Pínpín Àwọn Ètò Biome
Biome jẹ́ àwùjọ ńlá kan tí ó ní àyíká tí ó gbòòrò, tí ó ní ààyè tí ó gbòòrò, tí a fi ojú ọjọ́, ilẹ̀, àti ewéko àti ẹranko tí ó jọra hàn. Biome kọ̀ọ̀kan ní ètò àyíká tirẹ̀ tí ó ní ipa lórí irú ìgbésí ayé tí ó lè gbèrú níbẹ̀. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ irú biomes ló wà ní àgbáyé, títí bí igbó òjò, savannas, koríko, aṣálẹ̀, taigas, tundra, àti àwọn mìíràn. Àpilẹ̀kọ yìí yóò jíròrò ìpínkiri àti àwọn ànímọ́ ti díẹ̀ lára àwọn ètò biome pàtàkì ní àgbáyé.
1. Igbó Òjò Olóoru
Àwọn igbó ojò olóoru jẹ́ ọ̀kan lára àwọn biomes tí a mọ̀ jùlọ, tí a mọ̀ fún onírúurú ẹ̀dá alààyè wọn tí ó ga gidigidi. Bíómé yìí wà nítòsí equator, ó máa ń ní ojú ọjọ́ gbígbóná àti ọ̀rinrin ní gbogbo ọdún. Àwọn orílẹ̀-èdè tí ó ní igbó ojò olóoru tí ó pọ̀ ni Brazil, Indonesia, àti Democratic Republic of Congo.
Pínpínkiri
Àwọn igbó ojò olóoru ni a pín káàkiri agbègbè equatorial, pàápàá jùlọ ní Gúúsù Amẹ́ríkà (pàápàá jùlọ ní Amazon basin), Àárín Gbùngbùn Áfíríkà, àti Gúúsù Ìlà Oòrùn Éṣíà. Àwọn agbègbè wọ̀nyí máa ń rí òjò tó pọ̀ ní ọdọọdún, tó máa ń ju 2000 mm lọ, àti pé òtútù máa ń gbóná ní gbogbo ọdún.
Abuda
Àwọn igbó wọ̀nyí ní ibòrí igi tó nípọn gan-an, tó ń ṣe onírúurú ewéko. Oríṣiríṣi ewéko àti ẹranko, tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ wọn jẹ́ ibi tí a kò rí tàbí tí a kò rí ibòmíràn, ló mú kí àwọn igbó olóoru jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ohun alààyè tó ṣe pàtàkì jùlọ ní ti onírúurú ẹ̀dá alààyè.
2. Savannah
Savanna jẹ́ ibi tí ó wà láàrín igbó àti pápá oko, tí a mọ̀ sí ibi tí àwọn igi tí ó tàn káàkiri díẹ̀ àti ilẹ̀ koríko gbígbòòrò. Àwọn Savanna ní àkókò òjò àti ìgbà gbígbẹ tí ó yàtọ̀ síra.
Pínpínkiri
Àwọn ilẹ̀ savanna tó lókìkí jùlọ wà ní Áfíríkà, tó fẹ́rẹ̀ẹ́ tó ìdajì ilẹ̀ náà. Síbẹ̀síbẹ̀, a lè rí irú ewé yìí ní Gúúsù Amẹ́ríkà (bíi Cerrado ní Brazil), Gúúsù Ìlà Oòrùn Éṣíà, àti àríwá Australia.
Abuda
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé kò ní ìwúwo tó igbó, àwọn ilẹ̀ Savannah ní onírúurú ẹ̀dá alààyè tó yàtọ̀. Wọ́n jẹ́ ibùgbé àwọn ẹranko ilẹ̀ tó tóbi jùlọ, bíi erin, kìnnìún, àti àwọn ẹyẹ giraffe. Ilẹ̀ Savannah sábà máa ń ní ọ̀rá púpọ̀, wọ́n sì máa ń ṣe àtìlẹ́yìn fún iṣẹ́ àgbẹ̀ nígbà tí a bá ń bomirin dáadáa.
3. Ilẹ̀ koríko
Àwọn ilẹ̀ koríko jẹ́ ilẹ̀ tí koríko máa ń gbilẹ̀, tí igi díẹ̀ tàbí kò sí níbẹ̀. Àwọn ilẹ̀ wọ̀nyí wà ní àárín gbùngbùn àwọn ilẹ̀, wọ́n sì sábà máa ń ní àkókò òjò àti ìgbà gbígbẹ déédéé.
Pínpínkiri
Àwọn pápá oko tó tóbi jùlọ ni a rí ní Àríwá Amẹ́ríkà (tí a mọ̀ sí prairies), Eurasia (stek), àti àwọn apá kan ní Gúúsù Amẹ́ríkà (pampas). Ní Áfíríkà, a mọ pápá oko sí veldt.
