Àwọn Àsìkò lórí Àwọn Pẹ́lẹ́ẹ̀tì nínú Ètò Oòrùn
Àkókò jẹ́ ìyípadà nínú ipò ojú ọjọ́ tí ó máa ń ṣẹlẹ̀ lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan jálẹ̀ ọdún. Lórí ilẹ̀ ayé, a ní àkókò mẹ́rin—ìrúwé, ìgbà ẹ̀ẹ̀rùn, ìgbà ìwọ́wé, àti ìgbà òtútù—èyí tí ìtẹ̀sí ayípo ilẹ̀ ayé ní ìbámu pẹ̀lú ìpele ìyípo rẹ̀ ní àyíká oòrùn ń nípa lórí rẹ̀. Ṣùgbọ́n kí ni nípa àwọn pílánẹ́ẹ̀tì mìíràn nínú ètò oòrùn? Ṣé wọ́n tún ní àkókò? Ìdáhùn ni: bẹ́ẹ̀ni, ọ̀pọ̀lọpọ̀ pílánẹ́ẹ̀tì ní “àkókò”, ṣùgbọ́n ìrísí wọn, àkókò wọn, àti bí ó ṣe le tó yàtọ̀ síra, ó sinmi lórí ìtẹ̀sí ayípo (ìbẹ̀rẹ̀), ìrísí ayípo (ìbáramu), ìjìnnà sí oòrùn, ìṣètò afẹ́fẹ́, àti iyára ìyípo àti ìyípadà.
Kí Ni Ó Ń Pinnu Àwọn Àkókò?
Awọn okunfa akọkọ meji lo wa ti awọn iyipada akoko lori aye:
1. Ìyípadà tó ń wáyé ní ààyè ìyípo: Bí pílánẹ́ẹ̀tì kan bá ṣe tẹ̀ sí i, bẹ́ẹ̀ náà ni ìyàtọ̀ tó wà ní igun oòrùn ní gbogbo ààyè ìyípo rẹ̀ ṣe ń pọ̀ sí i. Èyí sábà máa ń jẹ́ ohun tó ń fa àkókò, gẹ́gẹ́ bí ó ti rí ní ayé.
2. Àìṣeéyípadà ojú ọ̀run: Tí ìyípo pílánẹ́ẹ̀tì kan bá jẹ́ ellipse, ìjìnnà rẹ̀ sí oòrùn máa ń yípadà ní gbogbo ọdún. Ìyípadà yìí ní ìjìnnà ní ipa lórí iye agbára oòrùn tí a gbà, èyí sì máa ń mú kí àwọn àkókò pọ̀ sí i tàbí kí ó tilẹ̀ borí ipa wọn—ní pàtàkì bí ìtẹ̀sí axial bá kéré.
Ní àfikún, afẹ́fẹ́ ojú ọ̀run kó ipa pàtàkì: àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí wọ́n ní afẹ́fẹ́ ojú ọ̀run lè “mú” ìyàtọ̀ nínú ìwọ̀n otútù, nígbà tí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí kò ní afẹ́fẹ́ ojú ọ̀run tàbí tí wọ́n ní afẹ́fẹ́ ojú ọ̀run tín-ín-rín yóò ní ìrírí ìyàtọ̀ nínú ìwọ̀n otútù láàárín ọ̀sán àti òru àti láàárín àkókò.
Mékúrì: Ó fẹ́rẹ̀ẹ́ má ní àkókò, ṣùgbọ́n ó fẹ́rẹ̀ẹ́ má ní ìwọ̀n otútù tó pọ̀ jù
Òṣùmà ní ìtẹ̀sí axial díẹ̀, nítorí náà ní ti ìmọ̀ ẹ̀rọ, kò ní àkókò kankan bí a ṣe mọ̀ wọ́n lórí ilẹ̀ ayé. Síbẹ̀síbẹ̀, Òṣùmà ní ìyípo elliptical díẹ̀, ó sì sún mọ́ oòrùn gan-an. Nítorí náà, agbára ìtànṣán oòrùn yàtọ̀ síra ní gbogbo ìyípo rẹ̀.
