Ìṣọ̀kan àwọn Pẹ́lẹ́ẹ̀tìà
Nígbà tí a bá ń ronú nípa àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí ń yí àwọn ìràwọ̀ po, àwòrán tí ó sábà máa ń wá sí ọkàn wa ni àwọn ipa ọ̀nà yípo tí ó mọ́ tónítóní tí ó dúró ṣinṣin. Ní òótọ́, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìyípo pílánẹ́ẹ̀tì kì í ṣe yípo pípé. Wọ́n sábà máa ń jẹ́ ellipses—bí yípo tí a “nà” sí ọ̀nà kan. Ìwọ̀n bí ellipse ṣe jẹ́ “elliptical” ni a ń pè ní ìrísí ojú ọ̀run. Èrò yìí dàbí ohun tí ó rọrùn, ṣùgbọ́n ó ní àwọn ìtumọ̀ jíjinlẹ̀: ó ní ipa lórí àwọn ìyàtọ̀ nínú ìjìnnà pílánẹ́ẹ̀tì sí ìràwọ̀ rẹ̀, àwọn ìyípadà nínú iyàrá yípo rẹ̀, àti àní ojú ọjọ́ àti ibi tí ó lè gbé.
Kí ni ìyatọ̀ tó yàtọ̀ síra?
Ni gbogbogbo, eccentricity (e) jẹ nọ́mbà kan ti o ṣe apejuwe apẹrẹ ti orbit:
– e = 0 túmọ̀ sí wípé ìyípo náà jẹ́ yípo pípé.
– 0 < e < 1 túmọ̀ sí ìyípo elliptical (èyí ni ó wọ́pọ̀ jùlọ fún àwọn pílánẹ́ẹ̀tì). - e = 1 túmọ̀ sí ìyípo parabolic (ohun náà kọjá lẹ́ẹ̀kan kò sì padà; fún àpẹẹrẹ, àwọn ìràwọ̀ kan). - e > 1 túmọ̀ sí ìyípo hyperbolic (ohun náà wá láti ọ̀nà jíjìn ó sì lọ títí láé).
Fún àwọn pílánẹ́ẹ̀tì nínú ètò oòrùn, iye e wà láàrín 0 àti díẹ̀ sí 1, nítorí náà gbogbo wọn ní ìyípo elliptical. Síbẹ̀síbẹ̀, ìwọ̀n "ellipticality" ti ellipse yàtọ̀ síra.
Ellipse, focus, perihelion, àti aphelion
Ìyípo elliptical ní àwọn ibi pàtàkì méjì tí a ń pè ní foci. Ní ti pílánẹ́ẹ̀tì kan tí ó ń yí oòrùn ká, oòrùn wà ní ìfọwọ́sowọ́pọ̀ kan, kì í ṣe àárín ellipse. Ìdí nìyí tí ìjìnnà pílánẹ́ẹ̀tì kan sí oòrùn fi ń yípadà ní gbogbo ìyípo rẹ̀.
Awọn ipo pataki meji ni orbit ni:
– Perihelion: aaye ti o sunmọ julọ ti pílánẹ́ẹ̀tì kan si oorun
– Aphelion: aaye ti o jinna julọ ti pílánẹ́ẹ̀tì kan lati oorun
Bí ìyàtọ̀ tó wà láàárín perihelion àti aphelion bá ṣe pọ̀ tó, bẹ́ẹ̀ náà ni ìyàtọ̀ tó wà láàárín perihelion àti aphelion ṣe pọ̀ tó.
Àwọn òfin Kepler àti ìlànà ìwà rere
Ìwà ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ kò dúró nìkan. Ó ní í ṣe pẹ̀lú bí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ṣe ń rìn gẹ́gẹ́ bí Òfin Kepler, pàápàá jùlọ òfin kejì: ìlà àròjinlẹ̀ kan tí ó so pílánẹ́ẹ̀tì kan àti oòrùn mọ́ àwọn agbègbè dọ́gba ní àkókò dọ́gba. Nítorí náà, nígbà tí pílánẹ́ẹ̀tì kan bá sún mọ́ perihelion, ó máa ń yára lọ; nígbà tí ó bá sún mọ́ aphelion, ó máa ń lọ lọ́ra. Èyí ṣàlàyé ìdí tí "ìyára ìyípo" kì í ṣe déédé fún ìyípo elliptical.
