Ìṣètò inú pílánẹ́ẹ̀tì Ayé
Ayé sábà máa ń dà bí ẹni pé ó rọrùn láti ojú ilẹ̀: àwọn kọ́ńtínẹ́ǹtì, òkun, àwọn òkè ńlá, àti afẹ́fẹ́ tó bo gbogbo ara wọn. Síbẹ̀síbẹ̀, lábẹ́ ẹsẹ̀ wa ni ètò inú tó díjú gan-an wà, tí àwọn ìlànà ilẹ̀ ayé ń yí padà nígbà gbogbo fún bílíọ̀nù ọdún. Lílóye ètò inú ayé ṣe pàtàkì kìí ṣe fún ìmọ̀ nípa ilẹ̀ ayé nìkan, ṣùgbọ́n fún ṣíṣàlàyé ìdí tí ilẹ̀ fi ń sẹ̀, bí àwọn òkè ayọnáyèéfín ṣe ń ṣẹ̀dá, bí àwọn kọ́ńtínẹ́ǹtì ṣe ń rìn, àti ìdí tí Ayé fi ní pápá mágnẹ́ǹtì tó ń dáàbò bo ẹ̀mí kúrò lọ́wọ́ ìtànṣán tó léwu.
Ni gbogbogbo, eto inu ile aye pin si awọn ipele pataki mẹta: erunrun, mantle, ati inu. Pipin yii da lori akojọpọ kemikali ati awọn abuda ti ara ti awọn apata. Awọn onimọ-jinlẹ tun ṣe iyatọ awọn fẹlẹfẹlẹ da lori ihuwasi ẹrọ ti awọn ohun elo, gẹgẹbi lithosphere lile ati astrosphere ṣiṣu ti o pọ si. Alaye nipa inu ile aye ni a gba nipasẹ awọn ọna oriṣiriṣi, ni pataki itupalẹ awọn igbi ilẹ jigijigi lati awọn iwariri-ilẹ, awọn idanwo yàrá titẹ giga, ati awọn akiyesi ti walẹ ati awọn aaye oofa.
1. Ẹ̀rù ilẹ̀ ayé: ìpele òde tó tẹ́ẹ́rẹ́ ṣùgbọ́n tó lágbára jùlọ
Ẹ̀rù ni ìpele ìta ilẹ̀ ayé, èyí tí a ń gbé lórí rẹ̀. Ní ìfiwéra pẹ̀lú ìwọ̀n gbogbo ayé, ẹ̀rù náà tinrin gan-an—bí awọ ara tí ó wà lórí ápù. Ẹ̀rù náà yàtọ̀ síra ní fífẹ̀: ẹ̀rù òkun jẹ́ nǹkan bí 5–10 km, nígbà tí ẹ̀rù ilẹ̀ ayé jẹ́ 30–70 km ní gbogbogbòò ó sì lè nípọn sí i lábẹ́ àwọn òkè ńlá bíi Himalayas.
Àwọn òkúta basaltic tí ó ní irin àti magnesium nínú ni wọ́n sábà máa ń kó jọ, wọ́n sì nípọn jù bẹ́ẹ̀ lọ. Ẹ̀rù ilẹ̀ continental máa ń “fẹ́ẹ́rẹ́fẹ́” nítorí pé ó ní àwọn òkúta granitic tó ní silica àti aluminum tó pọ̀. Ìyàtọ̀ yìí nínú ìṣẹ̀dá àti ìwọ̀n ṣe pàtàkì nínú àwọn tectonics plate: àwọn egungun òkun tó nípọn jù ni a lè yọ́ kúrò (wọ́n lè yọ́ sísàlẹ̀) ju àwọn egungun continental lọ.
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé eruku náà tinrin, apá tí a lè rí ni èyí tí ó rọrùn jùlọ. Ìyípadà ojú ọjọ́, ìfọ́ ilẹ̀, ìfọ́ ilẹ̀, àti ìṣiṣẹ́ tectonic máa ń tún ara rẹ̀ ṣe. Eruku náà tún ń pa ìtàn ilẹ̀ ayé mọ́ ní ìrísí àwọn ohun ìfọ́ ilẹ̀, àwọn ìpele ilẹ̀, àti àwọn àpáta.
