Ìmọ́lẹ̀ Yúróòpù àti Àwọn Èrò Rẹ̀
Àkókò Ìmọ́lẹ̀, tí a tún mọ̀ sí Ìmọ́lẹ̀, jẹ́ àkókò pàtàkì nínú ìtàn ilẹ̀ Yúróòpù tí ó wà láti ìparí ọ̀rúndún kẹtàdínlógún sí ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kejìdínlógún. Àkókò yìí ni ìyípadà ọgbọ́n àti àṣà tí ó tẹnu mọ́ ìrònú, ìmọ̀, àti ẹ̀tọ́ ẹnìkọ̀ọ̀kan. Ìmọ́lẹ̀ mú àwọn ìyípadà wá kìí ṣe nínú ìmọ̀ ọgbọ́n àti sáyẹ́ǹsì nìkan, ṣùgbọ́n nínú ìṣèlú, òfin, àti àwùjọ pẹ̀lú. Àpilẹ̀kọ yìí yóò jíròrò àwọn ènìyàn pàtàkì tí ó wà lẹ́yìn ìgbòkègbodò yìí àti àwọn àfikún pàtàkì wọn.
Ìtàn Kúkúrú nípa Àkókò Ìmọ́lẹ̀
Àkókò Ìmọ́lẹ̀ farahàn gẹ́gẹ́ bí ìdáhùn sí ìjọba onísìn àti ìṣèlú tí ó ṣàkóso ilẹ̀ Yúróòpù ní àwọn ọ̀rúndún tí ó kọjá. Ìtúnṣe àti Àtúnṣe Protestant jẹ́ àwọn ìṣáájú pàtàkì, tí ó ṣí ọ̀nà sílẹ̀ fún èrò òmìnira àti àríwísí. Ní àkókò kan náà, ìyípadà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì ti ọ̀rúndún kẹtàdínlógún, tí àwọn ènìyàn bíi Galileo Galilei àti Isaac Newton ṣe olórí, pèsè ìpìlẹ̀ ìwádìí àti ọgbọ́n fún àkókò tuntun yìí.
Àwọn Ìlànà Ìmọ́lẹ̀
Àkókò pàtàkì tí Ìmọ̀lára fi ń gbájú mọ́ ni lílo ọgbọ́n ènìyàn láti lóye àti láti yí ayé padà. Àwọn ìlànà pàtàkì tí a gbé lárugẹ ní àkókò yìí ni:
1. Ìmọ̀ ọgbọ́n: Lílo ọgbọ́n gẹ́gẹ́ bí orísun ìmọ̀ àkọ́kọ́.
2. Ìmọ̀ràn tó ṣe kedere: Lílo ìrírí àti àkíyèsí gẹ́gẹ́ bí ìpìlẹ̀ ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì.
3. Ìfẹ́-ẹni-nìkan: Pàtàkì ẹ̀tọ́ ẹni kọ̀ọ̀kan nínú àwùjọ.
4. Ìfẹ́-ọkàn sí ẹ̀sìn: Ìyàsọ́tọ̀ ìsìn kúrò lára àwọn ọ̀ràn ìjọba àti ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì.
5. Ìlọsíwájú: Ìgbàgbọ́ pé aráyé lè dàgbàsókè kí wọ́n sì tún ara wọn ṣe nípasẹ̀ ìmọ̀ àti ẹ̀kọ́.
Àwọn Ènìyàn Pàtàkì ti Ìgbà Ìmọ́lẹ̀
1. John Locke (1632-1704)
John Locke jẹ́ ọ̀kan lára àwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí pàtàkì tí ìrònú wọn fi ìpìlẹ̀ lélẹ̀ fún ìgbìmọ̀ olómìnira òde òní. Iṣẹ́ pàtàkì rẹ̀, "Ìwé Ìṣàkóso Two Treatises of Government," gbé èrò ẹ̀tọ́ àdánidá bí ẹ̀mí, òmìnira, àti dúkìá lárugẹ. Locke tún sọ pé ó yẹ kí a dá àwọn ìjọba sílẹ̀ nípasẹ̀ ìfọwọ́sowọ́pọ̀ àwọn ènìyàn, kí wọ́n sì ní ojúṣe láti dáàbò bo àwọn ẹ̀tọ́ àdánidá wọ̀nyí. Tí wọ́n bá kùnà, àwọn ènìyàn ní ẹ̀tọ́ láti yọ ìjọba kúrò.
