Spinoza ma le A'oa'oga o le Monism
O Baruch Spinoza, o se faifilosofia o le seneturi lona 17, ua lauiloa i lona atamai i le atiina ae o aʻoaʻoga faʻafilosofia fou ma feteenai i lona vaitaimi. O se tasi o sao sili a Spinoza, lea na tosina mai ai le mafaufau o le toatele o tagata mafaufau, o lana aʻoaʻoga o le monism. E ala i lenei aʻoaʻoga, na tuʻuina atu ai e Spinoza se vaaiga i le atulaulau ma le Atua lea na matua ese lava mai le vaaiga dualist lea na lauiloa i faifilosofia muamua e pei o René Descartes. O lenei tusiga o le a iloiloina ai le monism a Spinoza, lona taua i le atinaʻeina o filosofia, ma lona aafiaga i mafaufauga faʻaonaponei.
Talaʻaga o Spinoza ma le Tulaga Faʻafilosofia o le Vaitau
Na soifua mai Baruch Spinoza i le 1632 i Amsterdam i totonu o se nuʻu o tagata Iutaia Potukale na sosola ese mai le Inquisition i Potukale. I le tulaga o lena vaitaimi, o le vaaiga autū o le lalolagi na aʻafia e aʻoaʻoga a le Ekalesia ma le Cartesian dualism. Na finau René Descartes o le mea moni e aofia ai ni mea eseese se lua: res cogitans (mafaufau) ma le res extensa (faʻalauteleina poʻo meafaitino). O lenei vaaiga na vavaeʻeseina ai le agaga mai le tino ma le Atua mai le atulaulau faaletino.
Sa teena e Spinoza lenei dualism ma faʻalauiloa le aʻoaʻoga o le monism, lea e faʻavae i luga o le manatu o se mea e tasi. I lana galuega sili ona lauiloa, "Ethica Ordine Geometrico Demonstrata" poʻo le "Ethics," na ia finau ai e naʻo le tasi le mea e iai uiga e le gata e fausia ai mea uma i le atulaulau. O lenei mea o le Atua poʻo le Natura. E tusa ai ma Spinoza, o le Atua ma le Natura (Natura) e tutusa, ma o lea e aveʻesea ai le duality i le va o le foafoa ma le foafoaga.
O le A'oa'oga a Spinoza i le Monism
O le talitonuga moni a Spinoza e faʻavae i luga o le manatu e naʻo le tasi le mea o loʻo iai, lea na ia taʻua o le Deus sive Natura (Atua poʻo le Natura). I lona manatu, o mea uma o loʻo iai o se faʻaaliga o uiga e le gata o lenei mea e tasi. O lenei mea e lava ia, e tutoʻatasi mai soʻo se mea mo lona iai, ma e iai uiga e faʻaalia i auala eseese. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le tino o le tagata ma le mafaufau o le tagata o auala ia o le uiga o le faʻalauteleina ma le uiga o le mafaufau. O mea uma o loʻo iai pe tutupu o se vaega o se fesoʻotaʻiga o mafuaʻaga ma aafiaga ua fusifusia faʻatasi e lenei mea e tasi.
I le Ethics, na tusia ai e Spinoza o lenei mea o lona lava mafuaʻaga (causa sui), o lona uiga o le puna lea o lona lava olaga, e tutoatasi mai soʻo se mea i fafo atu o ia lava. E ese lenei mea mai le manatu masani o le Atua o se foafoa e ese mai lana foafoaga. Mo Spinoza, o le Atua o se mea e tasi e faʻaalia o ia lava i foliga ma auala eseese tatou te vaʻaia i le atulaulau.
Aafiaga Tau Amio ma Amioga Mama o le Monism
O manatu moni a Spinoza e iai ni aafiaga loloto i amioga mama ma amioga tatau. Talu ai o mea uma o se vaega o le mea e tasi, na finau ai Spinoza e tatau i tagata ona malamalama i lo latou tulaga o se vaega o se mea atoa e sili atu ona lautele. O lenei malamalamaga e taitai atu ai i se olaga e sili atu ona ogatasi ma le Natura po o le Atua.
