Àwọn pílánẹ́ẹ̀tì Dwarf nínú ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ òde òní
Ọ̀rọ̀ náà dwarf planet dún bí ohun tó rọrùn—bíi pé ó túmọ̀ sí “pílánẹ́ẹ̀tì kékeré.” Ṣùgbọ́n nínú ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ ayé òde òní, dwarf planet jẹ́ ẹ̀ka ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì pẹ̀lú ìtumọ̀ tí a bí láti inú ìjíròrò gígùn, ìlọsíwájú nínú ìmọ̀ ẹ̀rọ àkíyèsí, àti àwọn ìyípadà nínú ọ̀nà tí ènìyàn gbà ń ṣe àwòrán Ètò Oòrùn. Láti ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kọkànlélógún, àwọn pílánẹ́ẹ̀tì dwarf ti di ọ̀kan lára àwọn èrò tó fani mọ́ra jùlọ nítorí pé wọ́n wà ní ààyè “láàárín” yẹn: kì í ṣe pílánẹ́ẹ̀tì ńlá bíi Ilẹ̀ Ayé, ṣùgbọ́n kì í ṣe àpáta kékeré kan bí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn asteroid. Wíwà wọn ń ran àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì lọ́wọ́ láti lóye ìtàn ìṣẹ̀dá Ètò Oòrùn, ìṣíkiri àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ńláńlá, àti ìṣẹ̀dá àwọn ara yìnyín ní ẹ̀gbẹ́ ètò wa.
Láti “pílánẹ́ẹ̀tì” sí “pílánẹ́ẹ̀tì alárìnkiri”: ìyípadà nínú ìtumọ̀
Láti ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún wá, ìtumọ̀ pílánẹ́ẹ̀tì kan ti yípadà pẹ̀lú ìmọ̀ ènìyàn. Fún àpẹẹrẹ, a ti kà Pluto sí pílánẹ́ẹ̀tì kẹsàn-án tipẹ́tipẹ́ láti ìgbà tí a ti ṣàwárí rẹ̀ ní ọdún 1930. Síbẹ̀síbẹ̀, ní àwọn ọdún 1990 àti ìbẹ̀rẹ̀ ọdún 2000, àwọn awòrán onípele tí ó lágbára jù àti àwọn ìwádìí ojú ọ̀run tí ó wà ní ìpele bẹ̀rẹ̀ sí í ṣàwárí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ohun tí ó jọ Pluto nínú Kuiper Belt—agbègbè kan tí ó kọjá Neptune tí ó ní àwọn ara yìnyín. Àwárí àwọn ohun bí Quaoar, Sedna, àti pàápàá jùlọ Eris (tí ó ní ìwọ̀n tí ó jọ ti Pluto tàbí tí ó tilẹ̀ tóbi díẹ̀) gbé ìbéèrè pàtàkì kan dìde: tí Pluto bá jẹ́ pílánẹ́ẹ̀tì kan, ṣé gbogbo àwọn ohun tí ó jọra ni a tún lè pè ní pílánẹ́ẹ̀tì?
Ní ọdún 2006, International Astronomical Union (IAU) gbé ìtumọ̀ pàtó kan kalẹ̀ fún pílánẹ́ẹ̀tì kan. Gẹ́gẹ́ bí ìtumọ̀ yìí, pílánẹ́ẹ̀tì kan gbọ́dọ̀: (1) yípo oòrùn, (2) ní ìwọ̀n tó tó láti mú kí ó rí bíi pé ó fẹ́rẹ̀ tóbi (ìwọ̀n hydrostatic), àti (3) “pa àdúgbò rẹ̀ mọ́” kúrò nínú àwọn ohun tí ó jọra. Pluto bá àwọn ohun méjì àkọ́kọ́ mu, ṣùgbọ́n kò bá ohun kẹta mu nítorí pé agbègbè ìyípo rẹ̀ kún fún àwọn ohun Kuiper Belt àti pé agbára ìwalẹ̀ Neptune ní ipa lórí rẹ̀. Nítorí náà, a tún pín Pluto sí pílánẹ́ẹ̀tì kékeré.
Kí ni pílánẹ́ẹ̀tì kékeré kan?
Gẹ́gẹ́ bí IAU ti sọ, pílánẹ́ẹ̀tì kékeré jẹ́ ara ọ̀run tí ó ní:
1. Rírìn kiri oòrùn.
2. Ó ní ìrísí tó fẹ́rẹ̀ẹ́ yípo nítorí agbára lílágbára tirẹ̀.
