Bẹ́lítì Asteroid nínú Ètò Oòrùn
Bẹ́líìtì asteroid jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ohun tó fani mọ́ra jùlọ nínú ètò oòrùn, tó ń pa “àwọn ohun ìkọ́lé” tó kù láti ìṣẹ̀dá àwọn pílánẹ́ẹ̀tì mọ́. Tí a bá ronú nípa bẹ́líìtì asteroid, a sábà máa ń ya àwòrán agbègbè àpáta tó léwu, tó sì kún fún ewu, tó dì pọ̀, bí ohun kan láti inú fíìmù ìtàn àròsọ sáyẹ́ǹsì. Ní òótọ́, bẹ́líìtì asteroid ṣí sílẹ̀ ju bí a ṣe sábà máa ń rò lọ: ìwọ̀n àárín láàrín àwọn asteroid pọ̀, èyí tó mú kí àǹfààní ìkọlù tààrà kéré ní ìfiwéra. Síbẹ̀síbẹ̀, agbègbè yìí ṣì ṣe pàtàkì fún sáyẹ́ǹsì, ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ibi ìkópamọ́ àdánidá tó ń ràn wá lọ́wọ́ láti lóye bí ètò oòrùn ṣe ṣẹ̀dá àti bí ó ṣe yípadà.
Kí ni ìgbálẹ̀ asteroid?
Bẹ́lítì asteroid jẹ́ agbègbè kan nínú ètò oòrùn tí ó kún fún àwọn ohun kéékèèké, àpáta, àti irin tí ń yí oòrùn ká, tí ó wà láàrín ìyípo Mars àti Jupiter. Àwọn ohun wọ̀nyí ni a ń pè ní asteroids tàbí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì kékeré. Ìtóbi wọn wà láti ìwọ̀n mítà díẹ̀ sí ọgọ́rọ̀ọ̀rún kìlómítà. Ní gbogbogbòò, bẹ́lítì asteroid pàtàkì náà gùn ní ìjìnnà tó tó nǹkan bí 2,1 sí 3,3 àwọn ẹ̀ka astronomical (AU) láti Oòrùn (1 AU dọ́gba pẹ̀lú ìjìnnà Ayé-Oòrùn tó tó nǹkan bí 150 mílíọ̀nù kìlómítà).
Àgbàlá yìí ní àràádọ́ta ọ̀kẹ́ àwọn asteroid, ṣùgbọ́n àpapọ̀ ìwọ̀n wọn kéré gan-an ju ti pílánẹ́ẹ̀tì lọ. Àpapọ̀ ìwọ̀n gbogbo àgbálá asteroid jẹ́ nǹkan bí ìpín díẹ̀ nínú ìwọ̀n oṣùpá. Èyí fihàn pé, láìka iye wọn sí, àwọn asteroid kọ̀ọ̀kan sábà máa ń kéré tí wọ́n sì fọ́nká.
Orísun ìgbànú asteroid
Ìbéèrè pàtàkì kan nípa ìgbálẹ̀ asteroid ni: kí ló dé tí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì kò fi wà níbẹ̀? Ní ìbẹ̀rẹ̀ ètò oòrùn, ní nǹkan bí bílíọ̀nù mẹ́rin àti mẹ́rìndínlógún ọdún sẹ́yìn, gáàsì àti eruku nínú ìṣàpẹẹrẹ protoplanetary para pọ̀ di àwọn pílánẹ́ẹ̀tì, àwọn kan lára wọn sì di pílánẹ́ẹ̀tì. Ní agbègbè tí ó wà láàárín Mars àti Jupiter, ìlànà yìí yẹ kí ó ti wáyé pẹ̀lú, ṣùgbọ́n ìfàmọ́ra òòfà Jupiter lágbára jù. Ìfàmọ́ra òòfà ti òmìrán gáàsì yìí dá àwọn ìdààmú àti ìró ohùn tí ó mú kí ìwọ̀n ìkọlù láàárín pílánẹ́ẹ̀tì pọ̀ sí i. Nítorí náà, dípò kí wọ́n para pọ̀ kí wọ́n sì dàgbà, ọ̀pọ̀ nǹkan ni ó parẹ́ tí wọ́n sì fọ́, èyí tí ó yọrí sí iye àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí a ń rí lónìí.
Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, a lè wo bẹ́líìtì asteroid gẹ́gẹ́ bí “agbègbè ìdàgbàsókè” tí ó ní ìdààmú. Àwọn ohun èlò ìkọ́lé àwọn pílánẹ́ẹ̀tì wà, ṣùgbọ́n àyíká tí ó ń yí padà kò dúró ṣinṣin fún ìdàgbàsókè àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ńláńlá.
Ìṣètò àti ìṣiṣẹ́: kìí ṣe “àkójọ àwọn àpáta” nìkan
Àgbègbè asteroid kìí ṣe agbègbè kan náà. Àwọn apá kan jẹ́ “òfo” àti àwọn mìíràn jẹ́ “púpọ̀” nítorí ipa ìfàmọ́ra òòfà Jupiter. Ohun kan tí a mọ̀ dáadáa ni àwọn àlà Kirkwood, èyí tí ó jẹ́ àwọn àlà láàárín àwọn ẹgbẹ́ asteroid ní àwọn ìjìnnà kan sí Oòrùn. Àwọn àlà wọ̀nyí ń jáde láti inú àwọn resonances orbital: fún àpẹẹrẹ, ní àwọn ibi kan, àwọn asteroid yóò yí Oòrùn po pẹ̀lú àwọn àkókò tí ó jẹ́ ìpíndọ́gba tí ó rọrùn sí àkókò Jupiter (bíi 3:1, 5:2, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ). Àwọn resonance wọ̀nyí ń mú kí ìyípo àwọn asteroids má dúró ṣinṣin ní ìgbà pípẹ́, èyí tí yóò mú kí a gbá wọn kúrò ní àwọn ibi wọ̀nyẹn.
Ni afikun, awọn idile asteroid wa, awọn ẹgbẹ awọn asteroid ti o ni awọn paramita iyipo kanna ati pe a ro pe o ti wa lati ara obi kanṣoṣo ti o ya sọtọ nitori ipa nla kan. Nipa kikọ ẹkọ awọn idile wọnyi, awọn onimọ-jinlẹ le tọpasẹ itan ikọlu ti beliti asteroid ati ṣe iṣiro ọjọ-ori awọn iṣẹlẹ pipin.
Àwọn olùgbé tó tóbi jùlọ: Ceres, Vesta, Pallas, àti Hygiea
Àwọn nǹkan kan nínú ìgbálẹ̀ asteroid tóbi gan-an tí wọ́n sì hàn gbangba. Èyí tó lókìkí jùlọ ni Ceres, èyí tí a tilẹ̀ kà sí pílánẹ́ẹ̀tì kékeré. Ceres ní ìwọ̀n iwọ̀n tó tó 940 km ó sì fi ẹ̀rí yìnyín omi àti àwọn iṣẹ́ ilẹ̀ ayé hàn nígbà àtijọ́. Ceres jẹ́ ohun tó dùn mọ́ni nítorí pé ó ń so àlàfo láàárín àwọn àgbáyé olókùúta àti yìnyín pọ̀: kì í ṣe “gbígbẹ” bíi àwọn asteroid, ṣùgbọ́n kì í tún yìnyín pátápátá bí àwọn satẹlaiti pílánẹ́ẹ̀tì òde.
Yàtọ̀ sí Ceres, Vesta àti Pallas wà, àwọn asteroid ńlá méjì tí a ti rí fún ìgbà pípẹ́. Vesta ṣe pàtàkì gan-an nítorí pé ó ní ìyàtọ̀ inú—tó jọ pílánẹ́ẹ̀tì kékeré—a sì gbàgbọ́ pé ó jẹ́ orísun àwọn meteorites kan tí a rí lórí ilẹ̀ ayé. Iṣẹ́ àgbékalẹ̀ òfuurufú Dawn ti NASA yípo Vesta àti Ceres, ó ń ṣe àwòrán ojú ilẹ̀ wọn, ó sì ń pèsè àlàyé kíkún nípa ìṣẹ̀dá àti ìtàn wọn.
Àkójọpọ̀ Asteroid: ọlọ́rọ̀ ní onírúurú, ọlọ́rọ̀ ní ìsọfúnni
Kìí ṣe gbogbo àwọn asteroid ló jọra. Nítorí ìmọ́lẹ̀ àti àwọn ànímọ́ wọn (albedo), a sábà máa ń pín àwọn asteroid sí oríṣiríṣi oríṣi pàtàkì:
1. Iru C (carbonaceous): o ni erogba, awọ dudu, ati iru ti o wọpọ julọ ninu beliti naa. Ọpọlọpọ ni a ro pe o ni awọn ohun elo atilẹba lati eto oorun ibẹrẹ.
