Kí ni àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ilẹ̀ ayé àti àwọn ànímọ́ wọn?
Àwọn pílánẹ́ẹ̀tì nínú Ìṣètò Oòrùn (àti nínú àwọn ètò ìràwọ̀ mìíràn) kò rí bákan náà. Àwọn kan jẹ́ gáàsì àti yìnyín pẹ̀lú afẹ́fẹ́ tó nípọn, nígbà tí àwọn mìíràn ní ojú ilẹ̀ tó le koko, tó sì lè gbé àwọn òkè ńlá, àfonífojì, àti ihò. A mọ ẹgbẹ́ kejì yìí sí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ilẹ̀ ayé. Nínú àpilẹ̀kọ yìí, a ó jíròrò ìtumọ̀ pílánẹ́ẹ̀tì ilẹ̀ ayé, àpẹẹrẹ àwọn kan, àti àwọn ànímọ́ pàtàkì tó yà wọ́n sọ́tọ̀ kúrò lára àwọn pílánẹ́ẹ̀tì mìíràn.
Ìtumọ̀ Àwọn Pẹ́lẹ́ẹ̀tì Ayé
Pílánẹ́ẹ̀tì ilẹ̀ ayé jẹ́ pílánẹ́ẹ̀tì tí a fi òkúta àti irin sílíìkì ṣe, tí ó sì ní ojú ilẹ̀ líle. Ọ̀rọ̀ náà "ayé" wá láti inú ọ̀rọ̀ náà terra, tí ó túmọ̀ sí "Ayé." Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, pílánẹ́ẹ̀tì ilẹ̀ ayé jẹ́ pílánẹ́ẹ̀tì kan tí ó jọra ní ìrísí ayé—ó kéré tán ní ti ìṣètò rẹ̀—bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ipò àyíká pílánẹ́ẹ̀tì kọ̀ọ̀kan lè yàtọ̀ síra gidigidi.
Nínú Ètò Oòrùn, àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ilẹ̀ ayé ni:
1. Mẹ́kúrì
2. Fẹ́nẹ́sì
3. Ilẹ̀ ayé
4. Mars
Àwọn pílánẹ́ẹ̀tì mẹ́rin wọ̀nyí wà ní apá inú ti Ìṣètò Oòrùn, tí ó sún mọ́ Oòrùn ní ìfiwéra pẹ̀lú àwọn òmìrán gáàsì (Jupiter, Saturn) àti àwọn òmìrán yìnyín (Uranus, Neptune).
Kílódé tí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ilẹ̀ ayé fi ṣẹ̀dá nínú ètò oòrùn inú?
Àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ilẹ̀ ayé sún mọ́ oòrùn kì í ṣe ohun tó ṣẹlẹ̀. Ní ìbẹ̀rẹ̀ ètò oòrùn, gáàsì àti eruku máa ń yí oòrùn kékeré (tí a ń pè ní protoplanetary nebula) ká. Ní àwọn agbègbè tó sún mọ́ oòrùn, otútù ga sí i, èyí tó ń jẹ́ kí àwọn ohun èlò tó lè kojú ooru—bí àpáta àti irin—kóra jọ kí wọ́n sì dì pọ̀. Ní ìyàtọ̀ sí èyí, àwọn ohun èlò tó lè yí padà bíi hydrogen, helium, tàbí yìnyín omi lè máa wà níbẹ̀ kí wọ́n sì máa dì pọ̀ ní àwọn agbègbè tó tutù, tí ó jìnnà sí oòrùn. Èyí jẹ́ ọ̀kan lára ìdí tí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì òde fi máa ń jẹ́ pílánẹ́ẹ̀tì gáàsì tàbí yìnyín.
Àwọn Ànímọ́ Pàtàkì ti Àwọn Pẹ́lẹ́ẹ̀tì Ayé
Àwọn wọ̀nyí ni àwọn ànímọ́ gbogbogbòò pàtàkì jùlọ ti àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ilẹ̀ ayé.
