Eris nínú Ètò Oòrùn
Eris jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ohun tó gbayì jùlọ nínú ètò oòrùn òde òní, kìí ṣe nítorí pé ó tóbi tó, ṣùgbọ́n nítorí ipa tó kó nínú yíyí bí ènìyàn ṣe ń pín àwọn pílánẹ́ẹ̀tì sípò. Láti ìgbà tí wọ́n ti ṣàwárí rẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kọkànlélógún, Eris ti wà ní àárín ìjíròrò sáyẹ́ǹsì, èyí tó yọrí sí ìtumọ̀ tuntun fún pílánẹ́ẹ̀tì kan. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó jìnnà síra, ó tutù, ó sì rẹ̀wẹ̀sì, Eris ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwífún nípa àwọn agbègbè òde ti ètò oòrùn àti àwọn ìlànà tó dá a sílẹ̀. Àpilẹ̀kọ yìí jíròrò ohun tí Eris jẹ́, ibi tí ó wà, bí a ṣe ṣàwárí rẹ̀, àwọn ànímọ́ rẹ̀, ìyípo rẹ̀, àti ìdí tí ó fi ṣe pàtàkì nínú ìtàn ìràwọ̀.
Àwárí Eris àti Àríyànjiyàn Ìpínsísọ̀rí
Àwọn onímọ̀ ìjìnlẹ̀ ayé tí Mike Brown, Chad Trujillo, àti David Rabinowitz ṣe olórí ni wọ́n ṣe àwárí Eris ní ọdún 2005. Wọ́n lo àwọn ìwádìí láti Palomar Observatory ní California láti ṣe àwárí yìí. Nígbà náà, ohun náà, tí wọ́n pè ní Eris lẹ́yìn náà, fara hàn gẹ́gẹ́ bí ohun kékeré kan tí ń rìn lọ́ra sí ẹ̀yìn àwọn ìràwọ̀—tí ó jẹ́ àpẹẹrẹ àwọn ohun tí ó jìnnà síra nínú Ìṣètò Oòrùn òde.
Ohun tó mú kí Eris lókìkí lójúkan náà ni ìwọ̀n rẹ̀ tó hàn gbangba, tó jọ Pluto, tó sì tún rò pé ó tóbi ju Pluto lọ. Nígbà náà, wọ́n ṣì ń ka Pluto sí pílánẹ́ẹ̀tì kẹsàn-án. Tí wọ́n bá rí ohun tuntun kan tó tóbi bíi Pluto (tàbí tó tóbi jù), ìbéèrè pàtàkì kan dìde: ṣé ó yẹ kí wọ́n ka Eris sí pílánẹ́ẹ̀tì pẹ̀lú? Tí ó bá rí bẹ́ẹ̀, ó ṣeé ṣe kí ó yọrí sí wíwá ọ̀pọ̀lọpọ̀ “pílánẹ́ẹ̀tì tuntun” mìíràn nínú Kuiper Belt àti àwọn mìíràn. Àríyànjiyàn yìí mú kí International Astronomical Union (IAU) ní ọdún 2006 ṣe ìtumọ̀ tó le koko fún pílánẹ́ẹ̀tì kan.
Nítorí náà, a kò kà Pluto sí pílánẹ́ẹ̀tì mọ́, ṣùgbọ́n a kà á sí “pílánẹ́ẹ̀tì kékeré.” A tún fi Eris sí ẹ̀ka kan náà. Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, Eris jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìdí pàtàkì fún ìyípadà tí a ṣe ní ètò ìpínsísọ̀rí Oòrùn.
Ipò Eris: Ayé jíjìnnà kan ní Etí Ètò Oòrùn
Eris wà ní ibi tí ó jìnnà gan-an sí oòrùn, ó jẹ́ ti ẹgbẹ́ àwọn ohun tí ó wà ní trans-Neptunian (TNOs), àwọn ohun tí ìyípo wọn wà ní ìkọjá ti Neptune. Ní pàtàkì jù, Eris sábà máa ń ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú "diski tí a fọ́nká," agbègbè kan tí ó ní àwọn ohun tí ó ní ìyípo tí ó yàtọ̀ síra tí a rò pé agbára ìwalẹ̀ Neptune ní ìgbà ìṣáájú ti nípa lórí rẹ̀.
