Ipa ti Wiwalẹ Orun lori Awọn aye
Ìwọ̀n agbára oòrùn ni “okùn tí a kò lè rí” tó ń mú kí ètò oòrùn wà ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ. Láìsí agbára agbára oòrùn, àwọn pílánẹ́ẹ̀tì kò ní yípo ní ìdúróṣinṣin, ṣùgbọ́n dípò bẹ́ẹ̀ wọn yóò máa yọ̀ ní iyàrá ìpilẹ̀ṣẹ̀ wọn, a ó sì jù wọ́n sínú ààyè àárín àwọn ìràwọ̀. Ṣùgbọ́n ipa agbára oòrùn kì í ṣe nípa “dídì” àwọn pílánẹ́ẹ̀tì pọ̀ nìkan; ó ń ṣe àgbékalẹ̀ ìyípo wọn, ó ń pinnu iyàrá wọn, ó ń nípa lórí iwọ̀n otútù nípasẹ̀ ọ̀nà jíjìn, ó ń bá agbára agbára àwọn pílánẹ́ẹ̀tì mìíràn lò, ó sì tún ń mú àwọn ipa díẹ̀ jáde bí ìyípadà ojú ọ̀run. Àpilẹ̀kọ yìí ń ṣàwárí bí agbára oòrùn ṣe ń ṣiṣẹ́ àti bí ó ṣe ń nípa lórí ìwà àwọn pílánẹ́ẹ̀tì nínú ètò oòrùn.
1. Líle gẹ́gẹ́ bí olùdarí pàtàkì ti ètò oòrùn
Ní ṣókí, agbára ìfàmọ́ra ni agbára ìfàmọ́ra láàrín àwọn ìṣùpọ̀ méjì. Oòrùn ní nǹkan bí 99,86% gbogbo ìwọ̀n agbára oòrùn, èyí sì mú kí agbára ìfàmọ́ra rẹ̀ jẹ́ olórí. Nítorí ìwọ̀n ńlá rẹ̀, Oòrùn ń ṣẹ̀dá “inú omi” jíjìn, èyí tí ó ń mú kí àwọn nǹkan tí ó yí i ká—pílánẹ́ẹ̀tì, àwọn asteroid, àti àwọn comets—máa ń yí i ká.
Àwọn pílánẹ́ẹ̀tì kì í jábọ́ sínú oòrùn tààrà nítorí wọ́n tún ní iyàrá tí ó ṣe pàtàkì (ìyára ẹ̀gbẹ́). Àbájáde rẹ̀ ni ìṣípopo ojú ọ̀run: àwọn pílánẹ́ẹ̀tì máa ń “ṣubú” sí oòrùn nígbà gbogbo nítorí agbára òòfà, ṣùgbọ́n ní àkókò kan náà “yára sí ẹ̀gbẹ́,” kí ipa ọ̀nà wọn lè tẹ̀ kí wọ́n sì ṣẹ̀dá ìyípo tí ó ti dì (ní gbogbogbòò, wọ́n sún mọ́ àwọn ellipses).
2. Pinnu apẹrẹ ti iyipo naa: ellipse, eccentricity, ati ijinna apapọ
Gẹ́gẹ́ bí òfin Kepler, ìyípo pílánẹ́ẹ̀tì kan sábà máa ń jẹ́ ellipse, pẹ̀lú Oòrùn ní ìfojúsùn kan. A ń pinnu ìrísí ellipse yìí nípa ìwọ́ntúnwọ́nsí láàárín agbára kinetic pílánẹ́ẹ̀tì àti agbára òòfà rẹ̀ nínú ètò Oòrùn-pílánẹ́ẹ̀tì.
Ìwọ̀n “oval” ti ìyípo kan ni a ń pè ní eccentricity. Tí eccentricity náà bá súnmọ́ òdo, ìyípo náà fẹ́rẹ̀ẹ́ yípo (fún àpẹẹrẹ, Venus). Tí ó bá tóbi jù, ìyípo náà yóò jẹ́ elliptical (fún àpẹẹrẹ, Mercury, èyí tí ó jẹ́ eccentric). Ìwọ̀n agbára oòrùn ni ohun pàtàkì tí ó ń ṣe àgbékalẹ̀ àwọn ìyípo wọ̀nyí, ṣùgbọ́n ìbáṣepọ̀ òòfà láàárín àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tún lè yí ìyefà náà padà díẹ̀díẹ̀ láàárín àkókò gígùn.