1. Àwọn ojú ilẹ̀ tó lágbára àti tó ní àpáta
Àmì tó hàn gbangba jùlọ nípa pílánẹ́ẹ̀tì ilẹ̀ ayé ni ojú ilẹ̀ rẹ̀ tó lágbára. Ojú ilẹ̀ yìí sábà máa ń jẹ́ àpáta sílíìkì, pẹ̀lú àwọn ìyàtọ̀ nínú ìrísí pẹ̀tẹ́lẹ̀, òkè ńlá, àfonífojì, àti ihò tí àwọn ìkọlù meteor fà. Nítorí àwọn ojú ilẹ̀ líle wọn, àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ilẹ̀ ayé tún máa ń wà lábẹ́ àwọn ìlànà ilẹ̀ ayé bíi ìfọ́, ojú ọjọ́, àti (nígbà míì) ìṣẹ̀dá eruku tuntun.
Kọ́nànmọ́:
– Mercury kún fún ihò, tí ó jọ òṣùpá, nítorí pé kò ní afẹ́fẹ́ ààbò.
– Mars ní àwọn òkè ayọnáyèéfín ńláńlá bíi Olympus Mons àti àwọn àfonífojì ńláńlá bíi Valles Marineris.
2. Ìwọ̀n Kékeré, ṣùgbọ́n Ìwọ̀n Gíga
Ní ìfiwéra pẹ̀lú àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ńláńlá tí a fi gáàsì ṣe, àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ilẹ̀ ayé sábà máa ń kéré sí i. Síbẹ̀síbẹ̀, wọ́n ní ìwọ̀n gíga nítorí àkójọpọ̀ àwọn òkúta àti irin tí wọ́n ní. Èyí yàtọ̀ sí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì gáàsì, tí wọ́n ní ìwọ̀n ńláńlá ṣùgbọ́n tí wọ́n “fẹ́ẹ́rẹ́” fún ìwọ̀n kan nítorí àkójọpọ̀ gáàsì tí wọ́n ní jùlọ.
Fún àpẹẹrẹ, ilẹ̀ ayé ní ìwọ̀n ìwúwo tó tó 5,5 g/cm³, èyí tó ga gan-an nítorí pé ó ní mojuto irin ńlá kan.
3. Ìṣètò Inú tí a fi aṣọ ṣe: Core, Mantle, àti Eérú
Pupọ julọ awọn aye ilẹ ni eto ti o ni awọn ipele:
– Core: ni gbogbogbo ni o ni irin ati nikkeli. Core le jẹ lile tabi olomi (tabi adalu mejeeji).
– Ààbò: àpáta gbígbóná kan tí ó lè máa ṣàn díẹ̀díẹ̀ lórí ìwọ̀n àkókò ilẹ̀ ayé.
– Ẹ̀rún: ìpele ìta tí ó tinrin tí ó sì tutù díẹ̀.
Ìṣètò onípele yìí wáyé nítorí ìyàtọ̀ pílánẹ́ẹ̀tì, èyí tí í ṣe ìlànà yíyà àwọn ohun èlò sọ́tọ̀ gẹ́gẹ́ bí ìwọ̀n wọn nígbà tí pílánẹ́ẹ̀tì náà bá ṣì gbóná tí ó sì yọ́: àwọn irin líle rì sí àárín, nígbà tí àwọn àpáta fẹ́ẹ́rẹ́fẹ́ ń gòkè sí òkè.
4. Afẹ́fẹ́ tó tinrin díẹ̀ (Oríṣiríṣi) tí a bá fiwé pẹ̀lú àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ńláńlá
Àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ilẹ̀ ayé lè ní afẹ́fẹ́, ṣùgbọ́n wọ́n sábà máa ń tẹ́ẹ́rẹ́ ju ti àwọn òmìrán gáàsì lọ. Ìwọ̀n àti ìṣẹ̀dá afẹ́fẹ́ kan sinmi lórí agbára lílánẹ́ẹ̀tì náà, ìṣiṣẹ́ òkè ayọnáyèéfín, ìjìnnà sí oòrùn, àti ìtàn pípadánù afẹ́fẹ́ nítorí afẹ́fẹ́ oòrùn.