2. Lithosphere àti Athenosphere: ìpìlẹ̀ ẹ̀rọ ti ìṣípo àwọn àwo
Ní ìsàlẹ̀ egungun, ìpínyà tí a gbé ka orí àwọn ànímọ́ ẹ̀rọ di ohun tí ó wúlò gan-an. Ẹ̀rù náà, pẹ̀lú apá òkè ti mantle, ló ṣe lithosphere—ìpele líle kan tí a “fọ́” sí àwọn àwo tectonic. Lithosphere yìí ń rìn díẹ̀díẹ̀ lórí ìpele ike tí ó túbọ̀ pọ̀ sí i, asthenosphere.
Àwòrán afẹ́fẹ́ ilẹ̀ náà wà ní ìjìnlẹ̀ tó tó 100–350 km (ó yàtọ̀ síra gẹ́gẹ́ bí ibi tí ó wà). Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó dúró ṣinṣin, àwọn àpáta inú afẹ́fẹ́ ilẹ̀ náà lè ṣàn lọ́ra lórí àwọn ìwọ̀n àkókò ilẹ̀ ayé nítorí ooru gíga àti àwọn ipò ìfúnpá pàtó. Ìṣàn omi díẹ̀díẹ̀ yìí ń jẹ́ kí àwọn àwo tectonic máa gbéra, máa gbá ara wọn, máa ya ara wọn sọ́tọ̀, tàbí máa yọ̀ kọjá ara wọn. Àwọn àbájáde rẹ̀ hàn lójú ilẹ̀ bí àwọn òkè ńlá, àwọn ihò òkun, àwọn òkè àárín òkun, àti àwọn ìsẹ̀lẹ̀.
3. Àwọ̀ ilẹ̀ ayé: ìpele tó tóbi jùlọ, ẹ̀rọ pàtàkì ti geodynamics
Mantlétì náà ni ìpele tó nípọn jùlọ, ó gùn láti ìsàlẹ̀ erunrun dé ìjìn tó nǹkan bí 2.900 km. Mantlétì náà ni ó ṣe pàtàkì jùlọ nínú ìwọ̀n ilẹ̀ ayé, ó sì ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí "ẹ̀rọ" tó ń ṣàkóso ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ ilẹ̀ ayé nípasẹ̀ ìtújáde ooru. Mantlétì náà ní àwọn ohun alumọ́ni silicate tó ní magnesium àti iron nínú, bíi peridotite. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n sábà máa ń fojú inú wò ó gẹ́gẹ́ bí omi, ọ̀pọ̀lọpọ̀ mantlétì náà le koko. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn ohun alumọ́ni wọ̀nyí lè fara da ìyípadà ike kí wọ́n sì máa ṣàn díẹ̀díẹ̀.
A pín aṣọ náà sí apá òkè àti apá ìsàlẹ̀. Àṣọ òkè náà ní asthenosphere àti agbègbè ìyípadà; nígbà tí aṣọ ìsàlẹ̀ náà jinlẹ̀ sí i, ó sì ní ìfúnpọ̀ gíga àti ìfọ́.
a. Agbègbè ìyípadà: ààlà ohun alumọni pàtàkì kan
Ní jíjìn tó wà láti 410 km sí 660 km, agbègbè ìyípadà kan wà, níbi tí àwọn ohun alumọ́ni máa ń yí ìṣètò kirisita wọn padà nítorí ìfúnpá gíga. Ìyípadà yìí nínú ìpele ohun alumọ́ni máa ń ní ipa lórí iyára àwọn ìgbì omi ilẹ̀, èyí sì máa ń jẹ́ kí a mọ agbègbè náà nípasẹ̀ ìwádìí nípa ilẹ̀ ilẹ̀. A sábà máa ń wo agbègbè ìyípadà gẹ́gẹ́ bí "ààlà" tó máa ń nípa lórí bí ohun èlò aṣọ ṣe ń gbé sókè tàbí sísàlẹ̀.
