A'oa'oga Lautele ma Fa'apitoa o le Fegalegaleaiga
O Albert Einstein o se tasi o tagata e sili ona tāua i le talafaasolopito o le fisiki, e ala lava i aʻoaʻoga lauiloa e lua na ia atiina ae: o le Aʻoaʻoga Faapitoa o le Fegalegaleaiga ma le Aʻoaʻoga Aoao o le Fegalegaleaiga. O nei aʻoaʻoga e lua e le gata ina suia ai lo tatou malamalama i le vateatea ma le taimi ae na faataatia ai foi le faavae mo le tele o sailiga ma tekinolosi faʻaonaponei. I totonu o lenei tusiga, o le a tatou suʻesuʻeina ai le uiga moni o aʻoaʻoga uma e lua, le auala e fesootaʻi ai, ma o latou aafiaga i le fisiki ma le olaga i aso faisoo.
A'oa'oga Fa'apitoa o le Fegalegaleaiga
Talafaasolopito ma Atinaʻe
Na fa'atulauina e Einstein le A'oa'oga Fa'apitoa o le Relativity i le 1905 i se pepa na faaulutalaina "On the Electrodynamics of Moving Bodies." A o lei faalauiloaina lenei talitonuga, sa manatu tagata fisiki lauiloa e pei o Isaac Newton o le avanoa ma le taimi e atoatoa. Peitai, o le tele o faataitaiga ma mea tutupu na amata ona faailoa mai ai e le lava lenei manatu e faamatala ai mea uma. O le faataitaiga a Michelson-Morley, mo se faataitaiga, na le mafai ona iloa le 'ether,' o le ala e talitonuina o le ala lea e sosolo atu ai le malamalama.
Manatu ma Mataupu Faavae
O le A'oa'oga Fa'apitoa o le Fegalegaleaiga e fa'avae i luga o i luga o ni poutū autū se lua:
1. Mataupu Faavae o le Fetaui: E tutusa tulafono o le fisiki i faʻavae uma o le inertial o faʻasinomaga.
2. Saosaoa o le Malamalama e Tumau: O le saoasaoa o le malamalama i totonu o se masini gaogao e tumau ma e le faalagolago i le gaioiga a le puna po o le tagata matau.
Mai lenei manatu faavae, na maua ai e Einstein ni taunuuga e ofo ai:
– Fa'alauteleina o le Taimi: E sili atu le telegese o le alu o le taimi mo se mea e fealua'i fa'atatau i se tagata matau e le minoi. Ua fa'aalia lenei mea e ala i fa'ata'ita'iga eseese, e aofia ai ma matauga. vaega laiti o le atomika lea e gaoioi i le saoasaoa tele.
– Fa'apu'upu'u o le Umi: O le a fa'aitiitia le umi o se mea pe a minoi pe a fa'atusatusa i se tagata matau e le minoi.
– Fetaui o le Fa'atasi: E lua mea tutupu e tutupu fa'atasi i le taimi e tasi i le tasi faiga fa'asino e le o taimi uma e tutupu fa'atasi i se faiga fa'asino e fealua'i fa'atatau i le faiga muamua.
E=m²
O se tasi o taunuuga sili ona lauiloa o le A'oa'oga Fa'apitoa o le Fegalegaleaiga o le fua fa'atatau E = mc², lea e ta'u mai ai o le malosi (E) ma le mamafa (m) e tutusa ma e mafai ona liua le tasi i le isi e ala i le tumau c² (le saoasaoa o le malamalama i le vacuum squared). O lenei fua fa'atatau e iai ni aafiaga tetele, e aofia ai le fa'avae mo le malosiaga fa'aniukilia.
A'oa'oga Aoao o le Fegalegaleaiga
Latar Belakang
Ina ua maeʻa ona faʻatulagaina le Aʻoaʻoga Faʻapitoa o le Fegalegaleaiga, sa amata loa e Einstein ona galue i le faʻalauteleina o lenei aʻoaʻoga e aofia ai le faʻavavevaveina ma le kalave, lea na iu ina faʻamaonia aloaia i le 1915 o le Aʻoaʻoga Aoao o le Fegalegaleaiga.
Mataupu Faavae o le Tutusa
O le maa autū o le General Theory of Relativity o le mataupu faavae o le tutusa, lea e taʻu mai ai o aafiaga o le kalave e lē mafai ona iloa mai le faʻavavevaveina i se faʻavae faʻasino i le lotoifale. I se isi faaupuga, o le i ai i totonu o se potu tapuni i luga o le fogaeleele o le Lalolagi e tutusa ma le i ai i totonu o se potu tapuni i totonu o se roketi o loʻo faʻavavevaveina i se faʻavavevaveina e tutusa ma le kalave o le Lalolagi.
