Israeli Palestine Rogbodiyan
Ariyanjiyan Israeli ati Palestine jẹ ọkan ninu awọn ariyanjiyan ti o nira julọ ati ti o pẹ julọ ninu itan ode oni. Kii ṣe ariyanjiyan agbegbe lasan, ṣugbọn o jẹ awọn ipa-ọna pupọ: idanimọ orilẹ-ede, itan amunisin, ẹsin, aabo, ofin kariaye, ati awọn iriri ibanujẹ ti a kọja nipasẹ awọn iran. Fun diẹ sii ju ọgọrun ọdun kan lọ, awọn iṣẹlẹ pataki — lati iparun Ijọba Ottoman, aṣẹ amunisin ti Ilu Gẹẹsi, dida orilẹ-ede Israeli, si awọn ogun agbegbe ati awọn iyipada iṣelu inu — ti ṣe apẹrẹ otitọ ti n yipada nigbagbogbo, ṣugbọn wọn nigbagbogbo bẹrẹ si awọn ibeere pataki: tani o ni agbara-ọba, ni agbegbe wo, ati pẹlu awọn idaniloju ẹtọ fun gbogbo awọn eniyan ti o ngbe nibẹ.
Àwọn ìtàn kúkúrú gbòǹgbò
Ní ìparí ọ̀rúndún kọkàndínlógún àti ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún, Palestine (ní ti ìtàn) wà lábẹ́ Ilẹ̀ Ọba Ottoman, àwọn ará Palestine sì ni wọ́n ń gbé ibẹ̀, pẹ̀lú àwùjọ àwọn Júù díẹ̀. Ní Yúróòpù, ẹgbẹ́ àwọn ará Zionist farahàn ní ìdáhùn sí ìkórìíra àwọn Júù àti ìpakúpa, wọ́n ń pè fún ìdásílẹ̀ “ilé orílẹ̀-èdè” fún àwọn Júù. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìṣíkiri àwọn Júù sí agbègbè náà wáyé ṣáájú Ogun Àgbáyé Kìíní, ó sì pọ̀ sí i ní àwọn ọdún tó tẹ̀lé e.
Lẹ́yìn Ogun Àgbáyé Kìíní, Ilẹ̀ Ọba Ottoman wó lulẹ̀, Britain sì gba àṣẹ lórí Palestine. Ní ọdún 1917, Ìkéde Balfour kéde ìtìlẹ́yìn ti ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì fún ìdásílẹ̀ “ilé orílẹ̀-èdè fún àwọn Júù” ní Palestine, bí kò bá ṣe pé ó ní ẹ̀tọ́ “ẹ̀tọ́ aráàlú àti ti ẹ̀sìn” ti àwọn àwùjọ tí kì í ṣe Júù. Ní ìṣe, àkókò àṣẹ ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì jẹ́ àkókò tí wàhálà ń pọ̀ sí i: ìṣíkiri àwọn Júù pọ̀ sí i, ríra ilẹ̀, àti ìjà ìṣèlú láàrín àwọn àwùjọ Júù àti Arab ti Palestine, àti ìlànà ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì tí a kà sí èyí tí kò ṣeé lóye àti èyí tí kò ṣeé ṣe. Ìwà ipá àti ìṣọ̀tẹ̀ àwùjọ bẹ̀rẹ̀, títí kan Ìṣọ̀tẹ̀ Lárúbáwá ti ọdún 1936–1939.
1947–1949: Àwọn ètò ìpínyà àti ogun
Lẹ́yìn Ogun Àgbáyé Kejì àti Ìpakúpa Àwọn Júù—ìpakúpa àwọn Júù ará Yúróòpù—àtìlẹ́yìn àgbáyé fún ìdásílẹ̀ orílẹ̀-èdè Júù pọ̀ sí i. Ní ọdún 1947, Àjọ Àgbáyé (UN) dámọ̀ràn ètò kan láti pín Òfin sí orílẹ̀-èdè méjì (Júùsù àti Lárúbáwá), pẹ̀lú ipò pàtàkì fún Jerúsálẹ́mù. Àwọn olórí Júù gba ètò náà, nígbà tí ọ̀pọ̀ àwọn olórí Lárúbáwá kọ̀ ọ́, wọ́n sọ nípa àìṣòdodo ìpínyà náà àti ìkọ̀sílẹ̀ iṣẹ́ ìjọba kan tí a rí gẹ́gẹ́ bí ìjọba amúnisìn.
