Relativity a Einstein

Relativity a Einstein: Su'esu'eina o le Lalolagi e Le Va'aia

I le amataga o le seneturi lona 20, o se saienitisi talavou e igoa ia Albert Einstein na luluina le lalolagi o le fisiki i lana aʻoaʻoga fou e taʻua o le Aʻoaʻoga o le Relativity. O lenei aʻoaʻoga e le gata ina suia ai le auala tatou te vaʻai ai i le atulaulau ae na tatalaina ai foʻi le faitotoʻa i le tele o mea fou faatekinolosi o loʻo tatou fiafia ai i aso nei. O lenei tusiga o le a suʻesuʻeina ai vaega tetele e lua o le aʻoaʻoga—Faʻapitoa o le Relativity ma le Aoao o le Relativity—ma o la laʻua aʻafiaga i le saienisi ma tekinolosi.

Fa'atatauga Fa'apitoa

Na faʻalauiloa muamua e Einstein le Special Relativity i le 1905 i se pepa na faaulutalaina “On the Electrodynamics of Moving Bodies.” O le manatu autū o le aʻoaʻoga, o tulafono o le fisiki e tutusa i faʻavae faʻasinomaga uma o le inertial, ma o le saoasaoa o le malamalama i totonu o se vacuum e tumau ma tutoatasi mai le gaioiga a le puna poʻo le tagata matau.

Manatu Autū

1. Fa'avae Fa'asinomaga Inertial: O se fa'avae fa'asinomaga lea e le o'o ai ni mea i se fa'avavevavega. E tutusa lava le galue o tulafono o le fisiki i fa'avae fa'asinomaga inertial uma, lea e feteenai ma le manatu masani lea e manatu ai o le taimi ma le avanoa o se mea e leai se fa'alavelave.

2. Saosaoa o le Malamalama e Tumau: O le saoasaoa o le malamalama (c) i totonu o se masini gaogao e tutusa lava, e tusa ma le 299,792 km i le sekone, e tusa lava po o le a le saoasaoa o le tagata matau po o le puna o le malamalama lava ia.

Taunuuga o le Fa'atatauga Fa'apitoa

1. Fa'alauteleina o le Taimi: E sili atu le telegese o le alu o le taimi mo se mea e fealua'i fa'atatau i se tagata matau e le minoi. Ua fa'aalia lenei mea e ala i fa'ata'ita'iga e pei o uati atomika e fa'aalia ai e sili atu le telegese o le alu o le taimi i se vaalele e vave ona lele.

FAITAU FOI  O le Fanua Maneta ma le Tapasa o le Lalolagi

2. Fa'apu'upu'u o le Umi: O se mea o lo'o gaoioi o le a foliga pu'upu'u atu i le itu o lo'o gaoioi ai pe a va'aia mai se fa'avae e le minoi.

3. Tutusa o le Mamafa ma le Malosiaga (E=mc²): O se tasi lea o fua fa'atatau sili ona lauiloa e maua mai le Fa'atusatusaga Fa'apitoa. O lo'o ta'ua ai o le mamafa ma le malosi o ni foliga se lua o le mea lava e tasi ma e mafai ona liua le tasi i le isi.

Fa'atatauga Lautele

I le sefulu tausaga talu ona faʻalauiloa le Special Relativity, na faʻalauteleina ai e Einstein lana aʻoaʻoga e aofia ai le kalave, ma ua lauiloa o le General Relativity. Na lolomiina i le 1915, o lenei aʻoaʻoga na suia ai le tulafono a Newton o le kalave ma maua ai se malamalamaga fou i le auala e galue ai le kalave.

Mataupu Faavae Autū

1. Mataupu Faavae o le Tutusa: O le malosi o le kalave ma le faatelevaveina e tutusa ma e le mafai ona iloa le eseesega. Mo se faataitaiga, o se tagata matau i totonu o se lifti e pa'ū sa'oloto e le mafai ona iloa pe o iai o ia i totonu o se fanua kalave pe leai.

2. Fa'ata'atiaga o le Vateatea-Taimi: Na fa'amatalaina e Einstein le kalave e le o se malosiaga, ae o se pi'o o le vateatea-taimi e mafua mai i le tele ma le malosi. E feoa'i meafaitino i luga o ala e mafua mai i lenei pi'o.

Fa'amaoniga ma Taunuuga

1. Lensing Fa'ale-kalave: O le pi'o o le malamalama e ala i le kalave e mafai ona matauina i se mea e ta'ua o le lensing fa'ale-kalave, lea e punou ai le malamalama mai se mea mamao i se mea tele. Ua fa'amaonia lenei mea e ala i matauga fa'ale-fetu.

