O le ā le Filosofia?
O filosofia, o se tasi o mataupu faavae aupito leva ma sili ona taua i le talafaasolopito o le tagata soifua, e masani ona sese le malamalama i ai pe manatu ua matua faigata tele mo se tagata lautele e fiafia i ai pe suesueina. Peitai, o se malamalamaaga faavae i filosofia e mafai ona maua ai ni malamalamaaga loloto i vaega eseese o le olaga, mai amioga mama i le olaga, ma fesoasoani ia i tatou e malamalama i le lalolagi ma lo tatou tulaga i totonu.
### Fa'amatalaga o Filosofia
I le fa'aliliuga fa'a-etimolo, o le upu "filosofia" e sau mai le upu Eleni "philosophia," o lona uiga "alofa i le poto." O lo'o atagia mai ai le sini autū o filosofia lava ia: o le sailiga mo le poto ma le malamalama loloto i mea. O filosofia e aofia ai le mafaufau loloto, fa'asolosolo, ma le loloto i fesili taua e fa'atatau i tagata soifua ma le atulaulau, e pei o le: O le a le mea moni e moni? E fa'apefea ona tatou iloa le mea ua tatou iloa? O le a le upu moni? O le a le mea e sa'o ai pe sese ai se gaioiga? O le a le uiga o le olaga?
### Vaega Autū o Filosofia
I le fa'atinoina, e vaevaeina filosofia i ni vaega tetele se tele, e ui lava e masani ona le manino tuaoi i le va o latou ma e tele fo'i mea e fefiloi. O nisi ia o vaega autū o filosofia:
1. Metafisika: O Metafisika o se lala o filosofia e taulaʻi i le suʻesuʻeina o le olaga ma le mea moni. O fesili faʻafosika e aofia ai mataupu e pei o le natura o meafaitino, avanoa, ma le taimi; le sootaga i le va o le mafaufau ma le tino; ma le natura o mea faʻalelalolagi e pei o le atulaulau.
2. Epistemology: O le Epistemology o se lala o filosofia e taula’i i le a’oa’oga o le malamalama. E taliina ai fesili e uiga i le amataga, fausaga, metotia, ma le aoga o le malamalama. E fa’apefea ona tatou iloa le mea ua tatou iloa? O a tulaga e fai atu ai ua tatou iloa moni se mea?
3. Amioga Mama: O amioga mama o se lala o filosofia e suʻesuʻeina ai amioga mama ma fesili e uiga i le lelei ma le leaga, saʻo ma le sese. E aofia ai le suʻesuʻeina o le auala e tatau ona amio ai tagata ma po o a mataupu faavae e tatau ona taʻitaʻia ai a latou amioga. O vaega laiti o amioga mama e aofia ai amioga masani, amioga faʻataʻitaʻi, ma amioga faʻaaogaina.
4. Lojika: O le lojika o se lala o filosofia e suʻesuʻeina mataupu faavae o le faia o faaiuga saʻo ma le mafaufau talafeagai. O le lojika faʻatulafonoina, e pei o le lojika faʻatusa, o le meafaigaluega autu lea e faʻaaogaina e iloilo ai finauga ma faʻamautinoa ai le saʻo ma le tutusa o mafaufauga.
5. Matagofie: O le matagofie o se lala o filosofia e fitoitonu i le matagofie, faatufugaga, ma le vaaiga matagofie. E iloiloina fesili e pei o le mea e matagofie ai se mea po o se faatufugaga ma le auala tatou te iloiloina ai galuega faatufugaga.
6. Filosofia Fa'apolokiki: O lenei vaega e fa'atalanoaina fesili e feso'ota'i ma le sosaiete ma le setete, e pei o le fa'amasinoga tonu, aia tatau a tagata, saolotoga, ma le pule. E su'esu'eina fo'i e filosofia fa'apolokiki fa'avae ma le fa'atulafonoina o le malo ma mataupu fa'avae o lo'o fa'avae ai faiga fa'apolokiki ma tulafono.
