O se Fa'amatalaga Pupuu o le Fisiki Astrophysics
O le Astrophysics o se lala o le fisiki e suʻesuʻeina le atulaulau atoa, mai fetu i aniva ma tua atu i mea tetele o le vateatea. O le mea moni, e taumafai le astrophysics e malamalama i tulafono o le fisiki e faʻaaoga i tua atu o le Lalolagi ma e faʻatatau i le faʻaaogaina o tulafono masani ma tulafono faʻaonaponei o le fisiki e malamalama ai i mea faitino ma mea tutupu o le astrophysical. I totonu o lenei tusiga, o le a tatou suʻesuʻeina nisi o manatu autu i le astrophysics, mai mea autu i mea tutupu e sili atu ona lavelave.
1. Fetu ma lo latou Fa'agasologa
O fetu o se tasi o vaega sili ona taua o le atulaulau. O ni polo kesi vevela e faʻasalalauina atu le radiation e ala i le nuclear fusion i totonu o latou ogatotonu. E fausia fetu mai ao molecular e pa'ū i lalo i lo latou lava kalave. A pa'ū nei ao, e amata ona feliuliuaʻi ma vevela, ma iu ai ina fausia se protostar. A lava le maualuga o le vevela ma le mamafa i totonu o le ogatotonu o le protostar, e amata loa le nuclear fusion, ma maua ai le malosi e faʻamalamalamaina ai le fetu.
E ui atu fetu i ni la'asaga eseese o le evolusione i o latou olaga atoa, lea e faalagolago tele i lo latou mamafa muamua. O fetu e maualalo le mamafa e pei o lo tatou La e faaaluina le tele o o latou olaga i le vaega autu o le faasologa, lea e liua ai le haitorosene i le ogatotonu o le fetu i le helium. O le taimi lava e uma ai le haitorosene i le ogatotonu, e faalauteleina le fetu i se red giant, ma iu ai ina lafoai ona vaega i fafo ona sosoo ai lea ma lona vaega mulimuli o se white dwarf.
I le isi itu, o fetu e maualuga le mamafa e ui atu i se evolusione sili atu ona mata'utia. A mae'a le vaega o le faasologa autu, e mafai e nei fetu ona ui atu i ni nai laasaga sili atu ona alualu i luma o le fusion, ma maua ai ni elemene mamafa e oo atu i le u'amea. Mulimuli ane, e mafai e fetu e maualuga le mamafa ona pa i ni supernovae, ma tuua ai se totonugalemu e mafai ona avea ma fetu neutron po o se pu uliuli foi pe afai e lava lona mamafa.
2. Pu Uliuli
O pu uliuli o nisi ia o mea e sili ona lilo ma mata'ina i le astrophysics. E tutupu pe a pa'ū se fetu tele i lalo o lona lava kalave pe a uma ona pa le supernova. O se pu uliuli e matuā malosi lona kalave e leai se mea, e oo lava i le malamalama, e mafai ona sola ese.
O se pu uliuli e aofia ai vaega autū e lua: o le singularity ma le event horizon. O le singularity o le tulaga lea e fa'apotopoto ai le mamafa o se mea ma fa'apotopoto i le spacetime. O le event horizon o le tuaoi e si'omia ai le singularity lea e leai se fa'amatalaga, e aofia ai le malamalama, e mafai ona sola ese ai.
O suʻesuʻega i pu uliuli e aofia ai le aʻoaʻoga lautele a Albert Einstein i le relativity ma aafiaga o le kalave malosi i le vateatea ma le taimi. O se tasi o itu mataʻina o pu uliuli o le Hawking radiation, lea e valoia ai e mafai e pu uliuli ona faʻamamago i latou lava e ala i le faʻasaʻolotoina o vaega subatomic.
3. Aniva ma le Fausaga o le Vateatea
O aniva o ni fa'aputuga tetele o fetu, kesi, pefu, ma mea pogisa ua fusifusia fa'atasi e le kalave. O lo'o i ai i le atulaulau le faitau piliona o aniva, e mafai ona vaevaeina i ni ituaiga eseese, e pei o aniva fa'ata'amilomilo, elliptical, ma e le'i fa'atulagaina. O aniva fa'ata'amilomilo, e pei o lo tatou lava Milky Way, e i ai lima fa'ata'amilomilo e fa'aloaloa mai le ogatotonu, ae o aniva elliptical e lapotopoto pe oval le foliga ma e masani ona leai se fausaga manino.
