Ìjọba àkóso àwọn ará Netherlands ní Indonesia
Ìjọba ìbílẹ̀ Netherlands ní Indonesia jẹ́ ọ̀kan lára àwọn orí pàtàkì jùlọ—àti èyí tó ṣe pàtàkì jùlọ—nínú ìtàn erékùsù Indonesia. Fún ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún, agbára ìjọba ìbílẹ̀ ló ń darí ìṣèlú, ọrọ̀ ajé, àwùjọ, àti àṣà agbègbè tí yóò di Indonesia. Ìlànà náà kò ṣẹlẹ̀ ní òru kan: ó yípadà láti ìṣòwò, sí ìṣàkóso ìṣèlú àti ti ológun, ó sì parí sí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìjàkadì tí ó yọrí sí ìkéde òmìnira ní ọdún 1945. Lílóye ìjọba ìbílẹ̀ Netherlands túmọ̀ sí wíwá bí a ṣe dá àjọṣepọ̀ agbára sílẹ̀, bí àwọn ènìyàn ṣe ń farahàn, àti bí ogún ìjọba ìbílẹ̀ ṣe ń hàn gbangba nínú àṣà àwùjọ Indonesia òde òní.
Dídé ní ìbẹ̀rẹ̀: Láti Iṣòwò sí Agbára Agbára
Dídé àwọn ará Netherlands sí erékùsù Indonesia bẹ̀rẹ̀ ní ìparí ọ̀rúndún kẹrìndínlógún, bí wọ́n ṣe ń wá àwọn orísun turari tó wúlò ní ọjà ilẹ̀ Europe. Àwọn turari bíi nutmeg, cloves, àti ata di ọjà tó ń fa ìdíje láàárín àwọn orílẹ̀-èdè Europe. Ní ọdún 1602, àwọn ará Netherlands dá VOC (Verenigde Oostindische Compagnie) sílẹ̀, ilé-iṣẹ́ ìṣòwò kan tí ìjọba Netherlands fún ní àwọn àǹfààní pàtàkì. Àwọn àǹfààní wọ̀nyí ní nínú ṣíṣe òwò ní agbára, dídá ẹgbẹ́ ọmọ ogun sílẹ̀, ṣíṣe owó, ṣíṣe àdéhùn, àti jíja ogun. Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, VOC kì í ṣe ilé-iṣẹ́ lásán, ṣùgbọ́n ilé-iṣẹ́ ọrọ̀ ajé àti ìṣèlú tí ó ń ṣiṣẹ́ bí ìjọba.
VOC ṣe àkóso agbára rẹ̀ ní Batavia (tí a mọ̀ sí Jakarta báyìí) ní ọdún 1619 lẹ́yìn tí wọ́n ṣẹ́gun Jayakarta. Láti àárín gbùngbùn yìí, VOC ń ṣàkóso àwọn nẹ́tíwọ́ọ̀kì ìṣòwò, wọ́n kọ́ odi, wọ́n sì fipá mú àwọn aláṣẹ ní onírúurú agbègbè, pàápàá jùlọ ní Maluku. Wọ́n sábà máa ń fi ìwà ipá mú àwọn aláṣẹ wọ̀nyí: pípa àwọn oko run, ìlànà tó le koko fún iṣẹ́jade, àti ìfìyàjẹ àwọn olùgbé tí wọ́n kà sí pé wọ́n rú òfin ìṣòwò VOC.
Ọgbọ́n Ìṣàkóso: Pínpín àti Ṣẹ́gun Ìṣèlú àti Àdéhùn
Ọ̀kan lára àwọn ọgbọ́n ìṣèlú tó gbéṣẹ́ ni ìlànà “pínpín àti ìṣàkóso.” Àwọn ará Netherlands lo àwọn ìjà láàárín àwọn ìjọba tàbí àwọn olókìkí agbègbè láti mú kí ipò wọn lágbára sí i. Nígbà tí ìjà agbára bá dìde láàárín àwọn ìjọba Nusantara, àwọn ará Netherlands sábà máa ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí “olùdálójú” nípasẹ̀ àwọn àdéhùn, ṣùgbọ́n nígbẹ̀yìn gbẹ́yín wọ́n fi àwọn ìjọba náà sí ipò ìgbẹ́kẹ̀lé. Àwọn àdéhùn wọ̀nyí, pẹ̀lú àwọn òfin líle koko wọn, mú kí wọ́n pàdánù agbára ìbílẹ̀.