Ìjìnnà pílánẹ́ẹ̀tì sí oòrùn tún ń pinnu ọ̀pọ̀lọpọ̀ nǹkan: láti ìwọ̀n otútù ojú ilẹ̀ rẹ̀ dé àkókò ìyípadà rẹ̀. Àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tó sún mọ́ ara wọn bíi Mercury àti Venus ní ìrírí agbára òòfà tó lágbára ju àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tó jìnnà síra bíi Uranus àti Neptune lọ.
3. Ṣàkóso iyàrá ayé: bí ó ṣe ń sún mọ́ ara rẹ̀, bẹ́ẹ̀ náà ni kíákíá
Ọ̀kan lára àwọn ipa tí agbára òòrùn ní tí ó rọrùn láti lóye ni ìyàtọ̀ nínú iyàrá ìyípo. Àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí ó sún mọ́ oòrùn máa ń yára lọ. Èyí bá òfin Kepler mu: àwọn pílánẹ́ẹ̀tì máa ń gbá àwọn agbègbè kan náà ní àkókò kan náà, nítorí náà nígbà tí pílánẹ́ẹ̀tì kan bá sún mọ́ oòrùn (perihelion), iyàrá rẹ̀ máa ń pọ̀ sí i; nígbà tí ó bá jìnnà sí i (aphelion), iyàrá rẹ̀ máa ń dínkù.
Fún àpẹẹrẹ, Mercury máa ń yí oòrùn po ní nǹkan bí ọjọ́ 88 péré ní ayé, nígbà tí Neptune gba nǹkan bí ọdún 165 ní ayé láti parí ìyípo kan. Ìyàtọ̀ ńlá yìí máa ń wáyé nítorí pé ìyípo òòfà tí pílánẹ́ẹ̀tì kan ní da lórí ìjìnnà rẹ̀: bí ó ṣe jìnnà tó, bẹ́ẹ̀ ni ìyípo náà ṣe ń dínkù, nítorí náà iyàra ìyípo tí ó dúró ṣinṣin tí a nílò láti yípadà sí ìwọ̀n òòfà.
4. Pípín àkókò ìyípadà: ìbáṣepọ̀ láàrín ìjìnnà àti àkókò
Òfin kẹta Kepler sọ pé bí pílánẹ́ẹ̀tì kan ṣe ń yí padà ní ìbámu tààrà sí ìwọ̀n gígùn rẹ̀ sí oòrùn. Ní èrò, bí pílánẹ́ẹ̀tì kan ṣe ń jìnnà sí oòrùn tó, bẹ́ẹ̀ náà ni ìjìnnà rẹ̀ sí oòrùn ṣe ń pọ̀ sí i, bẹ́ẹ̀ náà ni agbára òòfà rẹ̀ ṣe ń dínkù, èyí tó ń yí ipa ọ̀nà rẹ̀ padà, tó sì ń mú kí ó gba àkókò tó pọ̀ láti parí ìyípo kan.
Ipa naa han gbangba lori iwọn eto oorun: awọn pílánẹ́ẹ̀tì inu ni “ọdun kukuru,” nigba ti awọn pílánẹ́ẹ̀tì ita ni awọn ti o gun. Eyi kii ṣe nitori ijinna iyipo wọn ti o tobi ju, ṣugbọn nitori iyara iyipo wọn ti o lọra nitori fifa agbara walẹ wọn ti o kere si.
5. Iduroṣinṣin ayika ati “ijó” ti agbara pẹlu awọn aye miiran
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé agbára ìwalẹ̀ oòrùn ló ń ṣàkóso, àwọn pílánẹ́ẹ̀tì náà tún ń fà ara wọn mọ́ra. Ìbáṣepọ̀ yìí ń ṣẹ̀dá àwọn ìyípadà ojú ọ̀run tí ó lè yí ìtẹ̀sí ojú ọ̀run, ìrísí ojú ọ̀run, àti ipò padà bí àkókò ti ń lọ. Síbẹ̀síbẹ̀, oòrùn ni ó jẹ́ olórí ohun tí ó ń dènà ètò náà láti má ṣe jẹ́ kí ó máa lọ síbi tí kò yẹ.