E lē o ni mea e tumau pea aniva; e mafai ona latou fegalegaleai ma feto'ai le tasi ma le isi, ma i'u ai i ni mea mata'ina e pei o le tu'ufa'atasia o aniva e mafai ona a'afia ai lo latou foliga ma le evolusione. O faaputuga aniva o ni faaputuga aniva e tele ua fusifusia fa'atasi e le kalave, ma fausia ai ni faaputuga tetele.
4. Fa'asalalauga o le Vateatea i Tala'aga
O le cosmic background radiation (CMB) o se tasi o mea sili ona tāua na maua i le astrophysics i aso nei. O le radiation lea na totoe ina ua maeʻa le Big Bang, le amataga o le atulaulau. O le CMB e pulea le tele o galu o le microwave ma e maua ai ni faʻamatalaga taua e uiga i tulaga muamua o le atulaulau.
O le mauaina ma le suʻesuʻeina o le CMB ua maua ai le lagolago malosi mo le faʻataʻitaʻiga o le Big Bang. O suiga laiti i le CMB e faʻafanua ai le tufatufaina atu o mea anamua i le atulaulau, lea na tosoina e fausia ai fausaga tatou te vaʻaia i aso nei, e aofia ai aniva ma faaputuga aniva.
5. Malosiaga Pogisa ma Mea Pogisa
E lua isi vaega tāua o le atulaulau o le malosiaga pogisa ma le mea pogisa. E manatu o le malosiaga pogisa o le mafuaʻaga lea o le faʻavavevaveina o le faʻalauteleina o le atulaulau. E ui lava tatou te leʻi malamalama atoatoa po o le a le malosiaga pogisa, o le matauina o supernovae mamao e faʻailoa mai ai o le saoasaoa o le faʻalauteleina o le atulaulau o loʻo faʻavavevave, ae le o faʻagesegese.
O le mea pogisa, i le isi itu, o se mea e le faʻasalalauina, mitiia, pe faʻaataina le malamalama, ma faigata ai ona iloa i vaʻai mamao masani. Peitaʻi, o lona i ai e masalomia ona o ona aafiaga o le kalave i mea vaaia, e pei o aniva ma faaputuga aniva. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le feliuliuaʻi o aniva e faʻailoa mai ai e tele atu le mamafa nai lo le mea e mafai ona tatou vaʻaia saʻo. E manatu o le mea pogisa e tusa ma le 27% o le aofaʻi o mea ma le malosi i le atulaulau, ae o le malosi pogisa e tusa ma le 68%, ma mea masani e naʻo le 5%.
I'uga
O le Astrophysics o se matāʻupu lautele ma loloto, e aofia ai aʻoaʻoga e amata mai i mea e sili ona laʻititi, e pei o vaega subatomic, e oʻo atu i mea e sili ona telē, o le fausaga o le atulaulau lava ia. Mai fetu i pu uliuli, le faʻasalalauina o le vanimonimo, le malosiaga pogisa, ma mea pogisa, o le lautele ma le loloto o le malamalama e taumafai le fisiki astrophysical e ausia e ofoofogia.
Faatasi ai ma le alualu i luma o tekinolosi ma le faateleina o matauga faigata, o loo faaauau pea ona alualu i luma le fisiki o fetu, ma faalatalata atili ai i tatou i se malamalamaga loloto o le atulaulau, ma ofoina atu ai tali i fesili taua e uiga i lona amataga ma lona taunuuga. E ala i lenei suesuega, e le gata ina tatou aoao e uiga i meafaitino ma mea e tutupu i tua atu o le Lalolagi ae maua ai foi ni malamalamaaga fou i tulafono taua o le fisiki e pulea ai le atulaulau atoa.
E ui i le faigata ma luitau o loʻo feagai, ae o le astrophysics o loʻo tumau pea o se tasi o matāʻupu sili ona mataʻina o le saienisi ma e tumu i mea ofoofogia na maua e faʻaauau pea ona faʻaosofia ai le fia iloa ma musuia ai tupulaga fou o saienitisi e suʻesuʻe atili i mealilo o le atulaulau.
