O le manatu o John Stuart Mill i le saolotoga faapolokiki

O le Manatu o John Stuart Mill i le Saolotoga Faapolokiki

O John Stuart Mill (1806–1873) o se tasi o tagata mafaufau fa'aliberale sili ona lauiloa i le talafaasolopito o filosofia fa'apolokiki fa'aonaponei. O ona manatu e uiga i le sa'olotoga e le gata ina fa'atulagaina ai le agaifanua o le fa'aliberale masani ae na fa'ata'atia ai fo'i se fa'avae taua mo talanoaga i aso nei e uiga i aia tatau a tagata ta'ito'atasi, tapula'a o le pule a le setete, ma le sootaga i le va o le sa'olotoga ma le fa'atemokalasi. I lana galuega sili ona lauiloa, On Liberty (1859), na atia'e ai e Mill se manatu o le sa'olotoga fa'apolokiki e fa'avae i luga o le talitonuga o le sa'olotoga a tagata ta'ito'atasi o se mea e mana'omia muamua mo le alualu i luma tau amio, fa'alemafaufau, ma agafesootai o se sosaiete. Peita'i, o le sa'olotoga na fa'auigaina e Mill e le o le sa'olotoga e le fa'atapula'aina, ae o le sa'olotoga e pulea e ni mataupu fa'avae patino e puipuia ai le fa'aleagaina o isi.

Talaaga o mafaufauga a Mill

Sa soifua Mill i se vaitaimi na feagai ai Egelani ma ni suiga tetele ona o le atinaʻeina o pisinisi, le faʻatupuina o taulaga, ma le tulaʻi mai o le faatemokalasi faʻa-sui. O nei suiga na faʻatupuina ai ni avanoa fou mo le auai i faiga faʻapolokiki, ae na faʻatupuina ai foʻi le lamatiaga o le pulea e le toʻatele o tagata o ni vaega toʻaitiiti. Na iloa e Mill o faʻamataʻu i le saʻolotoga e le gata na sau mai se setete pule sauā, ae faʻapea foʻi mai manatu o le lautele ma tu ma aga masani a le sosaiete na faʻamalosia ai tagata taʻitoʻatasi e usitaʻi. O le mea lea, mo Mill, e tatau ona malamalama i le saʻolotoga faʻapolokiki o se taumafaiga e puipuia ai tagata taʻitoʻatasi mai le "saua a le pule" ma le "saua a le toʻatele."

I lenei tulaga, na atiina ae ai e Mill le finauga e faapea, o se sosaiete maloloina o se sosaiete e mafai ai ona iai le eseesega, faataitaiina o le olaga, ma le saolotoga o mafaufauga. O le saolotoga e le gata o se aia tatau faaletagata lava ia, ae o se auala faaagafesootai foi mo le mauaina o le upumoni ma le faaleleia atili o le tulaga lelei o le olaga faatasi.

Mataupu Faavae o le Faaleagaina

O le fatu o le manatu o Mill i le saolotoga e sili ona lauiloa o le mataupu faavae o le faaleagaina. Na taʻua e Mill o le pau lava le mafuaaga tatau mo se setete po o se sosaiete e faatapulaaina ai le saolotoga o le tagata lava ia, o le puipuia lea o le faaleagaina o isi. I se isi faaupuga, e le mafai ona faamalosia, faatonutonuina, pe faasalaina se tagata mo na o lona lava lelei, mo le lelei o le lautele, po o mafuaaga faatama.

Sa teena e Mill le manatu e faapea e mafai e le setete ona faamalosia tagata taitoatasi e ola “i se tulaga mama” e tusa ai ma tulaga faatonuina o le toatele. Afai e na o i latou lava e aafia ai amioga a se tagata, o se mataupu patino lea. Ae afai o na amioga e mafua ai le afaina moni o isi—mo se faataitaiga, sauaga, taufaasese, po o le solia o aia tatau—ona talafeagai lea o le faalavelave a le setete.

E tāua lenei mataupu faavae auā e faʻatulaga ai ni tapulaʻa manino i le pule a le setete ma le sosaiete. E le tatau ona avea le setete ma "matua" i ona tagatanuu, ae o amioga mama faʻaagafesootai e le tatau ona avea ma meafaigaluega e faʻasauā ai. Peitaʻi, na faʻailoa mai foʻi e Mill o le fuafuaina po o le a le mea e taʻua o le "faʻaleagaina" e masani ona faigata. O le aʻafiaga o gaioiga a tagata taʻitoʻatasi e mafai ona lē tuusaʻo, ma o amioga mama e masani ona fesoʻotaʻi ma fesili e uiga i le manuia lautele. Ae ui i lea, o le mataupu faavae o le faʻaleagaina o loʻo tumau pea o se faʻailoga malosi mo le suʻeina pe o se faʻatapulaʻaina o le saʻolotoga e talafeagai pe soona fai.