b. Aṣọ ìsopọ̀mọ́ra aṣọ àti àwọn tectonics àwo
Ooru inu ile aye wa lati inu ooru ti o ku ti dida aye ati ibajẹ awọn eroja redioaktivu. Ooru yii n mu awọn iṣan convection wa ninu aṣọ naa: ohun elo ti o gbona julọ maa n dide, lakoko ti ohun elo tutu n rì. Convection yii ni o jẹ akọkọ ti o n fa gbigbe awo tectonic igba pipẹ. Ni awọn ibi kan, ohun elo gbigbona dide lati ṣẹda awọn plume mantle ti o le fa awọn iṣẹ-ṣiṣe oke ayọna nla, gẹgẹbi awọn oke ayọna gbigbona bi Hawaii.
4. Àárín ilẹ̀ ayé: orísun pápá oofa àti àṣírí ìṣiṣẹ́ inú rẹ̀
Lábẹ́ aṣọ náà ni ààrin ilẹ̀ ayé wà, èyí tí a pín sí ààrin òde àti ààrin inú. Gbogbo ìwọ̀n ààrin ilẹ̀ náà tó nǹkan bí 3.480 km láti ààlà ààrin ilẹ̀ náà sí àárín ilẹ̀ ayé. Àárín ilẹ̀ náà ni “ọkàn” pílánẹ́ẹ̀tì náà, ó sì yàtọ̀ sí àwọn ìpele tí ó wà lókè rẹ̀, ní ti ìṣètò àti ìhùwàsí ara.
a. Lode mojuto: olomi iron-nickel geodynamo monomono
Àárín ìta náà wà ní ìjìnlẹ̀ tó tó 2.900–5.150 km, ó sì jẹ́ omi. Irin àti nikel ló ń darí ìṣẹ̀dá rẹ̀, pẹ̀lú àwọn èròjà díẹ̀ tó fẹ́ẹ́rẹ́fẹ́ (bíi sulfur, oxygen, tàbí silicon) tó ń nípa lórí ìwọ̀n àti ibi tí ó ti ń yọ́. Nítorí pé ó jẹ́ omi àti olùdarí, àárín ìta náà lè wà lábẹ́ àwọn ìṣàn convection tó lágbára.
Ìṣípò àwọn omi onífà tí ń darí omi ní inú ààrin òde, tí a ń darí láti inú ìyípo ayé, ń mú kí ààrin mànàmáná ayé jáde nípasẹ̀ ẹ̀rọ kan tí a ń pè ní geodynamo. Ààyè mànàmáná yìí ń ṣe àgbékalẹ̀ magnetosphere, èyí tí ó ń ran lọ́wọ́ láti yí àwọn èròjà tí a ti gba agbára padà kúrò ní oòrùn, nípa bẹ́ẹ̀ ó ń dáàbò bo afẹ́fẹ́ àti àwọn ohun alààyè. Àwọn ìyípadà nínú ìṣàn ààrin òde tún ní í ṣe pẹ̀lú àwọn ìyípadà nínú pápá mànàmáná, títí kan ìṣẹ̀lẹ̀ ìyípadà mànàmáná lórí àkókò ìwádìí ilẹ̀ ayé.
b. Inu inu: aarin ti o nipọn, ti o gbona pupọ ti Aye
Àárín inú rẹ̀ wà ní ìjìn tó nǹkan bí 5.150 km sí àárín ilẹ̀ ayé (6.371 km) ó sì le koko. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé a ṣírò pé ìwọ̀n otútù rẹ̀ ga gan-an (ẹgbẹ̀rún ìwọ̀n Celsius), ìfúnpá tó ga jù ń mú kí ohun èlò irin-nickel náà le koko. A gbàgbọ́ pé àárín inú rẹ̀ ń tẹ̀síwájú láti dàgbà díẹ̀díẹ̀ bí ilẹ̀ ayé ṣe ń tutù, bí ohun èlò irin ṣe ń le koko láti inú àárín òde.