2. Iru S (silikaceous): ó mọ́lẹ̀, ó ní àwọn ohun alumọ́ni silicate àti nickel-iron.
3. Iru M (irin): ti irin, paapaa irin ati nikẹli, ti a ro pe o jẹ iyokù inu ohun kan ti a ya sọtọ ti a si parun lẹhinna.
Ìyàtọ̀ nínú àkójọpọ̀ yìí fi hàn pé ìgbànú asteroid jẹ́ “ilé ìkóhun-ìṣẹ̀ǹbáyé” àgbáyé. Àwọn asteroid kan kò tíì yí padà láti ìgbà tí ètò oòrùn ti bẹ̀rẹ̀, nígbà tí àwọn mìíràn ti ní ìrírí ìgbóná, ìyàtọ̀, àti ìkọlù líle koko.
Àjọṣepọ̀ láàárín àwọn meteorites àti ìwàláàyè lórí Ayé
Àwọn meteorites kan tí wọ́n ń jábọ́ sí Ilẹ̀ Ayé wá láti inú beliti asteroid. Ìkọlù nínú beliti náà lè mú àwọn ègé kéékèèké jáde, èyí tí agbára òòfà àti ìtànṣán (bíi ipa Yarkovsky), yíyí àwọn ìyípo wọn padà, àti àwọn ipa ọ̀nà tí ń wọlé tí ó ń kọjá ìyípo Ayé. Nípa kíkẹ́kọ̀ọ́ nípa meteorites nínú yàrá ìwádìí, àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì lè kẹ́kọ̀ọ́ nípa ìṣẹ̀dá kẹ́míkà àti ọjọ́ orí àwọn ohun èlò ètò oòrùn láìsí pé wọ́n ń fi iṣẹ́ ránṣẹ́ sí àwọn asteroid nígbà gbogbo.
Síwájú sí i, a ti ṣe àbájáde pé àwọn ohun tí ó lè fa ìyípadà bíi omi àti àwọn ohun tí ó jẹ́ mọ́lẹ̀mọ́lẹ̀ onígbà díẹ̀ ni a ti fi ránṣẹ́ sí Ilẹ̀ Ayé kékeré nípasẹ̀ àwọn ipa láti ọ̀dọ̀ àwọn ara kékeré, títí kan àwọn asteroid tí ó ní omi. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn comet náà kó ipa pàtàkì, a máa ń pe àwọn asteroid irú C gẹ́gẹ́ bí àwọn ohun tí ó lè gbé àwọn ohun èlò tí ó ṣe àfikún sí ìṣẹ̀dá àwọn àyíká tí ó ṣeé gbé.
Irokeke Asteroid: bawo ni o ṣe lewu to?
A sábà máa ń so ìgbànú asteroid pọ̀ mọ́ ewu ìkọlù pẹ̀lú Ayé. Ó ṣe pàtàkì láti yà sọ́tọ̀: ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn asteroid wà nínú ìgbànú náà wọn kò sì sún mọ́ Ayé. Ohun pàtàkì tí ó ń fa àníyàn ni Àwọn Ohun Tí Ó Wà Nítòsí Ayé (NEOs), àwọn asteroid tàbí àwọn comets tí ìyípo wọn sún mọ́ ti Ayé. Àwọn NEO kan wá láti inú ìgbànú asteroid, tí a ti tì jáde nípasẹ̀ ìró Jupiter tàbí àwọn ìbáṣepọ̀ òòfà míràn.
Àwọn ìsapá òde òní láti máa ṣọ́ ojú ọ̀run ti ṣàwárí ọ̀pọ̀lọpọ̀ NEO àti ṣíṣàyẹ̀wò àwọn ìṣeéṣe ipa. Ìròyìn ayọ̀ ni pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ohun ńláńlá tí ó lè fa àjálù kárí ayé ni a ti rí tí a sì ti tọ́pasẹ̀ wọn. Síbẹ̀síbẹ̀, ìpèníjà náà ṣì wà láti rí àwọn ohun tí ó tóbi tó ọgọ́rùn-ún mítà ní ìwọ̀n—tó tó láti fa ìbàjẹ́ agbègbè—ní pàtàkì tí wọ́n bá wá láti àwọn ìtọ́sọ́nà tí ó ṣòro láti kíyèsí, bíi nítòsí oòrùn.