Ìjìnnà Eris sí Oòrùn yàtọ̀ síra gidigidi nítorí ìyípo elliptical rẹ̀. Ní ibi tí ó sún mọ́ jùlọ (perihelion), ó tó nǹkan bí 38 units astronomical (AU) sí Oòrùn—tó tó nǹkan bí ìwọ̀n ìjìnnà Pluto lápapọ̀. Síbẹ̀síbẹ̀, ní ibi tí ó jìnnà jùlọ (aphelion), Eris lè dé nǹkan bí 97 AU. Fún ìfiwéra, 1 AU ni ìwọ̀n ìjìnnà lápapọ̀ láàárín Ayé àti Oòrùn, tó tó nǹkan bí 150 mílíọ̀nù kìlómítà. Èyí túmọ̀ sí wípé ní àkókò èyíkéyìí, Eris lè jìnnà sí Oòrùn tó fẹ́rẹ̀ẹ́ tó ìgbà 100 ju Ayé lọ.
Nítorí pé Eris jìnnà sí i, òtútù pọ̀ gan-an, oòrùn kò sì gba púpọ̀. Kò yani lẹ́nu pé wíwo rẹ̀ nílò àwọn awòrán ńláńlá àti ìwádìí tó gún régé.
Ìwọ̀n, Ìwọ̀n, àti Àkójọpọ̀
Eris ni pílánẹ́ẹ̀tì tó tóbi jùlọ (tàbí ọ̀kan lára àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tó tóbi jùlọ) tóbi jùlọ nípa ìwọ̀n. Ó ní ìwọ̀n iwọ̀n tó tó nǹkan bí 2.300 kìlómítà (àwọn ìṣirò òde òní yàtọ̀ díẹ̀ síra ní ìbámu pẹ̀lú àwọn ọ̀nà wíwọ̀n). Ó sún mọ́ Pluto gan-an, bó tilẹ̀ jẹ́ pé a mọ̀ pé Pluto tóbi díẹ̀ ní ìwọ̀n iwọ̀n, nígbà tí Eris ju ìwọ̀n rẹ̀ lọ nítorí ìwọ̀n rẹ̀ tó ga jù.
Ìwọ̀n Eris tóbi ju ti Pluto lọ tó 27%. Ìwọ̀n gíga Eris fihàn pé ó ṣeé ṣe kí ó jẹ́ àdàpọ̀ àpáta àti yìnyín, pẹ̀lú ìpín pàtàkì ti àpáta. Èyí jẹ́ ohun tó dùn mọ́ni nítorí pé ó fi ìyàtọ̀ tàbí ìṣọ̀kan àwọn ohun èlò hàn ju àwọn ara yìnyín kéékèèké mìíràn nínú Ìṣètò Oòrùn òde.
Ojú ilẹ̀ Eris máa ń tàn yanranyanran gan-an (ó ní àwọ̀ ilẹ̀ tó ga), èyí tó fi hàn pé ó ní àwọ̀ ilẹ̀ tó mọ́lẹ̀ gan-an. Àwọn àkíyèsí ìrísí fihàn pé yìnyín methane tó ti dì ...
Ìyípo Àrà Ọ̀tọ̀ àti Àkókò Ìyípadà Gígùn Púpọ̀
Eris yí oòrùn ká ní nǹkan bí ọdún 557 ní ayé. Èyí túmọ̀ sí wípé, láti ìgbà tí ènìyàn ti wọ inú Ìyípadà Iṣẹ́-ajé títí di ìsinsìnyìí, Eris kò tíì parí ìdajì ìyípo rẹ̀. Èyí rán wa létí bí agbára àwọn ohun tí ó wà nínú Ìṣètò Oòrùn ti lọ́ra tó.