3. Kò tíì “pa” àyíká rẹ̀ mọ́.
4. Kì í ṣe sátẹ́láìtì (kì í ṣe òṣùpá pílánẹ́ẹ̀tì mìíràn).
Kókó pàtàkì ni “pípa àyíká ìyípo mọ́” jẹ́ ìyàtọ̀ pàtàkì. Àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ńlá bíi Ayé tàbí Júpítà máa ń lo agbára ìwalẹ̀ lórí ìyípo wọn: wọ́n máa ń yọ àwọn nǹkan mìíràn kúrò, wọ́n máa ń mú wọn, tàbí wọ́n máa ń fọ́n wọn ká, èyí sì máa ń mú kí agbègbè tó yí wọn ká mọ́ kedere díẹ̀. Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, àwọn pílánẹ́ẹ̀tì kékeré máa ń pín agbègbè wọn pẹ̀lú ọ̀pọ̀ àwọn ara kéékèèké mìíràn. Èyí kì í ṣe ọ̀ràn ìtóbi nìkan, ṣùgbọ́n ó jẹ́ agbára ìyípo ìyípo.
Àwọn àpẹẹrẹ àwọn pílánẹ́ẹ̀tì kékeré tí a mọ̀
Títí di òní, IAU mọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ pílánẹ́ẹ̀tì kékeré pàtàkì, bó tilẹ̀ jẹ́ pé àkójọ àwọn olùdíje ń tẹ̀síwájú láti pọ̀ sí i pẹ̀lú àwọn àwárí tuntun.
1.Pluto
Pluto ṣì jẹ́ pílánẹ́ẹ̀tì kékeré tó lókìkí jùlọ. Ó wà ní Kuiper Belt ó sì ní ìyípo elliptical tí a tẹ̀ sí ìpele ìyípo àwọn pílánẹ́ẹ̀tì mìíràn. Pluto tún ní ètò satẹlaiti tó díjú, títí kan Charon, èyí tó tóbi ju Pluto lọ—tó bẹ́ẹ̀ tí wọ́n sábà máa ń kà á sí ètò “pílánẹ́ẹ̀tì méjì”. Ètò New Horizons (2015) fi ojú ilẹ̀ Pluto hàn, pẹ̀lú àwọn pàlàpálá nitrogen dídì àti àwọn ìlànà tó jọ ti “glaciation” ti ayé yìnyín.
2. Ẹrù
Ceres jẹ́ pílánẹ́ẹ̀tì kékeré kan tí ó wà ní ìpele asteroid láàárín Mars àti Jupiter. Ó yàtọ̀ nítorí pé ó sún mọ́ ọ̀pọ̀lọpọ̀ pílánẹ́ẹ̀tì kékeré mìíràn tí ó kọjá Neptune. Iṣẹ́ àgbékalẹ̀ NASA ti Dawn rí ẹ̀rí iyọ̀, yìnyín, àti ìṣiṣẹ́ cryovolcanic (irú "òfúlàǹná yìnyín") nígbà àtijọ́. Ceres fúnni ní àwọn àmì pàtàkì pé beliti asteroid kìí ṣe àpáta gbígbẹ nìkan ni ó wà, ṣùgbọ́n ó tún ní omi àti àwọn èròjà tí ó lè yí padà.
3. Eri
Eris wà ní ìta Neptune, ó sì jẹ́ kókó pàtàkì nínú ìtumọ̀ tuntun ti pílánẹ́ẹ̀tì kan. Ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jọ Pluto ní ìwọ̀n, ṣùgbọ́n ìyípo rẹ̀ jìnnà sí i, ó sì yàtọ̀ síra. Òṣùpá kan tí a ń pè ní Dysnomia ni Eris ní. Nítorí ìjìnnà rẹ̀ tó ga, àlàyé nípa ojú ilẹ̀ rẹ̀ ní ààlà, ṣùgbọ́n a gbàgbọ́ pé ó ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ yìnyín bíi methane àti nitrogen.
4. Haume
Haumea jẹ́ ohun pàtàkì fún ìrísí gígùn rẹ̀, tí a gbàgbọ́ pé ó jẹ́ nítorí yíyípo rẹ̀ kíákíá. Ó tún ní àwọn òrùka tín-tín àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ òṣùpá. Haumea ṣàpẹẹrẹ pé àwọn pílánẹ́ẹ̀tì kékeré lè ní àwọn ànímọ́ ara tí kì í ṣe “àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí ó pé pérépéré,” ṣùgbọ́n wọ́n ṣì ń tẹ́ àwọn ohun tí a béèrè fún ìwọ́ntúnwọ́nsí hydrostatic láàárín àwọn ààlà kan.