FAITAU FOI  Faʻataʻitaʻiga o le taimi o le malosi

2. Fa'asolosolo malie o le Ta'amilosaga a Mercury: O le ta'amilosaga a Mercury e fa'aalia ai se fa'asolosolo malie la'ititi e le mafai ona fa'amatalaina e tulafono a Newton na'o ia. O le General Relativity ua manuia i le tu'uina mai o se fa'amatalaga sa'o mo lenei mea e le masani ai.

3. Pu Uliuli: O le isi valo'aga o le General Relativity o le i ai lea o mea faitino e matua malosi lava le kalave e oo lava i le malamalama e le mafai ona sola ese mai ai, e ta'ua o pu uliuli. O le fa'amaoniga tuusa'o muamua mo le i ai o pu uliuli na maua i le 2019 e ala i ata mai le Event Horizon Telescope.

Aafiaga i le Lalolagi Faʻaonaponei

Ua i ai se aafiaga tele o le relativi a Einstein i vaega eseese. I tekinolosi, o le Global Positioning System (GPS) o se faataitaiga sili lea. E tatau i satelite GPS ona faauigaina aafiaga o le faalauteleina o le taimi e pei ona valoia e le Special Relativity ma eseesega o taimi ona o le kalave e pei ona faamatalaina e le General Relativity. A aunoa ma nei faasaoga, semanu e le sa'o le GPS e pei ona tatou fiafia ai i le taimi nei.

I le fa'afoma'i, sa fesoasoani le fa'atatauga a Einstein i le atina'eina o le tekonolosi o le magnetic resonance imaging (MRI), lea e fa'aaogaina lautele i su'esu'ega fa'afoma'i. O mataupu fa'avae o le fa'atatauga e a'afia ai le mamanu ma le fa'agaioiga o nei masini.

E le gata i tekinolosi, o le aʻoaʻoga a Einstein i le relativity sa i ai foʻi se aafiaga loloto i filosofia ma le cosmology. Na suia ai la tatou vaʻaiga i le atulaulau, mai manatu moni o le vateatea ma le taimi i se vaʻaiga e sili atu ona feliuaʻi ma fegalegaleai. Na faʻaosofia ai foʻi nisi suʻesuʻega i le amataga ma le iʻuga o le atulaulau, e aofia ai le aʻoaʻoga o le Big Bang ma le sailiga mo le malosiaga pogisa lilo ma le mea pogisa.

FAITAU FOI  Van der Waals equation of state

Luʻitau ma le Evolusi

O le A'oa'oga a Einstein e uiga i le Fegalegaleaiga, e fa'apitoa ma lautele, ua uma ona faia i ai ni su'ega malolosi fa'ata'ita'i ma mata'ituina. E ui i lea, e le'i mafai ona latou taliina uma mea lilo o le atulaulau. O se tasi o lu'itau tetele o le tu'ufa'atasia lea o le Fegalegaleaiga Lautele ma le Quantum Mechanics e maua ai le Quantum Theory of Gravity, lea e mafai ona fa'amatalaina ai mea tutupu i luga o fua fa'atatau subatomic ma cosmological i se fa'avae e tasi e tutusa.

E tele auala, e pei o le String Theory ma le Loop Quantum Gravity, o loʻo fautuaina e foia ai lenei luʻitau. E ui lava e leʻi ausia ni taunuuga mautinoa, o nei taumafaiga o loʻo faʻaalia ai o loʻo faʻaosofia pea e le aʻoaʻoga a Einstein le fia iloa ma nisi suʻesuʻega.

Fa'ato'a

O le fa'atatauga a Einstein e lē na'o se a'oa'oga fa'asaienisi; o se oso fa'alemafaufau lea na suia ai la tatou va'aiga i le atulaulau. Mai fa'ata'ita'iga faigofie i tekinolosi fa'aonaponei, o lenei a'oa'oga ua tu'ua ai se fa'ailoga e le mafaagaloina i vaega eseese o o tatou olaga. Ma e ui ina ua fa'amatalaina e lenei a'oa'oga le tele o mea mata'utia, ae o lo'o tele pea mea lilo o lo'o fa'atali e fo'ia. E tasi le mea e mautinoa: O le talatuu o Albert Einstein o le a fa'aauau pea ona musuia ai saienitisi o le lumana'i e malamalama atili ai i mea ofoofogia o le atulaulau o lo'o tatou nonofo ai.

Taofi faamatalaga