Àpẹẹrẹ àgbáyé ti ipa òòfà ti Oòrùn àti àwọn pílánẹ́ẹ̀tì mìíràn ni ìró ìyípo. Fún àpẹẹrẹ, àwọn asteroid kan wà ní "àwọn àlàfo" pàtó kan nínú bẹ́líìtì asteroid nítorí ìró ìyípo pẹ̀lú Jupiter. Ní àwọn agbègbè wọ̀nyí, ìfàmọ́ra ìgbàkúgbà Jupiter—nínú àyíká ètò tí Oòrùn ń ṣàkóso—lè ba ìyípo asteroid jẹ́, kí ó má baà dúró ṣinṣin, kí ó sì tì í sí ìyípo mìíràn.
Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, agbára ìwalẹ̀ oòrùn ló ń ṣe àkójọpọ̀ àárín, nígbà tí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì pàtàkì, pàápàá jùlọ Júpítà àti Sátúrónì, di àwọn “olùṣe” afikún tí ó ń nípa lórí agbára ìṣiṣẹ́.
6. Àwọn ipa ìfàsẹ́yìn àti ìṣàn àti àwọn ipa tí kò ṣe tààrà
Ìwọ̀n agbára oòrùn tún máa ń fa agbára ìṣàn omi. Lórí ilẹ̀ ayé, ìṣàn omi òkun tó lágbára jùlọ máa ń wá láti inú agbára ìṣàn omi oṣùpá, ṣùgbọ́n oòrùn náà máa ń ṣe ipa pàtàkì. Nígbà tí oòrùn, òṣùpá àti ayé bá fẹ́rẹ̀ tò (òṣùpá tuntun tàbí òṣùpá pípé), ìṣàn omi máa ń dé ibi tí ó pọ̀ jùlọ (ìṣàn omi orísun omi). Nígbà tí wọ́n bá ṣẹ̀dá igun ọ̀tún (ìdá mẹ́ta tàbí ìdajì), ìṣàn omi náà máa ń kéré sí i (ìṣàn omi tí kò ní ìpele).
Lórí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì mìíràn, ipa ìṣàn omi láti inú oòrùn lè ṣe àfikún sí ìgbóná inú tí ohun náà bá sún mọ́ ara wọn tí ìyípo rẹ̀ sì jẹ́ aláìlẹ́gbẹ́. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn àpẹẹrẹ ìgbóná omi tó lágbára jùlọ sábà máa ń ní í ṣe pẹ̀lú ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ńláńlá (fún àpẹẹrẹ, Io pẹ̀lú Jupiter), ìlànà ti ara ṣì wà bẹ́ẹ̀: ìyàtọ̀ nínú ìfàmọ́ra òòfà lórí àwọn apá kan ohun náà ń fa nínà, ìforígbárí inú, àti ooru.
7. Ìṣàn ìṣàn ìyípo: ìyípadà díẹ̀díẹ̀ ní ìtọ́sọ́nà ellipse
Àwọn ìyípo pílánẹ́ẹ̀tì kìí ṣe àwọn ellipses “tí a ti fìdí múlẹ̀”. Ìtọ́sọ́nà ààyè gígùn ti ellipse náà ń yípo díẹ̀díẹ̀, ohun kan tí a ń pè ní precession. Precession yìí ń ṣẹlẹ̀ nítorí àpapọ̀ àwọn ohun kan: àwọn ìdàrúdàpọ̀ òòfà láti àwọn pílánẹ́ẹ̀tì mìíràn àti àwọn ipa ti ìbáramu gbogbogbo, èyí tí ó hàn gbangba jùlọ lórí Mercury.