Ní ọdún 1948, Ísírẹ́lì kéde òmìnira. Ogun bẹ̀rẹ̀ láàárín Ísírẹ́lì àti àwọn orílẹ̀-èdè Árábù tó wà nítòsí. Ogun yìí yọrí sí àwọn àyípadà pàtàkì: Ísírẹ́lì dúró síbẹ̀, ó sì fẹ̀ sí i ju ètò UN lọ, nígbà tí West Bank wà lábẹ́ ìṣàkóso Jordani àti Gaza lábẹ́ ìṣàkóso Íjíbítì. Ní àkókò kan náà, ẹgbẹẹgbẹ̀rún àwọn ará Palestine di àwọn olùsálà—ìṣẹ̀lẹ̀ kan tí àwọn ará Palestine ń pè ní Nakba (àjálù). Ọ̀ràn àwọn olùsálà àti ẹ̀tọ́ láti padà sípò ti di ọ̀kan lára àwọn ibi ìjà tó ṣe pàtàkì jùlọ láti ìgbà náà.
1967: Iṣẹ́ àti ìfarahàn ogun òde òní
Ogun Ọjọ́ Mẹ́fà ti ọdún 1967 ṣe àmì ìyípadà pàtàkì kan. Ísírẹ́lì gba Ìwọ̀ Oòrùn Bank (pẹ̀lú Ìlà Oòrùn Jerusalem), Gaza, Gíga Golan, àti Ìpínlẹ̀ Sinai (èyí tí wọ́n dá padà sí Íjíbítì nígbà tó yá nínú àdéhùn àlàáfíà ọdún 1979). Láti ọdún 1967, Ìwọ̀ Oòrùn Bank àti Gaza ti wà ní àárín gbùngbùn ìjà Ísírẹ́lì àti Palẹ́sínì òde òní, wọ́n ń tọ́ka sí ipò àwọn ilẹ̀ tí wọ́n ti gbà, àwọn ibùgbé Ísírẹ́lì, àwọn ìdènà lórí ìrìnàjò, ààbò, àti ìbéèrè fún òmìnira àwọn ará Pálẹ́sínì.
Àwọn òfin àgbáyé—pàápàá àwọn Àdéhùn Geneva—ni a sábà máa ń tọ́ka sí nínú àwọn ìjíròrò nípa gbígba ilẹ̀, ààbò àwọn aráàlú, àti òfin àwọn ibùgbé. Ísírẹ́lì tẹnu mọ́ àìní ààbò àti àwọn ìṣòro tó wà nínú ipò ilẹ̀ náà; Palestine àti ọ̀pọ̀ orílẹ̀-èdè àti àwọn àjọ àgbáyé gbà pé gbígba ilẹ̀ àti ìfẹ̀sí ilẹ̀ náà jẹ́ àwọn ìdènà pàtàkì sí orílẹ̀-èdè Palestine tó ní àṣẹ àti tó ṣeé ṣe.
Ilana alaafia: awọn ireti ati awọn ikuna
Àwọn ìsapá ìjọba ti tún bẹ̀rẹ̀. Àwọn Àdéhùn Oslo ní ọdún 1990 ló dá Àṣẹ Palestine (PA) sílẹ̀ àti ètò ìpele kan sí ojútùú ìpínlẹ̀ méjì. Ọ̀pọ̀ ènìyàn ló rí èyí gẹ́gẹ́ bí àǹfààní ìtàn, ṣùgbọ́n ìlànà náà ti dúró nítorí ìwà ipá tó ń bá a lọ, kíkọ́lé ìgbékalẹ̀, àwọn ọ̀ràn ipò ìkẹyìn (Jerúsálẹ́mù, àwọn asásálà, ààlà, ààbò), àti ìṣòro ìgbẹ́kẹ̀lé ìṣèlú.
Ìjà Intifada Kejì (ní ìbẹ̀rẹ̀ ọdún 2000) jẹ́ àkókò ìwà ipá tó gbòòrò, títí kan àwọn ìkọlù sí àwọn aráàlú àti iṣẹ́ ológun. Ísírẹ́lì kọ́ odi ààbò/ìyàsọ́tọ̀ sí àwọn apá kan ní agbègbè náà, èyí tí Ísírẹ́lì sọ pé ó ń dènà ìkọlù, nígbà tí àwọn ará Palestine wo àwọn ipa ọ̀nà àti ipa rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí gbígbà ilẹ̀ àti ìdíwọ́ fún ìgbésí ayé ojoojúmọ́.