5. Ṣíṣe-àwòrán
Makemake náà wà ní Kuiper Belt. Ohun yìí dùn mọ́ni nítorí pé ojú rẹ̀ mọ́lẹ̀ gan-an, èyí tó fi hàn pé yìnyín pọ̀ jù. Ó kéré tán, Makemake ní sátẹ́láìtì kan tó rí, èyí tó ń ran àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì lọ́wọ́ láti mọ bí ó ṣe wúwo tó.
Kí ló dé tí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì kékeré fi ṣe pàtàkì nínú ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ ayé òde òní?
Àwọn pílánẹ́ẹ̀tì kékeré ni a sábà máa ń kà sí “àṣẹ́kù” láti inú ìṣẹ̀dá pílánẹ́ẹ̀tì—àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí kò tíì di pílánẹ́ẹ̀tì pípé. Ṣùgbọ́n ìdí nìyẹn gan-an tí wọ́n fi ṣeyebíye tó bẹ́ẹ̀. Ọ̀pọ̀ pílánẹ́ẹ̀tì kékeré ń gbé ní àwọn agbègbè tí ó tutù díẹ̀, tí ó “ń dáàbòbò”, tí ó ń jẹ́ kí àwọn ohun èlò tí ó wà nínú wọn pa mọ́ láti inú ètò oòrùn àtijọ́.
Ní àfikún, àwọn ìwádìí ayé dwarf planet ń ran lọ́wọ́ láti dán àwọn àpẹẹrẹ ìṣíkiri ayé ńláńlá wò. Ìmọ̀ òde òní fihàn pé ó ṣeé ṣe kí Jupiter, Saturn, Uranus, àti Neptune yí ipò padà ní àgbáyé ìjímìjí, wọ́n sì mú kí Asteroid Belt àti Kuiper Belt pọ̀ sí i. Pípín àwọn ìyípo ayé dwarf planet—àwọn ìtẹ̀sí, àwọn ìró, àti àwọn ohun tí kò ṣe pàtàkì—lè pèsè “àmì” ìṣẹ̀lẹ̀ ìṣíkiri yìí.
Àwọn pílánẹ́ẹ̀tì Dwarf tún tako èrò náà pé àwọn òkú kéékèèké máa ń “kú” ní ti ìmọ̀-ẹ̀rọ ilẹ̀ nígbà gbogbo. Pluto àti Ceres fi àmì ìṣiṣẹ́ hàn, yálà nítorí ìgbóná inú, ìbáṣepọ̀ omi, tàbí kẹ́míkà yìnyín dídíjú. Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, àwọn pílánẹ́ẹ̀tì Dwarf jẹ́ àwọn yàrá ìwádìí àdánidá fún kíkẹ́kọ̀ọ́ nípa ìmọ̀-ẹ̀rọ ilẹ̀ ayé yìnyín àti ìṣeéṣe àyíká tí ó ń ṣe àtìlẹ́yìn fún àwọn ohun èlò oníwàláàyè.
Àwọn pílánẹ́ẹ̀tì Dwarf àti ìdàgbàsókè ìmọ̀-ẹ̀rọ
Ìlọsíwájú nínú ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ ayé òde òní—láti àwọn kámẹ́rà CCD tó ní ìmọ́lára sí àwọn ìwádìí aládàáṣe sí àwọn awò ojú ọ̀run—ń mú kí wíwá àwọn pílánẹ́ẹ̀tì kékeré ṣeé ṣe. Àwọn ìwádìí bíi Pan-STARRS àti àwọn iṣẹ́ ìwákiri ohun tí ó wà ní trans-Neptunian ń ran lọ́wọ́ láti dá àwọn olùdíje tuntun mọ̀ ní ẹ̀gbẹ́ Oòrùn.