Sibẹsibẹ, ohun ti o tayọ julọ lori Mercury ni awọn iyatọ iwọn otutu ti o ga julọ laarin ọsan ati alẹ nitori pe o fẹrẹ jẹ pe ko si afẹfẹ patapata. Awọn ọjọ le gbona pupọ, lakoko ti awọn alẹ le tutu pupọ. Nitorinaa, awọn "akoko" lori Mercury kii ṣe nipa awọn iyipada oju ojo akoko, ṣugbọn dipo awọn iyipada ninu agbara oorun ati awọn iyatọ ti o yanilenu ni ọsan ati alẹ.
Venus: Àwọn Àsìkò Tí A Kò Fi Hàn Pé
Venus ní ìtẹ̀sí axial kékeré, nítorí náà àwọn àkókò tí ó jẹ́ nítorí ìyípadà kò tó nǹkan. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, Venus wà ní afẹ́fẹ́ tí ó nípọn púpọ̀ tí ó ní carbon dioxide pẹ̀lú ìkùukùu sulfuric acid. Afẹ́fẹ́ tí ó nípọn púpọ̀ yìí ń ṣẹ̀dá ipa ewéko tí ó le gan-an, ó sì ń pín ooru káàkiri dáadáa, èyí tí ó ń jẹ́ kí ìwọ̀n otútù ojú ilẹ̀ Venus dọ́gba ní àkókò àti ààyè.
Nítorí náà, Venus kò ní àwọn ìyàtọ̀ àkókò tí a lè rí. Tí àwọn ìyípadà àkókò bá ṣẹlẹ̀, àwọn ipa wọn kéré gan-an ju ti ayé lọ, a sì máa ń fi àwọn ipò ojú ọjọ́ tí ó dúró ṣinṣin àti gbígbóná bo ojú ayé.
Ilẹ̀ Ayé: Àpẹẹrẹ Àwọn Àkókò “Àtijọ́”
A tẹ ìlà ilẹ̀ ayé sí ìwọ̀n 23,5. Ìtẹ̀sí yìí máa ń mú kí ìlà ilẹ̀ àríwá àti gúúsù máa gba oòrùn tààrà ní gbogbo ọdún. Nígbà tí ìlà ilẹ̀ àríwá bá yí sí oòrùn, ó máa ń ní ìgbà ẹ̀ẹ̀rùn, nígbà tí ìlà ilẹ̀ gúúsù bá ń ní ìgbà òtútù, àti nígbà mìíràn.
Àwọn àkókò ayé tún ní ipa lórí àwọn òkun, ìṣàn omi òkun, afẹ́fẹ́ àgbáyé, àti àwọn ìyàtọ̀ agbègbè bíi gíga àti ìsúnmọ́ sí òkun. Nítorí ọ̀pọ̀lọpọ̀ omi àti afẹ́fẹ́ rẹ̀, ayé ní ètò ojú ọjọ́ tó díjú, nítorí náà àwọn àkókò kìí ṣe àwọn ìyípadà nínú ooru nìkan ni ó ní nínú, ṣùgbọ́n ó tún ní nínú àwọn àpẹẹrẹ òjò, ìjì, àti ìyípadà àyíká.
Mars: Àwọn Àkókò Tó Jọra Bí Ayé, Ṣùgbọ́n Ó Gígùn Jù, Ó sì Ríru Jù
Mars jẹ́ ohun tó dùn mọ́ni nítorí pé ìtẹ̀sí axial rẹ̀ jọ ti Earth (tó tó ìwọ̀n 25), nítorí náà ó máa ń ní àwọn àkókò “tí a mọ̀” díẹ̀: ìgbà òtútù àti ìgbà ẹ̀ẹ̀rùn ní gbogbo àgbáyé. Síbẹ̀síbẹ̀, ọdún Mars fẹ́rẹ̀ẹ́ gùn ju ti Earth lọ ní ìlọ́po méjì, nítorí náà àwọn àkókò lórí Mars náà gùn jù bẹ́ẹ̀ lọ.