2. Voltaire (1694-1778)
Francois-Marie Arouet, tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Voltaire, jẹ́ òǹkọ̀wé, onímọ̀ ọgbọ́n èrò, àti aláròjinlẹ̀ àwùjọ. A mọ̀ Voltaire fún ipò rẹ̀ tí ó lòdì sí àwọn àlùfáà àti àríwísí rẹ̀ tí ó lágbára lórí àìfaradà ìsìn àti àìfọkàntán ìṣèlú. Nínú iṣẹ́ rẹ̀ olókìkí, “Candide,” Voltaire fi àwọn kan lára àwọn alájọgbáyé rẹ̀ ṣe yẹ̀yẹ́ ìrètí tí kò ní ọgbọ́n, ó sì tẹnu mọ́ ìjẹ́pàtàkì òmìnira ìrònú àti ọ̀rọ̀ sísọ.
3. Jean-Jacques Rousseau (1712-1778)
Rousseau jẹ́ onírònú tí ó sábà máa ń yàtọ̀ sí àwọn onírònú ìmọ̀lẹ̀ mìíràn. Nínú ìwé rẹ̀ "The Social Contract," ó dábàá èrò nípa ìjọba àti ìjọba tí ó dá lórí ìfẹ́ gbogbogbòò. Rousseau gbàgbọ́ pé ọ̀làjú ti ba àlàáfíà ènìyàn jẹ́, ó sì sọ pé ènìyàn dára ní ti ara rẹ̀. Àwọn èrò rẹ̀ ti nípa lórí ẹ̀kọ́ ìṣèlú àti ẹ̀kọ́ òde òní.
4. Baron de Montesquieu (1689-1755)
Charles-Louis de Secondat, Baron de La Brède et de Montesquieu, ni a mọ̀ fún iṣẹ́ rẹ̀ “Ẹ̀mí Àwọn Òfin,” níbi tí ó ti kẹ́kọ̀ọ́ nípa onírúurú ètò ìjọba àti ìdámọ̀ràn ìlànà ìpínyà àwọn agbára. Montesquieu jiyàn pé ó yẹ kí a pín agbára láàárín àwọn ẹ̀ka aláṣẹ, àwọn aṣòfin, àti àwọn ẹ̀ka ìdájọ́ láti dènà ìjẹgàba àti láti rí i dájú pé òmìnira ìṣèlú wà.
5. Denis Diderot (1713-1784)
Diderot jẹ́ ọ̀kan lára àwọn olórí pàtàkì tí ó wà lẹ́yìn iṣẹ́ “Encyclopédie”, ìsapá ńlá láti kó ìmọ̀ jọ àti láti pín in káàkiri láti onírúurú ẹ̀ka ẹ̀kọ́. Pẹ̀lú àwọn olùkópa pẹ̀lú Voltaire àti Montesquieu, Encyclopédie náà fẹ́ tan àwọn èrò Ìmọ́lẹ̀ kálẹ̀ àti láti gbé àwùjọ tí ó ní ìmọ̀ àti òye lárugẹ.
6. Dáfídì Húmé (1711-1776)
David Hume jẹ́ onímọ̀ ọgbọ́n-ẹ̀rọ ará Scotland tí iṣẹ́ rẹ̀ nípa ìwádìí nípa ẹ̀dá ènìyàn ní ipa púpọ̀. Nínú iṣẹ́ rẹ̀, "Ìwé Ìròyìn nípa Ìṣẹ̀dá Ènìyàn," Hume lo àwọn ọ̀nà ìwádìí láti lóye ìmọ̀-ẹ̀rọ ènìyàn, ìwà rere, àti ẹ̀sìn. Àwọn èrò àìníyèméjì rẹ̀ nípa ìfàsẹ́yìn àti ìsìn ló jẹ́ ìpìlẹ̀ ìmọ̀-ẹ̀rọ ìgbàlódé.