Iyipo Eris tun tẹri pupọ (nipa iwọn 44 si ipele ecliptic). Pupọ julọ awọn pílánẹ́ẹ̀tì pataki n yipo ni awọn ipele ti o jọra diẹ, bi wọn ṣe ṣẹda lati inu disiki protoplanetary alapin kan. Iyipo nla ti Eris fihan itan-akọọlẹ walẹ "ti o lagbara" - boya abajade ibaraenisepo pẹlu Neptune tabi ara nla miiran ni Eto Oorun ibẹrẹ. Iyipo alarinrin yii jẹ aṣoju awọn ohun disiki ti o tuka.
Òṣùpá Eris: Dysnomia
Eris ní satẹlaiti adayeba kan ti a mọ si Dysnomia. A ṣe àwárí oṣupa yii ni kete lẹhin Eris. Wiwa satẹlaiti naa ṣe pataki nitori pe o fun awọn onimọ-jinlẹ laaye lati ṣe iṣiro iwọn Eris ni deede diẹ sii nipa itupalẹ iyipo Dysnomia.
Orúkọ Dysnomia wá láti inú ìtàn àròsọ àwọn ará Giriki, ó sì ní í ṣe pẹ̀lú Eris, abo ọlọ́run ìṣọ̀kan. Yíyàn yìí dàbí ohun tó yẹ nítorí ipa Eris nínú àríyànjiyàn ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì lórí ìtumọ̀ pílánẹ́ẹ̀tì kan. Dysnomia fúnra rẹ̀ kéré sí Eris, ó sì kéré sí i, ṣùgbọ́n ó ṣe pàtàkì fún ìkẹ́kọ̀ọ́ nípa agbára ètò Eris.
Afẹ́fẹ́ ojú ọ̀run: Ṣé ó wà níbẹ̀ tàbí kò sí níbẹ̀?
Ìbéèrè kan tó yani lẹ́nu nípa Eris ni bóyá ó ní afẹ́fẹ́. Ní Pluto, afẹ́fẹ́ tó tinrin tó ní nitrogen lè ṣẹ̀dá nígbà tí nitrogen àti methane bá wà ní ojú ọ̀run bí ó ṣe ń sún mọ́ oòrùn. Eris, nítorí pé ó jìnnà sí ọ̀nà tó sì tutù gan-an, ó ṣeé ṣe kí afẹ́fẹ́ náà má ní púpọ̀ tàbí kí ó tilẹ̀ dì ní ojú rẹ̀ nígbà tí ó bá dé aphelion.
Àwọn àwòṣe kan dámọ̀ràn pé Eris lè ní afẹ́fẹ́ tó fẹ́lẹ́fẹ́lẹ́ fún ìgbà díẹ̀ nígbà tí ó sún mọ́ oòrùn, ṣùgbọ́n àkókò àkókò náà gùn gan-an, ó sì gba ọgọ́rọ̀ọ̀rún ọdún. Àwọn ipò ojú ọjọ́ (tí ó bá wà) ṣeé ṣe kí ó yípadà díẹ̀díẹ̀ bí ìjìnnà sí oòrùn ṣe ń yípadà.
Kí nìdí tí Eris fi ṣe pàtàkì?
Eris ṣe pàtàkì fún ó kéré tán ìdí mẹ́ta pàtàkì. Àkọ́kọ́, ó mú kí òye wa nípa iye àwọn ohun ńláńlá nínú Ìṣètò Oòrùn òde gbòòrò sí i. Wíwà rẹ̀ fihàn pé Pluto kìí ṣe ara ńlá kan ṣoṣo tó ju Neptune lọ, àti pé Ìṣètò Oòrùn ní “àkójọ” onírúurú àwọn ẹ̀yà ara ju bí a ti rò tẹ́lẹ̀ lọ.