Iyipo Mars jẹ́ ellipse ju ti Ayé lọ, nitorinaa ijinna rẹ̀ sí Oòrùn yàtọ̀ síra gidigidi. Èyí mú kí àwọn àkókò ní apá kan ayé jẹ́ èyí tó le ju ti òmíràn lọ. A tún mọ̀ Mars fún ìjì eruku ńlá rẹ̀ tó ń jà nígbà gbogbo, èyí tó lè bo pílánẹ́ẹ̀tì náà mọ́lẹ̀ fún ọ̀sẹ̀ mélòó kan, pàápàá jùlọ ní àkókò agbára oòrùn tó ga. Nítorí pé ojú ọjọ́ Mars jẹ́ tinrin, àwọn ìyípadà ojú ọjọ́ pẹ̀lú ń pọ̀ gan-an.
Júpítà: Àwọn Àkókò Kékeré, Ìyípadà Afẹ́fẹ́ Ńlá
Júpítà ní ìtẹ̀sí axial kékeré (tó tó ìwọ̀n 3), nítorí náà àwọn ìyàtọ̀ ìgbà tí ó dá lórí ìtànṣán oòrùn kéré ní ìfiwéra. Síbẹ̀síbẹ̀, Júpítà ní afẹ́fẹ́ ńlá pẹ̀lú àwọn ìjì líle, títí kan Àpáta Pupa Ńlá.
Nítorí pé Júpítà jìnnà sí oòrùn, agbára rẹ̀ kò pọ̀ tó, àwọn ìyípadà àkókò kò sì hàn gbangba. Lọ́nà tó yani lẹ́nu, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìyípadà ojú ọjọ́ Júpítà wá láti inú ooru inú pílánẹ́ẹ̀tì àti ìṣètò afẹ́fẹ́, dípò àwọn àkókò bí ó ti rí ní ayé.
Sátẹ́nì: Àwọn Àkókò Wà, Wọ́n sì Ríran, Àwọn Òrùka Ní Ìdarí Rẹ̀
Sátẹ́nì ní ìtẹ̀sí axial tó tó ìwọ̀n 26–27, tó fẹ́rẹ̀ẹ́ jọ ti Máàsì, ó sì tóbi tó láti mú àwọn àkókò jáde. Nítorí pé Sátẹ́nì gba nǹkan bí ọdún 29,5 ní ayé láti yí oòrùn ká, àkókò kọ̀ọ̀kan máa ń gba ọdún méje ní ayé.
Àwọn òrùka Saturn tún ní ipa lórí ìmọ́lẹ̀: ní àwọn àkókò kan nínú ọdún, wọ́n lè tan ìmọ́lẹ̀ tàbí òjìji jáde lórí afẹ́fẹ́ àti ojú òṣùpá rẹ̀. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé Saturn jẹ́ òmìrán gáàsì tí kò ní ojú ilẹ̀ líle, a lè rí àwọn ìyípadà ní àkókò ìmọ́lẹ̀ nínú àwọn àpẹẹrẹ ìkùukùu àti àwọn ìyípadà nínú ìwọ̀n otútù afẹ́fẹ́ òkè.
Uranus: Akoko Ti o Ga Julọ Bi O Ti “Yipo”
Uranus ni aṣiwaju ti titẹ axial ti o ga julọ: nipa iwọn 98. Ni kukuru, Uranus dabi ẹni pe o “dubulẹ” ni ẹgbẹ rẹ bi o ti n yipo. Eyi yọrisi awọn akoko ti ko wọpọ pupọ. Fun apakan ti iyipo rẹ, opo kan ti Uranus le maa kọju si oorun nigbagbogbo, nigba ti opo keji wa ninu okunkun pipẹ.
Pẹ̀lú àkókò ìyípo ayé tó tó ọdún mẹ́rìnlélọ́gọ́rin, àkókò kan lórí Uranus lè pẹ́ tó ọdún mọ́kànlélógún lórí ilẹ̀ ayé. Afẹ́fẹ́ tútù Uranus àti ìyípadà afẹ́fẹ́ máa ń fi àwọn ìyípadà àkókò hàn, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìdáhùn afẹ́fẹ́ lè pẹ́ nítorí ìpamọ́ ooru àti ìpínkiri tó díjú.
Neptune: Àwọn Àkókò Gígùn Lórí Pílánẹ́ẹ̀tì Jíjìnnà Jùlọ
Neptune ní ìtẹ̀sí axial ti o to iwọn 28–30, nitorinaa o tun ni awọn akoko. Ṣugbọn nitori Neptune gba to ọdun 165 ti aye lati yi oorun pada, awọn akoko rẹ gun pupọ — awọn ọdun mẹwa ti aye.
