Teoria o aia tatau a tagata soifua ma amioga fa'alelalolagi

Teori o Aia Tatau a Tagata ma Amioga Fa'alelalolagi

Pendahuluan

O aia tatau a tagata soifua ma amioga fa'alelalolagi o ni manatu taua i le lalolagi fa'aonaponei. E avea ma fa'avae mo faiga fa'aletulafono, faiga fa'avae a le malo, ma fegalegaleaiga fa'ava-o-malo. E ui o aia tatau a tagata soifua e taula'i i aia tatau e iai i tagata ta'ito'atasi ona o le avea ma tagata soifua, ae o amioga fa'alelalolagi e fa'amamafa ai mataupu fa'avae tau amio e fa'amoemoe e ta'ita'ia ai amioga a tagata i le lalolagi atoa. O lenei tusiga o le a su'esu'eina ai le teoria o aia tatau a tagata soifua ma amioga fa'alelalolagi i se tulaga fa'aonaponei, ma fa'amamafa ai lo la'ua feso'ota'iga ma le taua o se malamalamaga atoatoa i nei manatu.

Teori o Aia Tatau a Tagata

O aia tatau a tagata soifua o aia tatau faavae ia e umia e tagata uma e tusa lava po o le a le lanu, itupa, atunuu, lanu eseese, gagana, tapuaiga, po o isi tulaga. O le Folafolaga Lautele o Aia Tatau a Tagata Soifua (UDHR), lea na taliaina e Malo Aufaatasi i le 1948, o se pepa taua o loo otootoina ai nei aia tatau. O loo aofia i le pepa le tele o aia tatau, e aofia ai le aia tatau i le ola, saolotoga, ma le saogalemu; le aia tatau e galue ai ma totogi talafeagai; ma le aia tatau i le aoga ma le soifua maloloina.

Amataga ma Atinaʻe

O le manatu o aia tatau a tagata soifua e lē o se manatu fou. O le tele o mataupu faavae o loo faavae ai aia tatau a tagata soifua i aso nei e mafai ona toe suʻeina i tua i aoaoga faalelotu anamua, filosofia Eleni, ma tulafono a Roma. O le faaaogaina o nei manatu i pepa aloaia faasolopito e pei o le Magna Carta (1215) ma le Tautinoga o le Tutoatasi o le Iunaite Setete (1776) o loo faaalia ai le alualu i luma o la latou matafaioi i faiga faaletulafono ma faiga faalemalo.

O le Malamalama o le seneturi lona 17 ma le 18 na aumaia ai ni suiga tetele faatasi ai ma le aliaʻe mai o mafaufauga faafilosofia i aia tatau a tagata taitoatasi. O faifilosofia e pei o John Locke , Jean-Jacques Rousseau, ma Immanuel Kant na latou tuuina mai ni manatu na avea ma faavae mo le atinaeina o aia tatau a tagata i aso nei. O Locke, mo se faataitaiga, na ia saunoa e uiga i aia tatau faalenatura o loo i ai i tagata uma, e aofia ai aia tatau i le ola, saolotoga, ma meatotino.

Mataupu Faavae Autū

O aia tatau a tagata soifua e faʻavae i luga o ni mataupu silisili faʻavae, e aofia ai:
1. Lautele: E fa'atatau aia tatau a tagata soifua i tagata uma e aunoa ma se tuusaunoaga.
2. Tutusa ma le Lē Faailoga Tagata: E tatau ona tuuina atu ma aloaia tutusa aia tatau a tagata e aunoa ma se faailoga tagata.
3. E lē mafai ona aveeseina: O aia tatau a tagata soifua e fananau mai ma e lē mafai ona aveeseina.
4. Tiutetauave a le Setete: O le tiute autu a le setete o le faaaloalo, puipuia ma faataunuu lea o aia tatau a tagata soifua.

Luʻitau ma Faitioga

E ui ina ua aloaia aia tatau a tagata i le lalolagi atoa, ae o lo latou faatinoina e masani ona feagai ma luitau. E aofia ai le le faamasinotonu faaagafesootai, feteenaiga faaauupegaina, ma sauaga faasaga i vaega toaitiiti. E tulaʻi mai foi faitioga mai le vaaiga o le faalagolago faaleaganuu, lea e luʻitauina ai le finauga o le tutusa o aia tatau a tagata ma faamamafaina ai le taua o le tulaga faaleaganuu ma agaifanua.

Amioga Fa'alelalolagi

O amioga mama fa'alelalolagi o se matā'upu o filosofia e fa'amoemoe e atiina ae tulaga fa'atonuina tau amio e taliaina ma fa'aaogaina i le lalolagi atoa. O nei taumafaiga e masani ona taula'i i tulaga fa'atauaina fa'atasi e mafai ona sopo'ia tapula'a fa'aleaganuu ma fa'ale-atunu'u.