Ìdàgbàsókè inú inú ń tú ooru tí ó fara sin sílẹ̀, ó sì tún lè yí ìṣètò inú òde padà (nítorí pé àwọn èròjà kan fẹ́ láti dúró sí ìpele omi). Ìlànà yìí ń ran lọ́wọ́ láti pa convection mọ́ nínú mojuto òde, èyí sì ń mú kí àyè oofa mágnẹ́ẹ̀tì náà dúró ṣinṣin fún ìgbà pípẹ́.
5. Báwo ni àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì ṣe “rí” inú ilẹ̀ ayé?
Níwọ́n ìgbà tí a kò lè gbẹ́ ilẹ̀ sí àárín ayé (ihò omi ènìyàn tó jìn jùlọ kò ju ìwọ̀n kìlómítà díẹ̀ lọ), ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì gbára lé àwọn ọ̀nà tí a kò lè lò:
1. Ìmọ̀ nípa Ìjì: Àwọn ìgbì P (àkọ́kọ́) àti àwọn ìgbì S (àkọ́kọ́) láti inú àwọn ìsẹ̀lẹ̀ ń rìn káàkiri ayé ní àwọn iyàrá ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, ó sinmi lórí bí ìwúwo àti ipò ohun èlò náà ṣe rí. Àwọn ìgbì S kò lè rìn láàárín àwọn omi, nítorí náà àìsí àwọn ìgbì S ní àwọn agbègbè kan ń ranni lọ́wọ́ láti fi hàn pé omi ni ààrin ìta.
2. Àwọn àyẹ̀wò ìfúnpá gíga: A máa ń gbóná àwọn ohun alumọ́ni àti a máa ń tẹ̀ wọ́n sínú àwọn ẹ̀rọ pàtàkì láti ṣe àfarawé ipò aṣọ àti inú, kí àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì lè lóye ìṣe àwọn ohun alumọ́ni ní ìjìnlẹ̀ gíga.
3. Ìwọ̀n agbára àti ìpele ilẹ̀ ayé: Àwọn ìyàtọ̀ nínú pápá agbára òòfà ń fúnni ní àmì sí ìpínkiri ibi-iwọ̀n nínú inú ilẹ̀ ayé.
4. Ìmọ̀-ẹ̀rọ-gíga: Àkíyèsí pápá oofa ń ran lọ́wọ́ láti ṣe àwòkọ́ṣe ìṣiṣẹ́ ti mojuto òde.
6. Ìparí: ètò ìpele tí a so pọ̀ mọ́ ara wọn
Ìṣètò inú ayé ju àkójọpọ̀ àwọn ìpele tí kò dúró ṣinṣin lọ. Erùpẹ̀ ilẹ̀ náà ń gba ìwàláàyè, ó sì ń kọ ìtàn ilẹ̀ ayé sílẹ̀, lithosphere ń rìn gẹ́gẹ́ bí àwọn àwo tectonic, asthenesphere ń pèsè “ìpìlẹ̀” ike fún ìṣíkiri náà, aṣọ ìbora ń ṣàkóso ìṣàn ooru tí ó ń darí ìṣiṣẹ́ ojú ilẹ̀, àti mojuto—ní pàtàkì mojuto òde—ń mú pápá magnetic ààbò wá. Gbogbo àwọn ìpele wọ̀nyí ń nípa lórí ara wọn, wọ́n ń ṣẹ̀dá ètò pílánẹ́ẹ̀tì tí ń ṣiṣẹ́ tí ó sì ń yípadà.
Lílóye ìṣètò inú ayé ń ràn wá lọ́wọ́ láti ka àwọn àmì àdánidá, láti sọ àsọtẹ́lẹ̀ àwọn ewu ilẹ̀ ayé, láti rí àwọn ohun àlùmọ́nì, àti láti ṣe àyẹ̀wò àwọn ipò tí ó mú kí ilẹ̀ ayé ṣeé gbé. Lábẹ́ ilẹ̀ rẹ̀ tí ó dà bí ibi tí ó parọ́rọ́, ilẹ̀ ayé jẹ́ pílánẹ́ẹ̀tì tí ó wà ní ìrísí ilẹ̀ ayé—àti pé ìṣètò inú rẹ̀ ni olórí ohun tí ó ń darí ìgbésí ayé onígbòòrò yẹn.