Ní Gaza, ìyípadà ìṣèlú yípadà lẹ́yìn tí Hamas gba ìdìbò ìgbìmọ̀ aṣòfin Palestine ní ọdún 2006 tí wọ́n sì gba ìṣàkóso Gaza ní ọdún 2007, nígbà tí PA tí Fatah ń ṣàkóso ní ìkáwọ́ ìṣàkóso díẹ̀ lórí àwọn apá kan ní West Bank. Láti ìgbà náà, ìpínyà inú Palestine ti jẹ́ ìdènà ńlá, pẹ̀lú àwọn aṣojú ìṣèlú tí ó pín sí wẹ́wẹ́ àti àwọn ọgbọ́n tí ó yàtọ̀ síra fún ìjàkadì náà. Gaza tún dojúkọ ìdènà Ísírẹ́lì tí ó gbóná (àti àwọn ìdènà tí Egypt gbé kalẹ̀), èyí tí ọ̀pọ̀ àwọn ilé iṣẹ́ ìrànlọ́wọ́ sọ pé ó ń ba ipò ọrọ̀ ajé àti àwùjọ jẹ́, nígbà tí Israeli ń tẹnumọ́ pé ìdènà náà ní í ṣe pẹ̀lú àwọn ewu ààbò àti ìfipámúnilọ́wọ́ ohun ìjà. Àwọn ìpele ìjà ológun tí ó ń wáyé leralera láàárín Israeli àti àwọn ẹgbẹ́ ológun ní Gaza ti yọrí sí ìpalára àwọn aráàlú àti ìbàjẹ́ ńlá sí àwọn ètò ìṣiṣẹ́.
Àwọn ìṣòro pàtàkì tó máa ń mú kí ó ṣòro láti parí
Ọpọlọpọ awọn ọran pataki lo wa ti o tun waye ni fere gbogbo awọn idunadura:
1. Ààlà àti agbègbè: Àwọn ará Palestine fẹ́ orílẹ̀-èdè kan ní ààlà ṣáájú ọdún 1967 pẹ̀lú East Jerusalem gẹ́gẹ́ bí olú ìlú rẹ̀. Ísírẹ́lì fẹ́ àwọn ààlà ààbò tó lágbára àti àwọn ètò ààbò tó lágbára; àwọn apá kan nínú ìṣèlú Ísírẹ́lì náà kọ̀ láti yọ gbogbo wọn kúrò pátápátá.
2. Ipo Jerusalemu: Ilu mimọ yii fun awọn ẹsin pataki mẹta jẹ ami ati aarin idanimọ. Awọn ẹtọ ti ijọba ati iwọle si awọn ibi mimọ jẹ ohun ti o ni itara pupọ.
3. Àwọn asásálà Palestine: Àwọn ìbéèrè fún “ẹ̀tọ́ ìpadàbọ̀” tako àwọn àníyàn nípa àwùjọ àti ìṣèlú Ísírẹ́lì. Àwọn ìdáhùn tí a jíròrò bẹ̀rẹ̀ láti owó ìtanràn, àtúntò, ìṣọ̀kan ìdílé, tàbí àpapọ̀.
4. Ààbò: Ísírẹ́lì tẹnu mọ́ dídènà àwọn ìkọlù rọ́kẹ́ẹ̀tì, ìbọn bọ́m̀bù, àti àwọn ewu kọjá ààlà. Palestine tẹnu mọ́ ààbò kúrò lọ́wọ́ ìwà ipá àwọn olùgbé, àwọn iṣẹ́ ológun, ìdènà, àti àwọn ìṣàkóso tí ó dín ẹ̀mí wọn kù.
5. Àwọn ibùgbé Ísírẹ́lì ní Ìwọ̀ Oòrùn Ẹ̀bá Òkun: Ìtànkálẹ̀ wọn ti fa ìpínyà ilẹ̀ Palestine, ó sì ti mú kí ó ṣòro láti dá orílẹ̀-èdè kan ṣoṣo sílẹ̀.