Agbára oòrùn díẹ̀ ni Neptune ń gbà, ṣùgbọ́n ó ní afẹ́fẹ́ tó ń ṣiṣẹ́ lọ́nà ìyanu, pẹ̀lú afẹ́fẹ́ líle àti ìjì líle. Bíi Jupiter, àwọn ohun tó wà nínú ayé àti ìṣètò afẹ́fẹ́ ló ń kó ipa pàtàkì. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn ìyípadà ìgbà kan lè fa ìyàtọ̀ nínú ìwọ̀n otútù àti ìmọ́lẹ̀ àwọsánmà lórí àkókò gígùn.
Àwọn Pẹ́lẹ́ẹ̀tì Dwarf àti Oṣùpá: Àkókò Tó Gbajúmọ̀ Bákan Náà
Ní àfikún sí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì pàtàkì mẹ́jọ, àwọn pílánẹ́ẹ̀tì kékeré bíi Pluto tún ní àwọn àkókò ìṣẹ̀lẹ̀ tó ń ṣẹlẹ̀. Pluto ní ìtẹ̀sí axial ńlá àti ìyípo elliptical gíga, èyí tó ń yọrí sí àwọn ìyípadà pàtàkì nínú ìjìnnà àti igun oòrùn. Láìka otútù rẹ̀ tó le koko sí, àwọn yìnyín nitrogen àti methane lórí ilẹ̀ rẹ̀ lè rọ̀ kí wọ́n sì rọ̀, èyí tó ń ṣẹ̀dá “àyíká àkókò” àrà ọ̀tọ̀ ti ìṣíkiri yìnyín àti àwọn ìyípadà nínú ìfúnpá afẹ́fẹ́ rẹ̀ tó tinrin.
Àwọn òṣùpá kan tún máa ń ní àwọn ìyàtọ̀ àkókò, bíi ti oṣùpá Saturn Titan, èyí tí ó ní afẹ́fẹ́ tó nípọn àti ìyípo methane tí ó jọ ti ìyípo omi ayé. Àwọn àkókò Titan jọ ti Saturn, èyí tí ó ń yọrí sí àwọn ìyípadà nínú òjò methane àti àwọn ìrísí ìkùukùu ní ìwọ̀n gígùn lọ́dọọdún.
Penutup
Àwọn àkókò nínú ètò oòrùn kì í ṣe “gbóná àti òtútù” lásán bí ti ayé. Ní àwọn pílánẹ́ẹ̀tì kan, àwọn àkókò kò ṣeé kíyèsí nítorí àwọn ìtẹ̀sí axial kékeré tàbí afẹ́fẹ́ tí ó mú kí ìwọ̀n otútù pọ̀ sí i. Ní àwọn mìíràn, àkókò máa ń gba ọ̀pọ̀ ọdún ó sì lè burú gan-an, bíi lórí Uranus, pẹ̀lú ìtẹ̀sí axial rẹ̀ tí ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ oblique. Kódà lórí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí kò ní ojú ilẹ̀ líle, bíi Jupiter àti Saturn, àwọn àkókò ṣì lè nípa lórí afẹ́fẹ́ àti àwọn ìrísí ìkùukùu, bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ìlànà inú ni ó ń darí ìyípadà ojú ọjọ́ wọn.
Lílóye àkókò lórí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì mìíràn ń ràn wá lọ́wọ́ láti rí i pé ojú ọjọ́ jẹ́ àbájáde ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn nǹkan tí ó sopọ̀ mọ́ ara wọn—kì í ṣe jíjìnnà sí oòrùn nìkan. Àfiwéra láàárín àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tún ń fún wa ní òye nípa bí afẹ́fẹ́ ṣe ń ṣiṣẹ́, bí a ṣe ń pín agbára, àti bí àwọn ipò líle koko ṣe lè dìde. Láti inú èyí, kì í ṣe pé a ń kọ́ nípa àwọn aládùúgbò wa ní àgbáyé nìkan ni, a tún ń ní òye jíjinlẹ̀ nípa Ayé gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí ó ní àwọn àkókò tí ó “bá ara mu” sí ìgbésí ayé.
