Ààbò ara àti àwọn àrùn rẹ̀
Pendahuluan
Ètò ààbò ara ènìyàn jẹ́ ètò ààbò àdánidá tí a ṣe láti dáàbò bo ara kúrò lọ́wọ́ onírúurú ewu láti òde, bí bakitéríà, fáírọ́ọ̀sì, olú, àti àwọn kòkòrò àrùn. Ètò yìí ní àpapọ̀ àwọn sẹ́ẹ̀lì, àwọn prótíìnì, àwọn ẹ̀yà ara, àti àwọn àsopọ̀ ara tí wọ́n ń ṣiṣẹ́ papọ̀ láti gbógun ti àwọn kòkòrò àrùn tí ó wọ inú ara. Síbẹ̀síbẹ̀, gẹ́gẹ́ bí àwọn ètò mìíràn nínú ara, ètò ààbò ara kì í ṣiṣẹ́ dáadáa nígbà gbogbo. Àpilẹ̀kọ yìí yóò jíròrò ètò ààbò ara, bí ó ṣe ń ṣiṣẹ́, àti àwọn àrùn ààbò ara tí ó lè ṣẹlẹ̀.
Ètò Àìsàn Ara: Báwo ló ṣe ń ṣiṣẹ́
Ètò àjẹ́ ara ní àwọn èròjà pàtàkì méjì: àjẹ́ ara àti àjẹ́ ara tí ó lè fara dà. Àjẹ́ ara ni ìlà ààbò àkọ́kọ́, kò sì ní pàtó. Apá yìí ní awọ ara, àwọn awọ ara, àti àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ funfun kan bíi macrophages àti neutrophils, tí wọ́n ń jẹ àwọn kòkòrò àrùn tí wọ́n sì ń pa wọ́n run.
Àìlera àdánidá, ní ọwọ́ kejì, jẹ́ ìlà ààbò kejì tí ó ṣe pàtó sí àwọn kòkòrò àrùn pàtó kan. Ó ní àwọn lymphocytes B àti T, tí wọ́n lè rántí àti pèsè ààbò tí ó lágbára àti kíákíá nígbà tí wọ́n bá tún pàdé pẹ̀lú kòkòrò àrùn kan náà. Àwọn kòkòrò àrùn tí àwọn sẹ́ẹ̀lì B ń ṣe jẹ́ apá pàtàkì nínú àjẹ́sára àdánidá yìí.
Àwọn Irú Àìsàn Àjẹ́sára
Àwọn àrùn àjẹsára ara máa ń wáyé nígbà tí ètò àjẹsára ara bá ń ṣiṣẹ́. A lè pín àwọn àrùn wọ̀nyí sí àwọn ẹ̀ka mẹ́ta pàtàkì: àìlera àjẹsára ara, àìlera àjẹsára ara, àti àìlera àjẹsára (àléjì).
1. Àìlera àjẹsára
Àìlera àjẹsára ara máa ń wáyé nígbà tí apá kan nínú ètò àjẹsára ara bá sọnù tàbí tí kò bá ṣiṣẹ́ dáadáa. Àrùn yìí lè jẹ́ àkọ́kọ́ (àbínibí) tàbí kejì (tí a gbà).
– Àìlera Àìlera Àkọ́kọ́: Àìlera àbínibí tí ó sábà máa ń wáyé láti ìgbà ìbí. Àpẹẹrẹ kan ni Àìlera Àìlera Àpapọ̀ (SCID), nínú èyí tí àwọn aláìsàn kò ní tàbí díẹ̀ tàbí àwọn sẹ́ẹ̀lì àjẹ́sára tí kò ṣiṣẹ́ dáadáa, èyí tí ó mú kí wọ́n lè kó àkóràn gidigidi.
– Àìlera àjẹ́mọ́ra kejì: Ó ń fa nípasẹ̀ àwọn ohun tó ń ṣẹlẹ̀ níta bí àrùn, oògùn, tàbí àwọn àìsàn míìrán. Àpẹẹrẹ tó gbajúmọ̀ jùlọ ni Àrùn Àjẹ́mọ́ra Àjẹ́mọ́ra (AIDS), èyí tí Àrùn Àjẹ́mọ́ra Àjẹ́mọ́ra Àjẹ́mọ́ra Àjẹ́mọ́ra Àjẹ́mọ́ra Àjẹ́mọ́ra (HIV) ń fà. Nínú ọ̀ràn yìí, kòkòrò àrùn náà ń kọlu àwọn sẹ́ẹ̀lì T, èyí tó ṣe pàtàkì fún àjẹ́mọ́ra àjẹ́mọ́ra.
2. Ààbò ara-ẹni
Àìlera ara jẹ́ àìsàn kan tí ètò àjẹ́ ara ń kọlu àwọn sẹ́ẹ̀lì àti àsopọ̀ ara rẹ̀ bí ẹni pé wọ́n jẹ́ ewu. A kò mọ ohun tó ń fa àjẹ́ ara, ṣùgbọ́n àwọn ohun tó ń fa àjẹ́ ara, àyíká, àti homonu ló ń kó ipa pàtàkì nínú rẹ̀.
– Rheumatoid Arthritis (RA): Àrùn ara tí ó ń fa àrùn ara tí ó ń kọlu àwọn oríkèé, tí ó ń fa ìgbóná ara, ìrora, àti ìbàjẹ́ tí a kò bá tọ́jú rẹ̀.