6. Ìmọ̀ràn àti ìfọwọ́sowọ́pọ̀ òṣèlú: Àwọn ẹgbẹ́ méjèèjì ń béèrè fún ìdámọ̀ràn àti ìdánilójú—àti ìdámọ̀ràn Ísírẹ́lì gẹ́gẹ́ bí orílẹ̀-èdè Júù, àti ìdámọ̀ràn gbogbogbòò fún ìjọba Palestine.
Àwọn ipa ìrànlọ́wọ́ àti àwùjọ
Ija yii ni ipa ti o lagbara lori igbesi aye ojoojumọ. Ni apa Palestine, awọn ihamọ lori gbigbe, wiwọle ilẹ, aidaniloju eto-ọrọ aje, ati ipalara ti iwa-ipa ti o leralera jẹ awọn iṣoro pataki. Ni apa Israeli, irokeke ikọlu roketi, ipanilaya, ati awọn wahala aabo tun ṣe apẹrẹ imọ-jinlẹ ati eto imulo gbogbogbo. Awọn ọmọde ni ẹgbẹ mejeeji dagba pẹlu awọn iriri oriṣiriṣi ti iberu ati awọn itan ti ibanujẹ, ti o dinku aaye fun aanu. Awọn media awujọ ati ipinya agbaye nigbagbogbo maa n mu awọn ipo le, nitorinaa ijiya eniyan ni a maa bo nipasẹ ikede ati deede iṣelu.
Àwọn ìrètí fún ìparí
Ojutu ipinlẹ meji—botilẹjẹpe ọpọlọpọ awọn ara ilu okeere tun n ṣe atilẹyin fun—koju awọn ipenija pataki, paapaa awọn otitọ ti o yipada lori ilẹ, pipin oselu, ati igbẹkẹle kekere. Awọn kan ti bẹrẹ si jiroro awọn yiyan bii ipinlẹ kan ṣoṣo ti o ni awọn ẹtọ dogba, ajọṣepọ, tabi eto kariaye pataki fun Jerusalemu. Sibẹsibẹ, aṣayan kọọkan n gbe awọn idiwọ pataki kalẹ: lati awọn ọran idanimọ orilẹ-ede ati aabo si eto ẹtọ iṣelu ti o tọ.
Ohunkóhun tí ojútùú rẹ̀ bá jẹ́, àwọn ohun tí a gbọ́dọ̀ ṣe tẹ́lẹ̀ jẹ́ ọ̀kan náà nígbà gbogbo: òpin ìwà ipá sí àwọn aráàlú, ààbò ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn, àǹfààní ìrànlọ́wọ́, jíjíhìn fún àwọn ìrúfin, àti àwọn olórí ìṣèlú tí wọ́n fẹ́ gba ewu fún ìforígbárí. Láìsí ìwọ̀nyí, àwọn ìjà máa ń yí padà sí àwọn àkókò ìgbẹ̀san, wọ́n máa ń fa ìjìyà pẹ́ títí, wọ́n sì máa ń mú kí àìgbẹ́kẹ̀lé pọ̀ sí i.
Penutup
A kò lè lóye ìjà Ísírẹ́lì àti Palẹ́sínì nípasẹ̀ ìtàn kan ṣoṣo. Ó wá láti inú ìtàn gígùn àti ìrírí àpapọ̀ tí ó sábà máa ń dojúkọ ara wọn: àìní fún ààbò, ìdájọ́ òdodo, ìdámọ̀, àti ilé. Nítorí ìṣòro yìí, ọ̀nà sí àlàáfíà wà ju àdéhùn àwọn olókìkí lọ, ṣùgbọ́n ó tún kan yíyípadà àwọn ipò ní ilẹ̀ àti kíkọ́ ìgbẹ́kẹ̀lé láàrín àwọn àwùjọ. Láàárín àríyànjiyàn ìṣèlú tí ó gbóná janjan, ohun kan ṣì ṣe kedere: àwọn aráàlú ní ẹ̀gbẹ́ méjèèjì ni ó ní ipa lórí àbájáde rẹ̀. Fífi àwọn ìlànà ènìyàn sí ipò àkọ́kọ́—ẹ̀tọ́ sí ìyè, ọlá, àti òmìnira—ni ìgbésẹ̀ tí ó kéré jùlọ láti rí i dájú pé ọjọ́ iwájú kò kún fún àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ìbànújẹ́ tí ó ń ṣẹlẹ̀ leralera.