Fún Mercury, ìfàsẹ́yìn perihelion rẹ̀ jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹ̀rí pàtàkì jùlọ fún ìbáṣepọ̀ gbogbogbòò ti Einstein. Síbẹ̀síbẹ̀, ó ṣe pàtàkì láti lóye pé gbòǹgbò ìṣẹ̀lẹ̀ náà ṣì ní í ṣe pẹ̀lú òtítọ́ pé Oòrùn jẹ́ àárín gbùngbùn ńlá ti agbára ìwalẹ̀, tí ó ń ṣẹ̀dá ìrísí ojú ọ̀run tí ó ní ìmọ̀lára púpọ̀ sí àwọn ìdàrúdàpọ̀ kékeré.
8. Dídúró àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ní ìdè: ààlà ipa oòrùn
Ní ti òògùn, oòrùn ní agbègbè ìṣàkóso kan tí a pè ní "ayé agbára," tàbí, ní gbígbòòrò, ààlà ìdúróṣinṣin òògùn lòdì sí àwọn ìdàrúdàpọ̀ òde. Nínú agbègbè yìí, àwọn ohun kan sábà máa ń so mọ́ oòrùn ju àwọn ìràwọ̀ mìíràn lọ. Ìdí nìyí tí a fi ń ka àwọn comets tí ó wà nínú Oort Cloud sí apá kan ètò oòrùn, láìka ìjìnnà wọn sí.
Ṣùgbọ́n ní ààlà òde, ìfàmọ́ra òòfà ti àwọn ìràwọ̀ mìíràn àti ìdàrúdàpọ̀ galactic lè ba ìyípo comet jẹ́, kí ó sọ ọ́ sínú ètò oòrùn inú tàbí kí ó tilẹ̀ jáde. Èyí fihàn pé agbára òòfà oòrùn, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó lágbára ní ìwọ̀n pílánẹ́ẹ̀tì, síbẹ̀ ó ní ààlà ní àwọn ibi jíjìnnà tó ga jùlọ.
9. Ipa lori oju-ọjọ ati awọn ipo ti ara ti aye nipasẹ ijinna
Kì í ṣe pé agbára ìwalẹ̀ oòrùn nìkan ló ń "ṣàkóso ìṣípo" nìkan ni, ṣùgbọ́n ó tún ń nípa lórí àwọn ipò pílánẹ́ẹ̀tì nípa ṣíṣe àtúnṣe ìjìnnà ìyípo. Ìjìnnà ló ń pinnu bí ìmọ́lẹ̀ àti agbára pílánẹ́ẹ̀tì kan ṣe ń lágbára tó. A sábà máa ń sọ̀rọ̀ nípa agbègbè tí omi lè máa gbé nínú àyíká yìí, ìwọ̀n tí omi lè dúró lórí ojú pílánẹ́ẹ̀tì kan (tí a bá gbà pé afẹ́fẹ́ tó yẹ wà).
Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, nítorí pé agbára oòrùn ló ń pinnu ìyípo (àti pé agbára oòrùn ló ń pinnu ìwọ̀n àárín), agbára òòrùn ló ń kó ipa nínú ìṣeéṣe pé pílánẹ́ẹ̀tì kan ní àwọn ipò tó yẹ fún ìwàláàyè.
Ipari
Ipa òòfà oòrùn lórí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì jẹ́ pàtàkì àti pé ó gbòòrò káàkiri. Ó ń mú àwọn pílánẹ́ẹ̀tì dúró ní ipò wọn, ó ń pinnu ìrísí àti ìdúróṣinṣin àwọn ìyípo wọn, ó ń ṣe àkóso iyára àti àkókò ìyípadà wọn, ó sì ń bá agbára òòfà àwọn pílánẹ́ẹ̀tì mìíràn lò láti mú kí àwọn ìyípadà ìyípo, ìró ohùn, àti ìṣànsípò padà wá. Kódà àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tí a ń rí lórí ilẹ̀ ayé, bíi ìṣàn omi, ní í ṣe pẹ̀lú oòrùn. Níkẹyìn, agbára òòfà oòrùn ju agbára ìfàmọ́ra lásán lọ; ó jẹ́ ètò àkọ́kọ́ tí ó ń ṣe àgbékalẹ̀ "àwòrán" ti ètò oòrùn tí ó sì ń jẹ́ kí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tẹ̀lé ìlànà ìṣípo déédéé fún bílíọ̀nù ọdún.