Èkejì, Eris ni olùdarí ìtumọ̀ òde òní fún pílánẹ́ẹ̀tì kan. Gẹ́gẹ́ bí ìtumọ̀ IAU (2006), pílánẹ́ẹ̀tì kan gbọ́dọ̀ (1) yípo oòrùn, (2) tóbi tó láti jẹ́ pé ó fẹ́rẹ̀ tóbi (hydrostatic), àti (3) ti “pa àdúgbò àyíká rẹ̀ mọ́” kúrò nínú àwọn ohun mìíràn. Eris pàdé àwọn ohun méjì àkọ́kọ́, ṣùgbọ́n kì í ṣe ẹ̀kẹta nítorí pé ó pín ìyípo rẹ̀ pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn TNO mìíràn. Nítorí náà, a pín Eris sí pílánẹ́ẹ̀tì kékeré, pẹ̀lú Pluto, Haumea, àti Makemake.
Ẹ̀kẹta, Eris ń ran àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì lọ́wọ́ láti dán àwọn èrò nípa ìṣẹ̀dá Ètò Oòrùn wò. Ìyípo rẹ̀ tó ga jù, ìṣẹ̀dá rẹ̀, àti ìbáṣepọ̀ rẹ̀ pẹ̀lú díìsìkì tí a fọ́nká pèsè àwọn àmì pàtàkì nípa ìṣíkiri àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ńláńlá ní àwọn ọjọ́ ìṣáájú. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àpẹẹrẹ dámọ̀ràn pé Neptune ti ṣí lọ síta rí, ó ń gbọn àwọn nǹkan kéékèèké sí àwọn ìyípo tí ó yàtọ̀ síra—bóyá pẹ̀lú Eris.
Ọjọ́ iwájú Ìwádìí Eris
Títí di òní, a kò tíì rí ìwádìí nípa ààyè rí tí a ṣe sí Eris. Àwọn ìwífún nípa rẹ̀ ṣì jẹ́ àkóso àwọn àkíyèsí láti ọ̀dọ̀ àwọn telescope, títí kan àwọn telescopes ààyè àti àwọn ibi ìwòran ńláńlá lórí ilẹ̀ ayé. Síbẹ̀síbẹ̀, bí ìmọ̀ ẹ̀rọ ṣe ń tẹ̀síwájú, Eris ní agbára láti di ibi tí a fẹ́ ṣe iṣẹ́ àkànṣe lọ́jọ́ iwájú, pàápàá jùlọ nítorí pé ó jẹ́ àpẹẹrẹ pàtàkì ti ayé yìnyín jíjìnnà tí ó lè ṣojú fún àwọn ipò ní Ìṣètò Oòrùn ìṣáájú.
Ìwádìí síwájú síi nípa Eris—fún àpẹẹrẹ, àwọn ìwọ̀n tí ó péye jù nípa ìṣẹ̀dá ojú ilẹ̀ rẹ̀, àwọn ìyípadà àkókò, tàbí àwọn kúlẹ̀kúlẹ̀ ìrísí àti ìyípo rẹ̀—yóò ràn wá lọ́wọ́ láti lóye bí àwọn nǹkan tí ó wà ní ẹ̀gbẹ́ Ọ̀nà Ìlànà Oòrùn ṣe ń yí padà.
Penutup
Eris jẹ́ pílánẹ́ẹ̀tì jíjìnnà, tútù, àti ohun ìjìnlẹ̀, ṣùgbọ́n ipa rẹ̀ lórí ìràwọ̀ òde òní jinlẹ̀. Láti inú àwárí rẹ̀, èyí tí ó fa àtúnṣe ìtumọ̀ àwọn pílánẹ́ẹ̀tì, sí àwọn ànímọ́ ìyípo rẹ̀ tí ó ga jùlọ àti ojú yìnyín tí ó mọ́lẹ̀, Eris ṣàpẹẹrẹ pé Ìṣètò Oòrùn ṣì ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìyàlẹ́nu. Kíkẹ́kọ̀ọ́ nípa Eris kìí ṣe ohun kékeré kan tí ó jìnnà nìkan, ṣùgbọ́n nípa lílóye ìtàn gígùn àti dídíjú ti ìṣẹ̀dá Ìṣètò Oòrùn—ìtàn kan tí ó ń tẹ̀síwájú láti máa yípadà pẹ̀lú àwọn àwárí tuntun.