Fún àpẹẹrẹ, ní Java, ìlọ́wọ́sí àwọn ará Netherlands nínú ìjà abẹ́lé Mataram yọrí sí àìlera ìjọba náà àti pípín agbára ìbílẹ̀. Irú àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ bẹ́ẹ̀ wáyé ní àwọn agbègbè mìíràn: àwọn ará Netherlands dá àwọn nẹ́tíwọ́ọ̀kì agbára sílẹ̀ nípasẹ̀ àdéhùn ìṣòwò, ìtìlẹ́yìn ológun, àti gbígbé àwọn olùdámọ̀ràn tí wọ́n ń ṣàkóso ìpinnu ìṣèlú lọ́nà tí ó dára.
Ìparun VOC àti Ìbí àwọn ará Netherlands East Indies
Ìlú VOC dojú kọ ìṣòro nítorí ìwà ìbàjẹ́, owó ogun tó ga, àti ìṣàkóso tó dára. Ní ọdún 1799, wọ́n tú VOC ká, ìjọba Dutch sì gba dúkìá rẹ̀. Láti ìgbà náà lọ, ìjọba ìbílẹ̀ wọ ìpele tuntun: ìjọba ìbílẹ̀ taara, tí a mọ̀ sí Dutch East Indies. Ìjọba ìbílẹ̀ di èyí tó wà ní ìṣètò—àti ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀nà tó péye—bí ìjọba ṣe ń ṣàkóso owó orí, ìjọba ìbílẹ̀, àti àwọn ológun báyìí, pẹ̀lú ète pàtàkì láti lo àwọn ohun àlùmọ́nì.
Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kọkàndínlógún, Netherlands pàdánù àwọn ìlú ìbílẹ̀ rẹ̀ nítorí ogun ní Yúróòpù, ṣùgbọ́n lẹ́yìn náà ó tún fi agbára rẹ̀ múlẹ̀. Ogun Java (1825–1830), tí Ọmọ-aládé Diponegoro ṣe olórí, jẹ́ ọ̀kan lára àwọn alátakò tó ṣe pàtàkì jùlọ. Ogun yìí ná owó púpọ̀ fún àwọn ará Netherlands, ṣùgbọ́n lẹ́yìn ìṣẹ́gun àwọn ará Netherlands, àwọn ará Netherlands túbọ̀ ń ṣàkóso wọn.
Ètò Àgbẹ̀ Tí A Fipá Mú àti Ìlòkulò Ọrọ̀-Ajé
Ọ̀kan lára àwọn ìlànà ìjọba amúnisìn tó burú jùlọ ni Cultuurstelsel (Ètò Àgbẹ̀ Tí A Fipá Mú), tí a gbé kalẹ̀ ní ọdún 1830. Àwọn ènìyàn, pàápàá jùlọ ní Java, ní láti gbin àwọn irugbin bíi kọfí, ìrẹsì, indigo, àti tíì ní apá kan ilẹ̀ wọn tàbí iṣẹ́ lórí àwọn oko tí ìjọba ní. Wọ́n san owó ìkórè náà fún ìjọba amúnisìn fún títà ní ọjà àgbáyé. Ètò yìí mú èrè púpọ̀ wá fún àwọn ará Netherlands, ó sì ran lọ́wọ́ láti bo àìtó owó, ṣùgbọ́n ó fa ìjìyà káàkiri: iṣẹ́ tó le, ìyàn ní àwọn agbègbè kan, àti ìdínkù nínú ire àwọn àgbẹ̀.
Ètò Àgbẹ̀ fi ìlànà pàtàkì ti ìjọba amúnisìn hàn: lílo àwọn ilé ìgbìmọ̀ amúnisìn fún èrè ní ìnáwó àwọn ènìyàn agbègbè náà. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ètò yìí bẹ̀rẹ̀ sí dínkù ní ìparí ọ̀rúndún kọkàndínlógún tí a sì fi ọrọ̀ ajé aládàáni rọ́pò rẹ̀, lílo àwọn oko ńláńlá, iwakusa, àti iṣẹ́ àdáni ń bá a lọ.