Saolotoga o mafaufauga ma fa'aaliga

Mo Mill, e le mafai ona maua le saʻolotoga faapolokiki e aunoa ma le saʻolotoga o mafaufauga ma le saʻolotoga o le faʻaalia o manatu. Na ia finau o le faʻafilemuina o manatu, e tusa lava pe sese, e afaina ai tagata soifua. E tele mafuaʻaga mo lenei mea.

Muamua, atonu e moni se manatu natia. Afai o lea, e leiloa e le sosaiete le avanoa e faasaʻo ai mea sese ua leva ona taofia. Lua, e tusa lava pe sese se manatu, ae e tumau pea lona aoga aua e faamalosia ai ni manatu talafeagai e tofotofoina, puipuia, ma malamalama i ai ma le mafaufau lelei, nai lo le na o le taliaina o se talitonuga faavae. A aunoa ma se finauga, e avea le upumoni ma na o se tu ma aga masani gaogao.

O le mea lea, na tetee ai Mill i le taofia o le malo ma faatosinaga faaagafesootai e uunaia ai le filemu. I lona manatu, o le saolotoga o le faaleoina o manatu o se afi autu lea o le alualu i luma: e atiina ae le sosaiete e ala i faitioga, talanoaga, ma le finauga o manatu. O lenei saolotoga e le gata ina puipuia ai le tagata tautala ae ia auauna atu foi i le manuia lautele.

Saolotoga o le tagata lava ia ma "faʻataʻitaʻiga o le olaga"

Na fa’amamafa fo’i e Mill le taua o le sa’olotoga o le tagata lava ia e ola ai i le olaga e pei ona latou filifilia, pe afai e le afaina ai isi. Na ia ta’ua lenei sa’olotoga o se avanoa mo fa’ata’ita’iga i le olaga. E eseese uiga, taleni, ma sini a tagata ta’ito’atasi; o le mea lea, e le tatau i le sosaiete ona fa’amalosia se fa’ata’ita’iga e tasi o le olaga i tagata uma.

O lenei manatu e fesoʻotaʻi ma le talitonuga a Mill e faʻapea o le eseesega o se puna o le alualu i luma. A faʻatagaina e le sosaiete tagata taʻitoʻatasi e faʻataʻitaʻi i auala eseese o le olaga, e mafai ona latou aʻoaʻoina po o fea e sili atu, sili atu ona aoga, ma sili atu ona agaalofa. O le saolotoga e le naʻo le "aia tatau e filifili ai," ae o le faagasologa foʻi lea o le fausiaina o le tagata lava ia ma le ausiaina o le tutoʻatasi. O tagata taʻitoʻatasi saoloto e atiina ae i tagata matutua, ma o tagata matutua o le faavae lea o se sosaiete faatemokalasi maloloina.

Saolotoga fa'apolokiki ma le faatemokalasi: o le taufa'amata'u o le pule sauā a le to'atele

Sa lagolagoina e Mill le faatemokalasi fa'a-sui, ae sa le'i fa'atamala o ia i ona lamatiaga. E mafai ona avea le faatemokalasi ma se pulega fa'asauā pe afai e fa'aaoga e le to'atele lona pule e taofia ai tagata laiti po'o tagata e tete'e. O le mea lea, e tatau ona aofia ai le puipuiga o tagata laiti, pe fa'apolokiki, fa'alelotu, po'o aganu'u.

Na matauina e Mill e lē o taimi uma e tupu ai le sauāina e ala i le tulafono. E masani ona faaalia i tu ma aga masani a le sosaiete: o le mamafa e usitai i tū ma aga a le toatele, o le faailogaina o manatu eseese, po o le vavaeeseina mai nisi o ituaiga olaga. O le mea lea na ia ta’ua o le “sauā fa’aagafesootai.” I ia tulaga, atonu e lē fa’asaina faaletulafono e le malo, ae o le sosaiete e toetoe lava a lē mafai ai ona maua le sa’olotoga.

O le mea lea, o le saolotoga faapolokiki i le agaifanua a Mill e manaʻomia ai se aganuʻu faʻapalepale a le lautele, faaaloalo i eseesega, ma faʻalapotopotoga e taofia ai le pulea e le tasi vaega i luga o le isi. E tatau ona o faʻatasi le faatemokalasi ma le puipuiga o aia tatau a tagata lautele, saolotoga o le au tusitala, ma le saolotoga o fegalegaleaiga.