Nítorí náà, ìwádìí ààbò pílánẹ́ẹ̀tì ń yára dàgbàsókè, títí kan ìmọ̀ ẹ̀rọ ìyípadà ipa ọ̀nà gẹ́gẹ́ bí a ṣe dán an wò nínú iṣẹ́ DART (NASA), èyí tí ó yí ìyípo asteroid kékeré kan padà nípasẹ̀ àwọn ipa kinetic.
Àgbá ìṣàwárí asteroid àti ọjọ́ iwájú rẹ̀
Yàtọ̀ sí pàtàkì rẹ̀ fún ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì àti ààbò, ìgbànú asteroid náà tún jẹ́ ohun pàtàkì fún ọjọ́ iwájú ìwádìí àgbáyé àti ọrọ̀ ajé. Àwọn asteroid kan ní àwọn irin iyebíye àti àwọn ohun èlò tí a lè lò, bíi irin, nickel, àti bóyá omi ní ìrísí yìnyín. Omi ṣe pàtàkì ní àgbáyé nítorí pé a lè pín in sí hydrogen àti oxygen fún epo rọ́kẹ́ẹ̀tì tàbí kí a lò ó láti gbé ẹ̀mí rókẹ́ẹ̀tì rókẹ́ẹ̀tì rókẹ́ẹ̀tì rókẹ́ẹ̀tì rókẹ́ẹ̀tì rókẹ́ẹ̀tì rókẹ́ẹ̀tì rókẹ́ẹ̀tì rókẹ́ẹ̀tì rókẹ́ẹ̀tì rókẹ́ẹ̀tì rókẹ́ẹ̀tì rókẹ́ẹ̀tì rókẹ́ẹ̀tì rókẹ́ẹ̀tì rókẹ́ẹ̀tì.
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé èrò ìwakùsà asteroid ṣì ń dojúkọ àwọn ìpèníjà òfin nípa ìmọ̀ ẹ̀rọ, owó tí a ná, àti ti àgbáyé, ìwádìí nípa àwọn ohun èlò asteroid ń bá a lọ. Ní àkókò kan náà, àwọn iṣẹ́ àkànṣe bíi OSIRIS-REx àti Hayabusa ń mú àwọn àpẹẹrẹ asteroid padà wá sí Ilẹ̀ Ayé, wọ́n ń mú àkókò tuntun ti “ẹ̀dá ilẹ̀ ayé” tí a gbé kalẹ̀ lórí àwọn àpẹẹrẹ ayé gidi wá.
Penutup
Àgbá ìràwọ̀ asteroid jẹ́ agbègbè pàtàkì nínú ètò oòrùn tí ó ní àwọn àmì sí ìgbà àtijọ́: bí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ṣe ṣẹ̀dá, bí ohun èlò ṣe yípadà, àti bí ìkọlù ṣe ṣe àtúnṣe àyíká tí a ń rí lónìí. Láàárín Mars àti Jupiter, àràádọ́ta ọ̀kẹ́ àwọn ara kéékèèké ń yíká, àwọn àṣẹ́kù àwọn ìlànà àgbáyé tí kò parí kíkọ́ pílánẹ́ẹ̀tì kan. Láti pílánẹ́ẹ̀tì adágún Ceres, ìdílé àwọn asteroid tí a bí láti ìkọlù ìgbàanì, sí àwọn meteorites tí wọ́n ti ṣubú sí Ilẹ̀ Ayé tí wọ́n sì di ohun ìwádìí, ìgbà ìràwọ̀ asteroid so ìtàn ètò oòrùn pọ̀ mọ́ ìgbésí ayé òde òní lórí pílánẹ́ẹ̀tì wa. Pẹ̀lú ìwádìí tí ó ń gbòòrò sí i, ìgbà ìràwọ̀ asteroid kì í ṣe ohun ìwádìí nìkan, ṣùgbọ́n ó tún jẹ́ yàrá ìwádìí àdánidá àti bóyá lọ́jọ́ kan ó jẹ́ ohun èlò fún ìlọ́láàyè ènìyàn lẹ́yìn Ilẹ̀ Ayé.