Àpẹẹrẹ ìfiwéra:
– Mercury kò ní afẹ́fẹ́ rárá (àfi exosphere tín-tín gan-an).
– Afẹ́fẹ́ Venus ní ojú ọ̀run tó nípọn gan-an tí CO₂ ń darí, èyí tó ń fa ìdààmú ilé ewéko tó le gan-an.
– Ayé ní afẹ́fẹ́ nitrogen-oxygen tí ó ń gbé ìwàláàyè ró.
– Afẹ́fẹ́ Mars ní ojú ọ̀run tín-tín, tí CO₂ náà sì ń ṣàkóso, nítorí náà, ìwọ̀n otútù àárín jẹ́ òtútù.
5. Àwọn oṣù díẹ̀ àti àwọn òrùka tí kò sí
Àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ilẹ̀ ayé sábà máa ń ní àwọn sátẹ́láìtì àdánidá díẹ̀, wọn kò sì ní òrùka. Ayé ní òṣùpá kan, Mars ní òṣùpá kékeré méjì (Phobos àti Deimos), nígbà tí Mercury àti Venus kò ní òṣùpá. Ní ìyàtọ̀ sí èyí, àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ńláńlá sábà máa ń ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ òṣùpá àti àwọn ètò òrùka dídíjú.
Èyí ní í ṣe pẹ̀lú ìwọ̀n pílánẹ́ẹ̀tì náà: àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tó tóbi jù ní agbára òòfà tó láti mú àwọn nǹkan púpọ̀ sí i kí wọ́n sì máa ṣe àtúnṣe sí ètò òrùka.
6. Oríṣiríṣi Àwọn Ìgbòkègbodò Ìṣẹ̀dá Ilẹ̀
Iṣẹ́ ilẹ̀ ayé yàtọ̀ síra gidigidi:
– Ayé ń ṣiṣẹ́ ní ọ̀nà ìṣiṣẹ́: àwọn ìṣípo àwọn àwo ìpele, ìsẹ̀lẹ̀ ilẹ̀, àti àwọn òkè ayọnáyèéfín wà.
– Venus ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìrísí òkè ayọnáyèéfín, ṣùgbọ́n a kò tíì fi àwọn tectonics bíi Earth hàn kedere.
– Mars fi ẹ̀rí hàn pé ìbúgbàù òkè ayọnáyèéfín àtijọ́ àti pé ó ṣeé ṣe kí ó ṣẹlẹ̀ lábẹ́ ilẹ̀.
– Mercury ní àmì ìfàsẹ́yìn egungun àti ìṣiṣẹ́ ilẹ̀ ayé àtijọ́.
Ìtóbi pílánẹ́ẹ̀tì àti ooru inú rẹ̀ ló ní ipa lórí ìgbòkègbodò ìjìnlẹ̀ ayé; àwọn pílánẹ́ẹ̀tì kékeré sábà máa ń pàdánù ooru kíákíá, nípa bẹ́ẹ̀ wọ́n máa ń “kú” ní ti ìjìnlẹ̀ ayé kíákíá.
7. Agbara lati gbe ile kii ṣe laifọwọyi
Nítorí pé wọ́n jẹ́ àpáta àti pé wọ́n ní ojú ilẹ̀ tó lágbára, a sábà máa ń kà wọ́n sí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ilẹ̀ ayé tó yẹ kí wọ́n wà láàyè. Síbẹ̀síbẹ̀, jíjẹ́ ilẹ̀ ayé kò túmọ̀ sí pé ó ṣeé gbé láìsí àdánidá. Ọ̀pọ̀ nǹkan ló ń darí gbígbé: wíwà omi olómi, otútù tó yẹ, afẹ́fẹ́ tó dúró ṣinṣin, ààbò kúrò lọ́wọ́ ìtànṣán, àti orísun agbára.
Venus jẹ́ àpẹẹrẹ pílánẹ́ẹ̀tì ilẹ̀ ayé kan tí kò lè gbé nítorí pé afẹ́fẹ́ CO₂ rẹ̀ tó nípọn ló ń mú kí ooru tó le koko pọ̀ sí i. Ó ṣeé ṣe kí omi Mars ti ní nígbà kan rí, àmọ́ ó ti tutù jù báyìí, afẹ́fẹ́ rẹ̀ sì ti fẹ́ẹ́rẹ́fẹ́.