Ìṣètò Àwùjọ Àgbàṣe: Ẹ̀yà, Kíláàsì, àti Ẹ̀kọ́
Ìjọba ìjọba amúnisìn kìí ṣe nípa ọrọ̀ ajé nìkan, ṣùgbọ́n ó tún jẹ́ nípa ìṣètò àwùjọ. Ìjọba ìjọba amúnisìn gbé ìpínyà àwùjọ kalẹ̀ lórí ẹ̀yà àti ipò: Àwọn ará Yúróòpù ní òkè, lẹ́yìn náà àwọn "Àwọn ará Ìlà Oòrùn Ajeji" (bíi àwọn ará Ṣáínà àti Lárúbáwá), lẹ́yìn náà àwọn ènìyàn ìbílẹ̀ ní ìsàlẹ̀. Ìṣètò yìí nípa lórí àǹfààní sí ẹ̀kọ́, iṣẹ́, òfin, àti àwọn ohun èlò ìjọba.
Wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí í kọ́ ẹ̀kọ́ òde òní, ṣùgbọ́n ó wà ní gbogbogbòò fún àwọn ẹgbẹ́ kan. Síbẹ̀síbẹ̀, àwùjọ àwọn ọmọ ìbílẹ̀ kan tí wọ́n kàwé bẹ̀rẹ̀ tí wọ́n sì di ohun tí ó ń darí ìjíròrò orílẹ̀-èdè lẹ́yìn náà. Wọ́n kọ́ láti lóye ipò ayé, láti lóye èrò òmìnira, kí wọ́n sì mọ̀ pé àìdàgbàsókè kì í ṣe ọ̀ràn “àyànmọ́” lásán, ṣùgbọ́n ó jẹ́ àbájáde ètò àìṣòdodo.
Ìṣèlú Ìwà Rere àti Ìjíjí Orílẹ̀-èdè
Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún, ìjọba Netherlands gbé “Ìlànà Ìwà Rere” lárugẹ, ètò ìṣèlú kan tí a gbé kalẹ̀ ní gbangba láti san “gbèsè ọpẹ́” rẹ̀ fún àwọn ènìyàn tí wọ́n ti ṣàkóso nípasẹ̀ ẹ̀kọ́, ìtọ́jú omi, àti ìṣíkiri. Ṣùgbọ́n, lẹ́yìn ọ̀rọ̀ sísọ náà, ìlànà yìí wà láàárín ètò ìjọba: mímú iṣẹ́ àṣeyọrí pọ̀ sí i àti ìdúróṣinṣin ìjọba. Síbẹ̀síbẹ̀, ìfẹ̀sí ẹ̀kọ́ àti ṣíṣí àwọn ààyè àwùjọ kan ń fa ìdàgbàsókè àwọn àjọ òde òní.
Budi Utomo, tí a dá sílẹ̀ ní ọdún 1908, ni a sábà máa ń kà sí ìṣẹ̀lẹ̀ pàtàkì nínú ìjíròrò orílẹ̀-èdè. Lẹ́yìn náà, Sarekat Islam, Indische Partij, Muhammadiyah, Perhimpunan Indonesia, àti onírúurú àjọ ọ̀dọ́ farahàn. Ìlérí Ọ̀dọ́ ti ọdún 1928 fi ẹ̀rí ìdámọ̀ orílẹ̀-èdè múlẹ̀: ilẹ̀ kan, orílẹ̀-èdè kan, àti èdè kan—Indonesia. Ní ìpele yìí, ìjàkadì náà kò jẹ́ ti agbègbè nìkan mọ́, ṣùgbọ́n ó bẹ̀rẹ̀ sí í gba ìrísí ìgbìmọ̀ orílẹ̀-èdè pẹ̀lú ìran òmìnira.
Ìfúnnilára àti Àtakò Tí A Kò Lè Parẹ́
Àwọn ará Netherlands dáhùn sí ìgbìmọ̀ orílẹ̀-èdè náà pẹ̀lú àpapọ̀ ìfọwọ́sowọ́pọ̀ òṣèlú àti ìnilára. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn olókìkí ni wọ́n mú, wọ́n lé kúrò ní ìlú, tàbí wọ́n ti dín ìgbòkègbodò wọn kù. Àwọn aláṣẹ ìjọba amúnisìn gbìyànjú láti ṣàkóso àwọn oníròyìn nípa ìfòfindè àti láti dín àwọn àjọ tí wọ́n kà sí olórí-ìtàn kù. Síbẹ̀síbẹ̀, ìtakora tẹ̀síwájú: nípasẹ̀ ẹ̀kọ́, iṣẹ́ ìròyìn, ìjọ́ba, àti àwọn ìgbìmọ̀ òṣìṣẹ́ pàápàá. Ìjà náà kì í sábàá jẹ́ ti ogun ìjà; ọ̀pọ̀lọpọ̀ nínú rẹ̀ ni a ṣe nípasẹ̀ ọgbọ́n ìṣèlú àti ìṣètò gbogbo ènìyàn.