Ní wíwo iwájú, a retí pé Vera C. Rubin Observatory (pẹ̀lú ìwádìí Legacy of Space and Time/LSST rẹ̀) yóò yí ìyípadà padà sí wíwá àwọn ohun kékeré tí ó jìnnà. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn onímọ̀ nípa ìràwọ̀ sàsọtẹ́lẹ̀ pé iye àwọn pílánẹ́ẹ̀tì dwarf tí ó lè di aláìlágbára lè pọ̀ sí i, pàápàá jùlọ ní Kuiper Belt àti àwọn agbègbè disk tí ó fọ́nká. Èyí tún ṣí ìṣeéṣe “Planet Nine” oníròyìn—kì í ṣe pílánẹ́ẹ̀tì dwarf, bí kò ṣe pílánẹ́ẹ̀tì ńlá tí a kò tíì ṣàwárí—tí a ti sọ nípa ìwàláàyè rẹ̀ láti inú àwọn àpẹẹrẹ ìyípo àwọn ohun jíjìnnà. Tí èrò yìí bá tọ́, pílánẹ́ẹ̀tì dwarf pẹ̀lú ìyípo líle koko yóò jẹ́ kókó láti fi ìdí kókó náà múlẹ̀.
Àríyànjiyàn àti ọjọ́ iwájú ìsọ̀rí-ìsọ̀rí
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìtumọ̀ IAU ń ran ìṣọ̀kan lọ́wọ́ láti mú kí ìṣọ̀kan náà rọrùn, àríyànjiyàn náà kò tíì yanjú pátápátá. Àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì kan jiyàn pé ìtumọ̀ "píparí ìyípo" sinmi lórí ipò tí ó wà (fún àpẹẹrẹ, nínú Kuiper Belt, yóò ṣòro jù láti "pa ìyípo" mọ́ nítorí iye àwọn ohun tí ó wà). Àríyànjiyàn tún wà nípa bóyá ìtumọ̀ pílánẹ́ẹ̀tì yẹ kí ó kan àwọn ohun tí ń yípo oòrùn nìkan, nítorí pé a ti ṣàwárí ẹgbẹẹgbẹ̀rún pílánẹ́ẹ̀tì tí ń yípo àwọn ìràwọ̀ mìíràn.
Láìka àríyànjiyàn ọ̀rọ̀ náà sí, àwọn pílánẹ́ẹ̀tì kékeré ti di ẹ̀ka tí ó ti fìdí múlẹ̀ dáadáa tí ó sì ń mú èso jáde. Wọ́n so ìkẹ́kọ̀ọ́ àwọn pílánẹ́ẹ̀tì, àwọn asteroid, àwọn comets, àti àwọn ohun trans-Neptunian pọ̀ mọ́ ètò kan ṣoṣo fún òye ìdàgbàsókè ti Ìṣètò Oòrùn.
Penutup
Àwọn pílánẹ́ẹ̀tì oníwà-bí-ẹlẹ́gbẹ́ nínú ìràwọ̀ òde òní ju “àwọn ìṣàn ńláńlá lọ.” Wọ́n jẹ́ àkójọ ìtàn àgbáyé, àwọn ayé aláìlẹ́gbẹ́ pẹ̀lú àwọn òrùka, òṣùpá, afẹ́fẹ́ tín-tín, àti ìṣiṣẹ́ ilẹ̀ ayé tí ó ṣeé ṣe. Láti Ceres nínú Asteroid Belt sí Pluto àti Eris ní etí Ìṣètò Oòrùn, àwọn pílánẹ́ẹ̀tì oníwà-bí-ẹlẹ́gbẹ́ ń fẹ̀ sí ọ̀nà tí a gbà ń ronú nípa “pílánẹ́ẹ̀tì” wọ́n sì ń jẹ́rìí sí i pé Ìṣètò Oòrùn yàtọ̀ síra ju bí a ṣe rò ní ọ̀rúndún 20 lọ. Pẹ̀lú àwọn ìran tuntun ti àwọn telescopes àti àwọn iṣẹ́ àkànṣe ààyè ọjọ́ iwájú, àwọn pílánẹ́ẹ̀tì oníwà-bí-ẹlẹ́gbẹ́ yóò máa wà ní àfiyèsí—tí yóò ran lọ́wọ́ láti dáhùn àwọn ìbéèrè ńlá nípa ìpilẹ̀ṣẹ̀, ìṣiṣẹ́, àti onírúurú àwọn ayé ní àyíká Oòrùn.
Tí o bá fẹ́, mo lè fi “àkójọ àwọn pílánẹ́ẹ̀tì kékeré àti àwọn ànímọ́ wọn” kún inú àtẹ ìkọ̀wé náà, tàbí kí n kọ àtúnṣe tó gbajúmọ̀ jù fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ilé-ẹ̀kọ́ gíga.