Àwọn ìyàtọ̀ láàrín àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ilẹ̀ ayé àti àwọn pílánẹ́ẹ̀tì Jovian (Àwọn Gáàsì/Àwọn Òmìrán Yìnyín)
Lati ṣe alaye, eyi ni akopọ ti awọn iyatọ:
– Àkójọpọ̀: Ilẹ̀ ayé (àpáta/irin) vs Jovian (gaasi/yinyin).
– Ìwọ̀n: Ilẹ̀ kékeré ni, àmọ́ Jovian tóbi jù bẹ́ẹ̀ lọ.
– Ojú ilẹ̀: Ojú ilẹ̀ ní ojú ilẹ̀ tó lágbára, àmọ́ Jovian kò ní ojú ilẹ̀ tó lágbára (gáàsì sí omi/ìyípadà agbára gíga).
– Afẹ́fẹ́ ojú ọ̀run: Ayé sábà máa ń tẹ́ẹ́rẹ́ sí i bí Jovian bá nípọn gan-an.
– Satẹlaiti ati awọn oruka: Awọn oruka diẹ/ko si ilẹ lodi si Jovian ọpọlọpọ awọn satẹlaiti ati awọn oruka.
Àpẹẹrẹ Kíákíá: Àwọn Pẹ́lẹ́ẹ̀tì Ayé Mẹ́rin Nínú Ètò Oòrùn
1. Mercury: pílánẹ́ẹ̀tì tó sún mọ́ oòrùn jùlọ, ojú ilẹ̀ tó ní ihò, ojú ọjọ́ tó le gan-an, kò sí afẹ́fẹ́ rárá.
2. Venus: iwọn kanna bi Aye, afẹfẹ CO₂ ti o nipọn pupọ, titẹ giga, iwọn otutu oju ilẹ ti o gbona pupọ.
3. Ayé: omi olomi pupọ, afẹfẹ ti o ṣe atilẹyin fun igbesi aye, aaye oofa ti o lagbara, iṣẹ ṣiṣe tectonic awo.
4. Máàsì: “pílánẹ́ẹ̀tì pupa”, ojú ọjọ́ tín-ín-rín, ẹ̀rí àwọn odò àti adágún àtijọ́, yìnyín ní àwọn òpó àti lábẹ́ ojú ilẹ̀.
Penutup
Àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ilẹ̀ ayé jẹ́ pílánẹ́ẹ̀tì àpáta pẹ̀lú ojú ilẹ̀ tó lágbára, àwọn ìwọ̀n gíga, àti ìṣètò inú tí ó ní ìpele tí ó sábà máa ń jẹ́ ààrin, aṣọ ìbora, àti erùpẹ̀. Nínú Ètò Oòrùn, Mercury, Venus, Earth, àti Mars wà nínú ẹ̀ka yìí. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n ní àwọn ìjókòó pàtàkì kan (àpáta àti irin), wọ́n ní onírúurú ipò tí ó yàtọ̀ síra, láti Mercury tí kò sí mọ́ títí dé Ilẹ̀ Ayé tí ó ń gbé ẹ̀mí ró. Lílóye àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ilẹ̀ ayé ń ràn wá lọ́wọ́ láti lóye bí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ṣe ń ṣẹ̀dá, bí àwọn ìlànà ilẹ̀ ayé ṣe ń ṣiṣẹ́, àti ibi tí a ti lè rí àwọn ayé mìíràn tí ó dàbí Ilẹ̀ Ayé.
Tí o bá fẹ́, mo tún lè ṣe àtúnṣe àpilẹ̀kọ yìí ní ọ̀nà tó rọrùn fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́, tàbí kí n fi àtẹ ìfiwéra ti àwọn dátà (ìtóbi, afẹ́fẹ́, ìgbóná, agbára òòfà) kún láàrín Mercury, Venus, Earth, àti Mars.