– Lupus Erythematosus ti ara (SLE): Ó ní ipa lórí onírúurú ètò ẹ̀yà ara nínú ara, ó sì ń fa àwọn àmì àrùn bí àárẹ̀ tó pọ̀jù, ìrora oríkèé, àti ìgbóná ara.
– Àtọ̀gbẹ Iru 1: Àrùn kan tí ètò ààbò ara ń kọlu àwọn sẹ́ẹ̀lì beta tí ń ṣe insulin ti pancreas, èyí tí ó ń yọrí sí àìtó insulin àti ìpele suga nínú ẹ̀jẹ̀.
3. Àwọn Àìlera Ìfaradà (Àléjì)
Àìlera ara jẹ́ àṣejù tàbí àìdára sí ohun tí kò léwu. Àìlera ara jẹ́ àpẹẹrẹ ìfàmọ́ra ara.
– Àléjì Oúnjẹ: Tí ó bá ń fa àléjì sí àwọn oúnjẹ kan bíi èso, ẹja, tàbí àwọn oúnjẹ wàrà, ó lè fa àwọn àmì àrùn láti ara híhì díẹ̀ sí ara híhì líle.
– Àìsàn Ikọ́-ẹ̀jẹ̀: Ipò kan tí àwọn ohun tí ó lè fa àléjì máa ń fa ìgbóná ara ní ọ̀nà atẹ́gùn, tí ó máa ń mú kí wọ́n dínkù, tí ó sì máa ń fa àwọn àmì àrùn bíi ìṣòro mímí àti ikọ́.
Àyẹ̀wò àti Ìtọ́jú
Láti kojú àwọn àrùn tó ń ṣe àkóbá fún ara, àyẹ̀wò tó péye ṣe pàtàkì. Èyí sábà máa ń ní ìtàn pípéye, àyẹ̀wò ara, àti ọ̀pọ̀ àyẹ̀wò yàrá, bíi àyẹ̀wò ẹ̀jẹ̀, láti ṣe àyẹ̀wò iṣẹ́ ètò ààbò ara.
Ìtọ́jú àti oògùn sinmi lórí irú àti bí àrùn náà ṣe le tó.
– Àìlera Àìlera Àìlera: Àwọn tí ó ní àrùn náà lè nílò immunoglobulin inú iṣan láti rọ́pò àwọn èròjà àjẹ́mọ́ra tí ó sọnù, ìtọ́jú ìran, tàbí ìtọ́jú sẹ́ẹ̀lì ara láti ṣe àtúnṣe àwọn àbùkù ìran tí a jogún.
– Àìlera ara-ẹni: Ìtọ́jú ara sábà máa ń ní lílo àwọn oògùn tí ń dín agbára ìdènà ara kù láti dín agbára ìdènà ara kù àti láti dènà ìbàjẹ́ síi nínú àsopọ. Àwọn oògùn Corticosteroid àti àwọn oògùn tí kì í ṣe steroidal anti-inflammatory ni a sábà máa ń lò láti dín ìgbóná ara àti ìrora kù.
– Àwọn ohun tí ó lè fa àléjì: Ìtọ́jú náà ní ìdènà àléjì, àwọn oògùn antihistamines, bronchodilators fún ikọ́ ẹ̀gbẹ, àti epinephrine fún àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ anaphylactic tó le gan-an.
Ìdènà
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn àrùn kan wà tí a lè dènà láti ara àwọn aláìsàn, a kò sì lè dènà wọn, àwọn ìgbésẹ̀ kan wà tí o lè gbé láti jẹ́ kí ètò ààbò ara rẹ wà ní ìlera àti láti dín ewu àrùn rẹ kù.
– Ìgbésí Ayé Alágbára: Oúnjẹ tó wà níwọ̀ntúnwọ̀nsì, eré ìdárayá déédéé, oorun tó péye, àti ìtọ́jú wàhálà jẹ́ àwọn kókó pàtàkì nínú mímú kí ètò ààbò ara wà ní ìlera.
– Àjẹ́sára: Gbígbà àjẹ́sára tí a dámọ̀ràn lè dáàbò bo ara kúrò lọ́wọ́ ọ̀pọ̀lọpọ̀ àrùn tó lè fa àwọn ìṣòro tó le koko.
– Ìmọ́tótó Ara Ẹni: Gbígba àwọn àṣà ìmọ́tótó bíi fífọ ọwọ́ déédéé dín ewu ìfarahan sí àwọn kòkòrò àrùn kù.
Ipari
Eto ajẹsara ara ṣe ipa pataki ninu mimu ilera ati idena arun. Sibẹsibẹ, awọn aiṣedeede ninu eto ajẹsara ara le ja si awọn iṣoro ilera oriṣiriṣi, lati awọn akoran ti o tun waye si awọn arun ajẹsara ara ati awọn aleji. Lílóye awọn oriṣiriṣi awọn ailera ajẹsara ara ati bi a ṣe le ṣakoso wọn n ṣe iranlọwọ fun wa lati ṣọra diẹ sii ati ṣe amojuto ni itọju ilera wa. Nipasẹ ayẹwo to dara ati itọju to yẹ, ọpọlọpọ awọn ailera ajẹsara ara ni a le ṣakoso, eyiti o fun awọn ti o jiya laaye lati gbe igbesi aye ti o ni agbara ati ilera diẹ sii.