7. Immanuel Kant (1724-1804)
Ọ̀kan lára àwọn onímọ̀ràn tó ga jùlọ nínú àṣà ìwọ̀ oòrùn, Immanuel Kant so ìmọ̀ ọgbọ́n àti ìmọ̀ tó lágbára pọ̀ mọ́ iṣẹ́ rẹ̀. Nínú “Àríwísí Ìdí Mímọ́,” Kant ṣàlàyé bí ọgbọ́n ènìyàn ṣe lóye ayé àti ààlà ìmọ̀. Ọ̀rọ̀ rẹ̀ tó lókìkí, “Sapere aude” (Gbìyànjú láti mọ̀), di ọ̀rọ̀ ìmọ̀ ọgbọ́n orí. Kant tún lókìkí fún ìmọ̀ ìwà rere rẹ̀ tó dá lórí ìlànà ìṣètò.
Ipa ati Ipa ti Akoko Imọye
Ipa Ìmọ́lẹ̀ náà gbòòrò gan-an, ó sì kan ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀ka. Àwọn èrò wọ̀nyí ṣe àfikún pàtàkì sí àwọn ìgbìmọ̀ bíi Ìmọ́lẹ̀ Amẹ́ríkà àti Ìmọ́lẹ̀ Faransé, èyí tí ó gbé àwọn èrò ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn àti ìjọba tiwantiwa lárugẹ. Nínú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, Ìmọ́lẹ̀ ni ó ṣe akọ́kọ́ ọ̀nà tí ó bọ́gbọ́n mu àti èyí tí ó jẹ́ ìpìlẹ̀ ọ̀nà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì òde òní.
Ìmọ́lẹ̀ náà tún ní ipa lórí ìdàgbàsókè iṣẹ́ ọnà àti àṣà ilẹ̀ Yúróòpù, ó mú kí àwọn àṣà neoclassical dìde, ó sì mú kí ìwé ayé àti àwàdà bẹ̀rẹ̀ sí í dún. Nínú ọrọ̀ ajé, àwọn èrò nípa ọjà òmìnira àti ètò ọrọ̀ ajé bẹ̀rẹ̀ sí í tàn kálẹ̀, pàápàá jùlọ nípasẹ̀ àwọn iṣẹ́ tí Adam Smith ṣe bíi "The Wealth of Nations."
Àríwísí nípa Àkókò Ìmọ́lẹ̀
Láìka ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àfikún rere tí ó ní sí, Age of Enlightenment kò sí láìsí àwọn alárìíwísí rẹ̀. Àwọn alárìíwísí kan sọ pé ìtẹnumọ́ rẹ̀ lórí ọgbọ́n-inú dín ìjẹ́pàtàkì ìmọ̀lára àti ẹ̀mí ènìyàn kù. Ní ti ìjọba amúnisìn, a máa ń lo èrò "Ìmọ́lẹ̀" nígbà míì láti dá ìṣàkóso ilẹ̀ Yúróòpù lórí àwọn orílẹ̀-èdè mìíràn láre, wọ́n ní ó mú "ọ̀làjú" àti "ìlọsíwájú" wá.
Ipari
Ìmọ́lẹ̀ jẹ́ àkókò pàtàkì nínú ìtàn ilẹ̀ Yúróòpù, ó mú àwọn ìyípadà ńlá wá sí ọ̀pọ̀lọpọ̀ apá ìgbésí ayé. Àwọn ènìyàn bíi John Locke, Voltaire, Rousseau, Montesquieu, Diderot, Hume, àti Kant kó ipa pàtàkì nínú mímú àwọn èrò jáde àti títẹ̀síwájú àwọn èrò tí ó tẹnu mọ́ ìrònú, ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, àti ẹ̀tọ́ ẹnìkọ̀ọ̀kan. Ogún wọn ṣì ṣe pàtàkì lónìí, ó sì jẹ́ ìpìlẹ̀ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìlànà àti àwọn ilé-ẹ̀kọ́ òde òní. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé a ti ṣe àríwísí àwọn apá kan ti Ìmọ́lẹ̀, àwọn àfikún rẹ̀ sí ìrònú òmìnira, ìlọsíwájú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, àti òmìnira aráàlú kò ṣeé sẹ́. Àkókò yìí kọ́ wa ní pàtàkì wíwá ìmọ̀ nígbà gbogbo àti dídí ìrònú ìgbàgbọ́ kù.