Abuda
Ilẹ̀ koríko máa ń gbé ọ̀pọ̀lọpọ̀ irúgbìn onígbóná bíi bison, antelope, àti ẹṣin igbó, tí wọ́n máa ń jẹko ní ilẹ̀. Àwọn ewéko náà ní àwọn koríko pẹ̀lú àwọn igi kéékèèké díẹ̀ àti àwọn igi kéékèèké.
4. Aṣálẹ̀
Àwọn aṣálẹ̀ ni àwọn ibi tí ó gbóná jùlọ tí ó sì gbilẹ̀ jùlọ pẹ̀lú òjò díẹ̀, èyí tí ó sọ wọ́n di ọ̀kan lára àwọn àyíká tí ó le jùlọ ní ayé.
Pínpínkiri
A rí àwọn aṣálẹ̀ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ibi káàkiri àgbáyé, títí bí aginjù Sahara ní Áfíríkà, aginjù Gobi ní Éṣíà, aginjù Arabia ní Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn, àti aginjù Atacama ní Gúúsù Amẹ́ríkà.
Abuda
Àwọn aṣálẹ̀ máa ń ní ooru tó le gan-an lójoojúmọ́, láti ooru ní ọ̀sán sí òtútù ní alẹ́. Àwọn ewéko aṣálẹ̀, bíi cacti, ti mọ bí a ṣe ń tọ́jú omi fún ìgbà pípẹ́. Àwọn ẹranko aṣálẹ̀ olókìkí bíi ràkúnmí, ejò, àti àwọn kọ̀lọ̀kọ̀lọ̀ aṣálẹ̀, tí wọ́n ti ń gbé ní ipò líle koko yìí, ti mọ́ láti wà láàyè.
5. Taiga (Igbó Boreal)
Taiga ni biome ti o tobi julọ ni agbaye, ti a tun mọ si igbo boreal. Awọn igi coniferous bii pine, spruce, ati larch ni a mọ si Taiga.
Pínpínkiri
A le ri Taiga ni apa ariwa apa, paapaa ni Canada, Alaska, Scandinavia, ati Russia.
Abuda
Omi ara yii ni o ni igba otutu gigun ati lile ati igba ooru kukuru. Ilẹ taiga maa n jẹ permafrost, ati pe ọpọlọpọ awọn eweko ati ẹranko agbegbe naa ti faramọ oju ojo tutu.
6. Tundra
A mọ̀ Tundra fún ojú ọjọ́ tó tutù gan-an àti pé kò ní ewéko púpọ̀. A pín biome yìí sí tundra arctic àti tundra alpine.
Pínpínkiri
A rí ilẹ̀ Arctic tundra ní Àríwá Ayé, ní àyíká Arctic Circle, títí kan Russia, Canada, àti Scandinavia. A rí ilẹ̀ Alpine tundra ní àwọn òkè gíga jákèjádò ayé.
Abuda
Àkókò ìdàgbàsókè Tundra kò fi bẹ́ẹ̀ gùn, ilẹ̀ tí ó sábà máa ń dì dìdì (permafrost) sì máa ń mú kí ó ṣòro fún gbòǹgbò igi láti dàgbàsókè. Àwọn ewéko ni mosses, lichens, àti àwọn irú ewéko kékeré díẹ̀. Àwọn ẹranko tí a sábà máa ń rí ni àwọn ẹyẹ tí ń ṣí kiri, reindeer, àti polar beari, tí wọ́n ní àwọn àṣàyàn pàtàkì láti kojú ìgbà òtútù líle koko.
Penutup
Onírúurú àwọn ohun tó ń fa àyíká bí ojú ọjọ́, irú ilẹ̀ àti onírúurú ẹ̀dá alààyè ló ń pinnu bí a ṣe ń pín àwọn ètò bíómù sí. Olúkúlùkù ẹ̀dá alààyè ló ń kó ipa pàtàkì nínú mímú kí àyíká ayé dúró ṣinṣin, àti wíwà rẹ̀ ṣe pàtàkì fún ìwàláàyè gbogbo ẹ̀dá alààyè lórí ilẹ̀ ayé. Ìrísí onírúurú ètò kọ̀ọ̀kan ń ṣe àfikún àrà ọ̀tọ̀ sí onírúurú ẹ̀dá alààyè àti àwọn ìlànà àyíká ayé, èyí tó ń tẹnu mọ́ bí ó ṣe pọndandan láti lóye àti láti pa àwọn àyíká tó yàtọ̀ síra mọ́.
