹṣẹ agbaye ode oni nikan ṣugbọn a tun rii awokose lati tẹsiwaju lati dagba ati lati ṣe awọn tuntun ni awọn apakan igbesi aye. Nipa kikọ ẹkọ lati igba atijọ, a le kọ ọjọ iwaju ti o dara julọ ati ti o ni imọ siwaju sii. Giriki Atijọ, pẹlu gbogbo ọgbọn rẹ, tun jẹ imọlẹ itọsọna fun irin-ajo wa ni agbaye ode oni yii.