Vateatea-Taimi e fai ma Geometry
I lenei aʻoaʻoga, o le kalave e lē o se malosiaga e pei ona faʻamatalaina i le Tulafono a Newton ae o se faʻaaliga o le piʻo o le vateatea-taimi e mafua mai i le tele ma le malosi. O le vateatea ma le taimi e taulimaina o ni mea e fesoʻotaʻi faʻatasi, e taʻua o le vateatea-taimi.
O fa'atusatusaga o le fanua a Einstein, ia e fausia ai le fa'avae o le General Theory of Relativity, e fa'amatalaina ai pe fa'apefea ona a'afia e le tufatufaina atu o le malosi ma le momentum o meafaitino ma le malosiaga le pi'oga o le avanoa-taimi.
Fa'amaoniga Fa'ata'ita'i
Ua faʻamaonia le Aʻoaʻoga Aoao o le Fegalegaleaiga e ala i le tele o faʻataʻitaʻiga ma matauga, e aofia ai:
– Fa'ase'e o le Malamalama e ala i le Kalave: O se tasi o uluai suega o le matauina lea o le fa'ase'e o le malamalama o fetu e ui ane i tafatafa o le la i le taimi o le eclipse atoa i le 1919.
– Mataupu Faavae o le Tutusa: Mataʻituina o aafiaga o le kalave i le taimi (faalauteleina o le taimi o le kalave) e faʻaaoga ai se uati atomika.
– Galu Kalave: I le 2015, na iu lava ina iloa e le LIGO observatory galu kalave na valoia e Einstein.
Aafiaga ma Fa'aoga o A'oa'oga Uma e Lua
GPS ma le Relativity
O le Global Positioning System (GPS) o se tasi o tekinolosi fa'aonaponei e fa'alagolago i nei a'oa'oga e lua o le relativity. E feoa'i satelite GPS i saoasaoa maualuluga ma o lo'o i le ta'amilosaga. fanua kalave lea e vaivai atu nai lo le fogāeleele o le Lalolagi. O le mea lea, e manaʻomia ai ni faʻasaʻoga mo le faʻalauteleina o le taimi patino ma le taimi lautele mo lenei faiga e tuʻuina atu ai faʻamatalaga saʻo.
Vateatea
O le Aʻoaʻoga Aoao o le Fegalegaleaiga o le faavae lea o le cosmology faʻaonaponei, e mafai ai ona tatou malamalama i le fausaga ma le evolusione o le atulaulau. I lenei tulaga, e faʻamatalaina ai mea e pei o le faʻalauteleina o le atulaulau, pu uliuli, ma le fa'asalalauga o le vateatea. O le fa'ata'ita'iga o le Big Bang lea ua taliaina lautele i le vateatea i le taimi nei, o le taunuuga fo'i lea o le fa'aogaina o le General Theory of Relativity i le fua o le atulaulau.
Filosofia o le Vateatea ma le Taimi
O aʻoaʻoga uma e lua a Einstein sa i ai se aafiaga tele i filosofia ma manatu o le vateatea ma le taimi. I le vaaiga a Newtonian, o le vateatea ma le taimi sa manatu e atoatoa ma tutoatasi, ae i le relativi, e faatatau ma feliuliuai, e aafia i le tele ma le malosi.
Fa'ato'a
O A'oa'oga Fa'apitoa ma Aoao a Albert Einstein e uiga i le Fegalegaleaiga ua suia ai le auala tatou te malamalama ai i le lalolagi. E le gata ina latou tu'uina atu ni fa'amatalaga sa'o e uiga i mea fa'aletino, ae ua saunia ai fo'i le ala mo ni sailiga fa'asaienisi fou ma tekinolosi e matua'i a'afia ai le olaga o tagata. Mai le GPS i le vateatea, o fa'auigaga o nei a'oa'oga e tumau pea le taua i su'esu'ega fa'asaienisi ma fa'aoga fa'atekinolosi. E ui ina faigata ma o nisi taimi e feteenai ma le mea e masani ai, o nei a'oa'oga e lua o ni fa'avae taua i la tatou sailiga e malamalama ai i le atulaulau ma mea uma o lo'o i ai.