Nínú àwọn ìyípo tí ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ yípo (e kékeré), àwọn ìyípadà nínú iyàrá àti ìjìnnà kò ṣe kedere. Ṣùgbọ́n fún àwọn ìyípo tí ó yàtọ̀ (e gíga), àwọn ìyàtọ̀ náà lè le koko.
Àwọn àpẹẹrẹ àìṣeéyípadà nínú ètò oòrùn
Àwọn pílánẹ́ẹ̀tì nínú ètò oòrùn ní onírúurú ìwọ̀n àìdọ́gba. Àkópọ̀ gbogbogbò nìyí (àwọn nọ́mbà lè jẹ́ yípo):
– Venus: ó sún mọ́ àyíká kan gan-an (e ~ 0,007)
– Ayé: ó fẹ́rẹ̀ yípo (e ~ 0,017)
– Mars: oval diẹ sii (e ~ 0,093)
– Mẹ́kúrì: àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tó yàtọ̀ jùlọ (e ~ 0,206)
A sábà máa ń ka ayé sí ibi tí ó ní “yípo”, ṣùgbọ́n ó ṣì jẹ́ elliptical. Ìyàtọ̀ nínú ìjìnnà ayé sí oòrùn láàárín perihelion àti aphelion jẹ́ nǹkan bí mílíọ̀nù kìlómítà díẹ̀. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé èyí dún bí ohun pàtàkì, ó jẹ́ ìpín díẹ̀ nínú ìpíndọ́gba ìjìnnà, nítorí náà ipa rẹ̀ lórí gbogbo agbára oòrùn tí ayé gbà kéré ní ìfiwéra pẹ̀lú àwọn nǹkan mìíràn bíi títẹ̀ sí axis rẹ̀.
Ìwà rere àti àwọn àkókò lórí ilẹ̀ ayé
Èrò tí kò tọ́ tí ó wọ́pọ̀ ni pé àkókò máa ń wáyé nítorí pé ayé sún mọ́ oòrùn ní ìgbà ẹ̀ẹ̀rùn àti pé ó jìnnà sí i ní ìgbà òtútù. Ní tòótọ́, ìtẹ̀sí axial ti ilẹ̀ ayé (ní nǹkan bí 23,5°) ni a fi ń pinnu àkókò, kì í ṣe àìdọ́gba rẹ̀.
Lọ́nà tó yani lẹ́nu, Ayé sún mọ́ perihelion ní ìbẹ̀rẹ̀ oṣù January, nígbà tí Àríwá Ayé ní ìrírí ìgbà òtútù. Èyí fihàn pé ìjìnnà kì í ṣe kókó pàtàkì tó ń pinnu àkókò. Síbẹ̀síbẹ̀, àìdọ́gba ṣì ní ipa díẹ̀: agbára oòrùn yàtọ̀ díẹ̀ láàárín ìgbà tí Ayé bá wà ní perihelion àti aphelion. Ìpa yìí hàn gẹ́gẹ́ bí àwọn ìyàtọ̀ kékeré nínú ìpínkiri agbára oòrùn tí Ayé gbà jálẹ̀ ọdún.
Kí ló dé tí ìwà àìdárayá lè yípadà?