O le matafaioi o aʻoaʻoga ma le tulaga lelei o le auai faʻapolokiki

E le’i malamalama Mill i le sa’olotoga e na’o le “leai se taofiofia,” ae fa’apea fo’i ma le mafai e se tagatanuu ona fa’atino lena sa’olotoga ma le fa’aeteete. Na ia talitonu o a’oa’oga e iai sona sao taua i le atiina a’e o tagatanuu mafaufau lelei ma faitio e mafai ona auai i faiga fa’apolokiki. O le sa’olotoga fa’apolokiki maloloina e mana’omia ai se sosaiete ua masani i le mafaufau, talanoaina, ma le iloiloina o faiga fa’avae i se auala finau.

I nisi o ana tusitusiga, na fa’amamafa ai fo’i e Mill e mana’omia ona paleni le auai lautele fa’apolokiki ma se tulaga lelei o le felafolafoa’iga. Sa popole o ia ne’i faigofie ona fa’asesēina se faiga fa’atemokalasi e fa’avae na’o le auai o tagata palota e aunoa ma a’oa’oga fa’alaua’itele e ala i fa’asalalauga po’o ni mana’oga pupuu. O le mea lea, mo Mill, o le sa’olotoga fa’apolokiki e le na’o se mataupu o faiga fa’apalota, ae fa’apea fo’i ma le gafatia o tagatanu’u e iloilo ai mataupu ma le mafaufau loloto.

O tapula'a o le sa'olotoga e tusa ai ma Mill

E ui ina lauiloa o ia o se siamupini o le saolotoga, ae sa le’i lagolagoina e Mill le saolotoga atoatoa. E mafai ona fa’amaonia tapula’a pe afai o amioga a se tagata e lamatia moni ai isi. Mo se fa’ata’ita’iga, e mafai ona fa’atapula’aina le saolotoga o le tautala pe afai e avea ma fa’aosofia tuusa’o i sauaga moni ma vave ona tutupu. E fa’apena fo’i, e le tatau i le saolotoga o konekarate po’o pisinisi ona fa’amaonia ai le taufaasese, fa’asauā matuia, po’o faiga e solia ai aia tatau fa’avae a isi.

Peita’i, sa teena pea e Mill ia tapula’a e fa’avae i luga o le mafua’aga o le “fa’aleleia atili o tagata” e ala i le fa’amalosi. I lona manatu, o le amio lelei e mafua mai i le fa’amalosi e le o se amio lelei moni; ae na o le usiusita’i e aunoa ma le tuto’atasi. O le sa’olotoga o se tulaga mo le tuputupu a’e o amioga, ae le o se fa’alavelave i ai.

Le tāua o mafaufauga o Mill i aso nei

O le manatu o Mill e uiga i le saolotoga faapolokiki o loo tumau pea lona tāua i finauga i aso nei: e uiga i le saolotoga o le faaleoina o manatu i le vaitaimi o ala o faasalalauga faaagafesootai, tapulaa o le taufaalili ma le tautala i le inoino, faiga faavae o le soifua maloloina lautele, ma le sootaga i le va o amioga mama o le toatele ma aia tatau a tagata laiti. I le tele o atunuu faatemokalasi, o le luʻitau autu i le saolotoga e masani lava e le o le taofia aloaia o manatu, ae o le fevaevaeaʻiga, o le mamafa faaleagafesootai, ma le "faamasinoga o manatu lautele" lea e faatapulaaina ai le avanoa mo talanoaga.

Na faamanatu mai e Mill ia i tatou o se faatemokalasi ua matua e lē o se faatemokalasi e tutusa, ae o se faatemokalasi e taliaina ai eseesega. O le saolotoga faapolokiki e lē gata o le puipuiga mo tagata taitoatasi mai le malo, ae o le puipuiga foi mai le pulega a le sosaiete—mai le manao o le toatele e faia tagata uma ia tutusa.

I'uga

O le manatu o John Stuart Mill i le saolotoga faapolokiki e taulaʻi i le puipuiga o le tagata lava ia, e ala i le mataupu faavae o le faaleagaina, lea e faatapulaaina ai le aia tatau a le setete ma le faalavelave a le sosaiete. Na faamamafaina e Mill le saolotoga o mafaufauga, saolotoga o le faaalia o manatu, ma le saolotoga e faia ai "faataʻitaʻiga o le olaga" o ni mea e manaʻomia mo le alualu i luma o tagata ma le tulaga lelei o le faatemokalasi. Na ia lapatai mai foi o faamataʻu i le saolotoga e le gata ina sau mai malo sauā ae faapea foi mai le mamafa o le toatele ma tu ma aga masani e manaomia ai le tutusa. O le mea lea, o mafaufauga a Mill e aoao mai ai o le saolotoga moni faapolokiki o se tasi lea e mafai ai e tagata ona atiina ae o ni tagata taitoatasi—a o faatumauina pea le tiutetauave e aloese ai mai le faaleagaina o isi.

Taofi faamatalaga