I le fa'aupuga tau amio, na fautuaina e Spinoza le manatu o le 'conatus,' o le fa'amalosiauga po'o le taumafai o mea uma e fa'atumauina lo latou ola ma ausia lo latou natura taua. Mo tagata soifua, o lenei conatus e fa'aalia o se fa'amalosiauga e saili le poto ma le malamalama. O le fa'ateleina o lo tatou malamalama i lo tatou tulaga i le atulaulau lautele, e mafai ai e se tasi ona ausia le fiafia tele ma ola e tusa ai ma tulafono o le natura.
Na finau foʻi Spinoza e faʻapea, o lagona leaga e pei o le ʻinoʻino, lotoleaga, ma le ita e mafua mai i le le iloa o mafuaʻaga i totonu o le fesoʻotaʻiga mafuaʻaga o se mea e tasi. I le malamalama o mea uma e tutupu mo ni mafuaʻaga e le maalofia i totonu o le faʻamatalaga o se mea tele, e mafai ai e se tasi ona talia lelei tulaga ma atiina ae le poto i le feagai ai ma luʻitau o le olaga.
O le Aafiaga o le Monism a Spinoza i Filosofia Faʻaonaponei
E ui ina sa matuā faitioina muamua ia talitonuga a Spinoza, ma sa manatu foʻi nisi o ia o se tagata e lē talitonu i le Atua, ae o ona manatu sa avea ma faavae tāua mo le atinaʻeina o filosofia faʻaonaponei. Sa finauina e tagata mafaufau o le malamalama e pei o Leibniz ma Locke ona manatu, ma e ui ina sa masani ona lē ioe i laʻua, ae sa lē mafai ona la lē amanaʻiaina sao tāua a Spinoza i talanoaga faʻalemafaufau ma faʻale-epistemolo.
I aso nei, ua sili atu ona talisapaia ma faasino i ai Spinoza i talanoaga faafilosofia eseese i aso nei. O Friedrich Nietzsche, mo se faataitaiga, sa matua faatosinaina lava e manatu o Spinoza i le determinism ma le manatu o se tagata saoloto ma tutoatasi. I le taimi nei, i filosofia faaupufai, o manatu o Spinoza i le saolotoga o le tagata lava ia ma se olaga e faavae i luga o le mafaufau ma le malamalama sa i ai se sao taua i le atinaeina o le aʻoaʻoga faʻaliberale faʻaonaponei.
E le gata i lea, o le aʻoaʻoga monist a Spinoza na musuia ai foʻi le atinaʻeina o filosofia faʻale-existentialist ma le phenomenology. O faifilosofia e pei o Merleau-Ponty ma Heidegger ua latou vaʻavaʻai i le manatu o Spinoza e uiga i le agaga e toʻatasi o se amataga mo le malamalama i le sootaga i le va o le mafaufau o le tagata ma le lalolagi o siomia ai.
Fa'ato'a
O le talitonuga a Baruch Spinoza i le monism na faailogaina ai se suiga tele i le vaaiga a tagata soifua i la latou sootaga ma le atulaulau ma le Atua. I le finauina e na o le tasi le mea o loo i lalo o mea uma, na soloia ai e Spinoza le eseesega masani i le va o meafaitino ma le agaga, i le va o le Atua ma le lalolagi na foafoaina. E ui ina tele faitioga i lenei manatu i ona aso, ae o lona faatosinaga ua salalau solo ma tumau pea i talanoaga faafilosofia seia oo mai i le aso.
E ala i le monism, e le gata ina ofoina atu e Spinoza se vaaiga fa'alemafaufau manino ae fa'aalia ai fo'i se fa'avae tau amio e fa'amalosia ai tagata e ola fealofani ma le Natura. O lenei malamalamaga, pe a fa'aaogaina i le olaga i aso faisoo, e mafai ona o'o atu ai i le fiafia sili atu ma le filemu i totonu.
Mai se vaaiga faasolopito, o Spinoza o se poutū taua na fesoasoani e faʻatulaga le laufanua o filosofia faʻaonaponei. O ona manatu e sili atu i le taimi ma o loʻo faʻaauau pea ona toe faʻamatalaina e augatupulaga o tagata mafaufau mulimuli ane, ma faʻaalia ai le natura loloto ma le fouvale o ana sao i le malaga faʻalemafaufau a tagata soifua.