Iṣẹ́ àwọn ará Japan àti Òpin Ìjọba Netherlands
Ogun Àgbáyé Kejì yí ohun gbogbo padà. Ní ọdún 1942, Japan ṣẹ́gun Netherlands ó sì gba Dutch East Indies. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìjọba Japan le koko tó sì fa ìjìyà, ó sọ ìpìlẹ̀ ìjọba ìbílẹ̀ Netherlands di aláìlera. Japan ṣí ààyè sílẹ̀ fún ìgbìmọ̀ òṣèlú àti ológun ìbílẹ̀, èyí tó máa di ohun pàtàkì nínú ìjàkadì fún òmìnira nígbà tó bá yá.
Lẹ́yìn tí Japan ti juwọ́ sílẹ̀ ní ọdún 1945, àwọn olórí Indonesia kéde òmìnira ní ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù kẹjọ ọdún 1945. Àwọn ará Netherlands gbìyànjú láti gba ìṣàkóso Indonesia padà, èyí sì fa Ìyípadà Ara (1945–1949). Nípasẹ̀ ìjà, ìṣèlú, àti ìfúngunmọ́ àwọn orílẹ̀-èdè kárí ayé, àwọn ará Netherlands gba ìjọba Indonesia ní ọdún 1949.
Ìforúkọsílẹ̀ ìjọba amúnisìn àti ìbáramu rẹ̀ lónìí
Àkóso ìjọba àmúnisìn ti Netherlands ṣì wà lónìí. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìjọba àmúnisìn fi àwọn ètò ìṣẹ̀dá, àwọn ètò ìṣàkóso, àti díẹ̀ lára àwọn ìpìlẹ̀ òfin òde òní sílẹ̀, àwọn àǹfààní wọ̀nyí kò lè yà sọ́tọ̀ kúrò nínú ipò ìlòkulò àti àìdọ́gba tí ó tẹ̀lé wọn. Àwọn ìlànà ọrọ̀ ajé tí ó yọrí sí rere, ìní ilẹ̀ tí kò dọ́gba, àti iṣẹ́ ìjọba tí ó dá lórí ìṣàkóso àti ìpele ìṣàkóso jẹ́ díẹ̀ lára àwọn àmì tí ó ń bá a lọ láti nípa lórí ìrìn àjò orílẹ̀-èdè náà.
Èyí tó ṣe pàtàkì jùlọ ni pé, ìjọba amúnisìn ń darí ìdámọ̀ orílẹ̀-èdè nípasẹ̀ àwọn ìrírí tí a pín gẹ́gẹ́ bí orílẹ̀-èdè tí wọ́n ti ń ṣe ìjọba amúnisìn. Ìjìyà àti àtakò mú kí gbogbo ènìyàn mọ̀ pé òmìnira kì í ṣe ẹ̀bùn, ṣùgbọ́n ó jẹ́ àbájáde ìjàkadì gígùn. Nípa lílóye ìjọba amúnisìn Dutch ní kedere, a lè ṣàwárí gbòǹgbò àwọn ìṣòro àwùjọ àti ọrọ̀ ajé àti ìṣèlú kí a sì kọ́ bí a ṣe lè kọ́ ọjọ́ iwájú tí ó tọ́ sí i.
Penutup
Ìjọba ìbílẹ̀ Netherlands ní Indonesia gùn gan-an, ó sì díjú: ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìṣòwò, ó tẹ̀síwájú sí ìṣàkóso agbègbè, ó sì parí pẹ̀lú ìjàkadì líle koko fún òmìnira. Ó mú ìyípadà ńlá wá, nígbà míì nípasẹ̀ ìwà ipá àti ìfipábánilò. Láàárín àwọn ọgbẹ́ ìtàn, àwọn ará Indonesia tún rí agbára: ìṣọ̀kan, ìmọ̀ orílẹ̀-èdè, àti ìpinnu láti jẹ́ òmìnira. Rírántí àkókò ìjọba ìbílẹ̀ kì í ṣe nípa dídi ẹni tí ó ti dì mọ́ ìgbà àtijọ́, ṣùgbọ́n nípa òye bí ìtàn ṣe ṣe àgbékalẹ̀ ìsinsìnyí—àti bí orílẹ̀-èdè yìí ṣe lè máa jà fún ìdájọ́ òdodo àti ìjọba tòótọ́.