O Mataupu Faavae o Amioga Faavaomalo

O amioga mama fa'alelalolagi e taumafai e fa'afeso'ota'i le va i le va o aganu'u eseese ma faiga fa'atauaina. O lenei mea e mana'omia ai le fa'amamafaina o mataupu fa'alelalolagi e pei o suiga o le tau, mativa, ma le solia o aia tatau a tagata.

Mataupu Faavae Autū

O mataupu faavae tau amio fa'alelalolagi e masani ona aofia ai:
1. Tagata soifua: Iloaina ma faaaloalo i le tagata soifua o tagata taʻitoʻatasi.
2. Tiutetauave Lautele: E tofu tagata uma ma le tiutetauave mo le soifua manuia o le lalolagi.
3. Lotogatasi Faavaomalo: E manaʻomia le galulue faʻatasi ma le lagolago faʻavaomalo e feagai ai ma luʻitau faʻavaomalo.
4. Aia Tatau a Tagata: Tuufaatasia o aiaiga o aia tatau a tagata i totonu o se faavae tau amio mama.

Fuainumera ma A'oa'oga Taua

O nisi fuainumera ma a'oa'oga i amioga mama o mea taua i le lalolagi atoa e aofia ai:
1. Hans Küng: E ​​ala i lana galuega faatino o le Tautinoga Lautele o Amioga Mama i le Lalolagi Atoa, o loo sailia e Küng le atiina ae o se talitonuga masani i totonu o lotu tetele o le lalolagi e faavae i luga o tulaga faatauaina faaletagata lautele.
2. Amartya Sen: O lana filosofia o le atinaʻe o se saʻolotoga e faʻamamafaina ai le taua o tomai o tagata taʻitoʻatasi i le ausiaina o le soifua manuia.
3. Martha Nussbaum: O lana talitonuga o le gafatia e taula’i i mea e mafai ona fai ma ausia e tagata ta’ito’atasi i totonu o le fa’amasinoga tonu lautele.

Le Sootaga i le va o Aia Tatau a Tagata ma Amioga Fa'alelalolagi

E fesoʻotaʻi vavalalata aia tatau a tagata soifua ma amioga faʻalelalolagi. O le faʻatinoina o aia tatau a tagata soifua e masani ona manaʻomia ai se auala faʻalelalolagi faʻale-aganuʻu. I se lalolagi ua faʻateleina le fesoʻotaʻi, o le solia o aia tatau i se tasi vaega o le lalolagi e mafai ona i ai ni aʻafiaga tetele i le lalolagi atoa. O le mea lea, o se amioga faʻalelalolagi e faʻamamafa ai le tiutetauave faʻatasi ma le lotogatasi e taua tele i le faʻamautinoaina o le puipuiga o aia tatau a tagata soifua.

Felagolagoma'i

O mataupu e pei o le mativa, taua, ma le suiga o le tau ua faaalia ai o gaioiga po o mea e le faia i se tasi atunuu e mafai ona i ai ni taunuuga tetele. Faatasi ai ma se auala tau amio i le lalolagi atoa, e mafai e sosaiete ona galulue faatasi e foia nei luitau, ma faalauiloa ai le faatinoga sili atu ona lelei o aia tatau a tagata.

Luʻitau i le Faʻaputuga

E ui i taumafaiga toa e fa'alelei ai aia tatau a tagata soifua ma amioga fa'alelalolagi, ae o lo'o tumau pea le tele o lu'itau. O vaega e pei o eseesega i aganu'u, agaifanua, lotu, ma faiga fa'apolokiki e mafai ona fa'alavelaveina ai le ausia o se maliega lautele i le auala e tatau ona fa'atinoina ai nei mataupu fa'avae.

I'uga

O aia tatau a tagata soifua ma amioga fa'alelalolagi o ni manatu autū se lua i a tatou taumafaiga e fausia se lalolagi e sili atu ona amiotonu ma filemu. E ui o lo'o i ai ni o latou taula'iga ma auala eseese, ae latou te fa'apena fo'i i le tele o auala. O aia tatau a tagata soifua e sili atu ona fa'aletulafono ma fa'atonutonu, ae o amioga fa'alelalolagi e fa'amamafa ai le tiutetauave tau amio ma agafesootai.

I se lalolagi ua faʻateleina le lavelave ma le fesoʻotaʻi, e taua tele mo le lalolagi atoa ona malamalama ma tuʻufaʻatasia nei manatu e lua. E naʻo le pau lea o le auala e mafai ai ona tatou foʻia luʻitau lavelave o le lalolagi ma faʻamautinoa ai o loʻo faʻaaloalogia ma puipuia aia tatau a tagata taʻitoʻatasi.

Taofi faamatalaga