Ìyípadà ìyípo kì í sábà dúró ṣinṣin. Nínú àwọn ètò tí ó ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ pílánẹ́ẹ̀tì, ìfàmọ́ra láàrín àwọn pílánẹ́ẹ̀tì máa ń mú kí àwọn ìyípo yípadà díẹ̀díẹ̀. Ní àkókò ẹgbẹẹgbẹ̀rún sí mílíọ̀nù ọdún, ìyípadà ìyípo ayé ní ìrírí àwọn ìyàtọ̀ tí ó jẹ́ ara àwọn ìyípo Milankovitch—ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìyípadà ìgbàkúgbà nínú àwọn pàrámítà ìyípo àti ìyípo ayé tí ó ní í ṣe pẹ̀lú àwọn àpẹẹrẹ ojúọjọ́ ìgbà pípẹ́, títí kan ọjọ́ orí yìnyín.
Ní àfikún sí ìbáṣepọ̀ láàárín pílánẹ́ẹ̀tì, ìsúnmọ́ àwọn ohun ńlá mìíràn, ìró ìyípo, àti ìtàn ìṣẹ̀dá ètò pílánẹ́ẹ̀tì (fún àpẹẹrẹ, ìkọlù tàbí ìṣípò pílánẹ́ẹ̀tì) tún lè nípa lórí ìrísí àìṣeéyípadà.
Ìwà ìṣọ̀kan nínú àwọn pílánẹ́ẹ̀tì: láti ìparọ́rọ́ sí ìpele gíga
Nígbà tí àwọn onímọ̀ nípa ìràwọ̀ bẹ̀rẹ̀ sí í ṣàwárí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí ó wà níta ètò oòrùn wa, wọ́n rí i pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ nínú wọn ní àwọn ohun tí ó yàtọ̀ síra ju pílánẹ́ẹ̀tì tiwa lọ. Àwọn ńláńlá gáàsì kan tí wọ́n ń yípo súnmọ́ àwọn ìràwọ̀ wọn (“àwọn Jupiter gbígbóná”) ní ìyípo yípo fẹ́rẹ̀ jẹ́ nítorí àwọn ipa ìṣàn omi tí ó ń mú kí ìyípo wọn dúró ṣinṣin, ṣùgbọ́n ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn pílánẹ́ẹ̀tì mìíràn ní ìyípo yípo tí ó ní elliptical.
Àìṣeédára gíga sábà máa ń fi ìtàn ìyípadà “líle” hàn, fún àpẹẹrẹ:
– awọn ibaraenisepo agbara ti o lagbara laarin awọn aye,
- awọn idamu lati awọn irawọ ẹlẹgbẹ ninu awọn eto irawọ alakomeji,
– tàbí ìkọlù àti ìjáde àwọn pílánẹ́ẹ̀tì nígbà ìṣẹ̀dá ìbẹ̀rẹ̀ ètò náà.
Àwọn ìyípo tí ó wà ní àyíká tún ń mú kí àwọn ipò àyíká pílánẹ́ẹ̀tì náà burú síi: àwọn ìyípadà ní jíjìn sí ìràwọ̀ náà ń fa àwọn ìyípadà ńlá nínú iwọ̀n otútù àti agbára ìtànṣán tí a gbà ní àkókò ìyípo kan.
Ipa ti ajeji lori ibugbe
Nínú ìkẹ́kọ̀ọ́ nípa gbígbé pílánẹ́ẹ̀tì, ìfàmọ́ra jẹ́ pàrámítà pàtàkì kan. Tí pílánẹ́ẹ̀tì kan bá ní ìfàmọ́ra ńlá, nígbà náà ó lè jẹ́:
– ó ń lo apá kan ìyípo rẹ̀ jù sí ìràwọ̀ náà (ó gbóná jù),
– àti àwọn mìíràn ti jìnnà jù (òtútù jù).
Sibẹsibẹ, ijinna nikan ni a pinnu bi a ṣe le gbe ibi. Afẹfẹ ti o nipọn, okun, tabi awọn ọna gbigbe ooru le ṣe iranlọwọ lati mu iwọn otutu duro. Awọn ipo kan wa nibiti awọn aye ti o ni awọn ipo aiṣedeede kekere le tun ni agbegbe ti o munadoko ti a le gbe, paapaa ti iwọn lilo agbara apapọ ba ṣe atilẹyin fun omi omi ati pe afẹfẹ le pin ooru kaakiri.
Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, àwọn ohun tó ń ṣẹlẹ̀ sí àwọn nǹkan tó yàtọ̀ síra ní agbára láti fa ìyàtọ̀ ojú ọjọ́ tó le koko, láti mú kí àìdúróṣinṣin ojú ọjọ́ burú sí i, láti yí àwọn ìlànà àkókò padà, àti láti nípa lórí ìbáṣepọ̀ omi pẹ̀lú ìràwọ̀, èyí tó lè mú kí inú pílánẹ́ẹ̀tì náà gbóná (ìgbóná omi) tàbí láti mú kí ìyípadà rẹ̀ yára sí i.
Wiwọn aiṣedeede: bawo ni awọn onimọ-jinlẹ ṣe mọ?
Nínú ètò oòrùn, a máa ń pinnu àìdọ́gba nípa ṣíṣàkíyèsí ipò àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ní àkókò díẹ̀díẹ̀. Fún àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí ó wà ní ìta, àwọn ọ̀nà tí a sábà máa ń lò ni:
– Ìyára ìtànṣán: wọ́n “ìyípo” ìràwọ̀ nítorí ìfàmọ́ra pílánẹ́ẹ̀tì náà; ìrísí ìlà àmì náà lè fi àìdọ́gba hàn.
– Ìrìnàjò: nígbà tí pílánẹ́ẹ̀tì kan bá kọjá níwájú ìràwọ̀ kan, àkókò àti ìrísí ìrìnàjò náà, pẹ̀lú àwọn ìwífún mìíràn, lè fúnni ní àmì nípa ìrísí ìrìnàjò náà.
– Àwọn ìyàtọ̀ àkókò: àwọn ìyípadà nínú àkókò ìrìnàjò (TTV) nítorí àwọn ìbáṣepọ̀ àárín pílánẹ́ẹ̀tì lè ṣe ìrànlọ́wọ́ láti fi àwọn pàrámítà ìyípo hàn pẹ̀lú àìṣeéyípadà.
Bí a ṣe ń kó àwọn ìwífún jọ tó, bẹ́ẹ̀ náà ni òye wa nípa àìṣeéyípadà àti bí a ṣe ń lóye àwọn ìyípadà ètò náà ṣe ń dára sí i.
Penutup
Àìṣeéyípadà ìyípo pílánẹ́ẹ̀tì jẹ́ èrò pàtàkì fún òye ìdí tí ìyípo kìí fi í ṣe yípo nígbà gbogbo, ìdí tí ìjìnnà pílánẹ́ẹ̀tì sí ìràwọ̀ rẹ̀ fi ń yípadà, àti ìdí tí iyára pílánẹ́ẹ̀tì kìí fi í dúró ṣinṣin ní gbogbo ìyípo rẹ̀. Nínú ètò oòrùn, àwọn ìyípadà pílánẹ́ẹ̀tì kéré ní ìfiwéra, èyí tí ó mú kí ìyípadà ìyípo dà bí "ìparọ́rọ́." Síbẹ̀síbẹ̀, ọ̀pọ̀ àwọn pílánẹ́ẹ̀tì exoplanet ń fi àwọn ìyípo tí ó yàtọ̀ síra hàn, èyí tí ó fi hàn pé ìdàgbàsókè àwọn ètò pílánẹ́ẹ̀tì lè jẹ́ ohun tí ó díjú àti tí ó kún fún ìbáṣepọ̀ oníyanilẹ́nu.
Nípa lílóye àìṣeédá, kìí ṣe pé a kàn kọ́ nípa ìrísí àwọn ìyípo nìkan ni, a tún ń ka “ìtàn” òòfà tí ó ń ṣe àgbékalẹ̀ ètò pílánẹ́ẹ̀tì kan—a sì ń ṣe àyẹ̀wò bí ìrísí ìyípo náà ṣe lè nípa lórí ojú ọjọ́ àti àǹfààní àyíká tí ó dára fún ìgbésí ayé ṣe ń yọjú.