### O Se Talafaasolopito Pupuu o Filosofia
E masani ona aʻoaʻoina filosofia masani a Sisifo e amata mai i filosofia Eleni anamua. O tagata lauiloa e pei o Socrates, Plato, ma Aristotle ua latou matuā faʻaosofia ai mafaufauga i Sisifo.
– Socrates: Ua lauiloa e ala i tusitusiga a lana tamaitiiti aoga, o Plato, o Socrates o se tasi o tagata autu i filosofia Eleni anamua. Ua lauiloa o ia i lana metotia fa'ale-dialectical, ua ta'ua o le Socratic Method , lea na ia fesiligia ai ni fesili ma le fa'amoemoe e su'esu'e ma fa'amanino manatu.
– Plato: O le tamaitiiti aʻoga a Socrates, o Plato, na faavaeina le Aʻoga i Atenai ma tusia le tele o talanoaga lea e masani ona faatino ai e Socrates le matafaioi o le tagata autu. O ana galuega e aofia ai toetoe lava o vaega tetele uma o filosofia ma ua i ai se faatosinaga tele i aoaoga na mulimuli mai.
– Aristotle: O le tamaitiiti aʻoga a Plato, o Aristotle, na mulimuli ane atiina ae ni manatu taua i le metaphysics, lojika, amioga, faiga faapolokiki, ma le matagofie. O ana tusitusiga na aofia ai toetoe lava o vaega uma o le malamalama na iloa i lena taimi.
I le mavae ai o le vaitaimi anamua a Eleni , na atiae ai filosofia i ni vaega eseese, e aofia ai le vaitaimi o Eleni, le Vaitau Tutotonu, le Renaissance, le Enlightenment, ma filosofia faʻaonaponei ma faʻaonaponei. O vaitaimi taʻitasi na faʻamauoaina ai le talatuu o mafaufauga faʻafilosofia faʻatasi ai ma sao tulaga ese mai tagata lauiloa e pei o Descartes, Kant, Hegel, Nietzsche, ma le tele o isi.
### Le Taua o Filosofia i le Vaitaimi Fa'aonaponei
I le vaitaimi faʻaonaponei, ua lē toe gata i tagata atamamai poʻo tagata popoto le filosofia. Ua tele vaega o le olaga i aso faisoo ua aʻafia ai mafaufauga faʻafilosofia ma isi matāʻupu eseese, e pei o le mafaufau, sosaiete, saienisi faaupufai, ma e oʻo lava i saienisi faalenatura.
1. Mafaufauga Loloto: E aʻoaʻoina e filosofia le mafaufau loloto, le mafai ona iloilo ma le faʻaeteete finauga, ma iloilo faʻamaoniga ma manatu autū o loʻo i lalo o faʻaiʻuga.
2. Amioga Mama ma Amioga Taupulea: I se lalolagi faigata ma e masani ona lē mafai ona vavaloina, tatou te feagai ma faafitauli tau amio i aso uma. E fesoasoani filosofia ia i tatou e mafaufau i ai ma foia nei mataupu i se auala e sili atu ona faatulagaina ma malamalama lelei.
3. Fesili e uiga i le olaga: E toatele tagata e feagai ma le popole i le olaga i taimi eseese o latou olaga. O le filosofia fa'ale-existentialist a tagata mafaufau e pei o Jean-Paul Sartre po'o Albert Camus e ofoina mai ai ni malamalamaaga i le auala e mafai ai ona tatou maua le uiga ma le fa'amoemoega i se lalolagi e le o mautinoa.
4. Faiga Faavae Lautele ma Tulafono: O mataupu faavae o filosofia faapolokiki ma amioga mama e taua tele i le atiina ae o faiga faavae lautele lelei ma tonu. O filosofia e maua ai se faavae mo le iloiloina ma le faaleleia atili o a tatou faiga faaletulafono, faaupufai, ma agafesootai.
### Luʻitau i le Suʻesuʻeina o Filosofia
E ui i ona aogā manino, ae o le suʻesuʻeina o filosofia e iai foʻi luʻitau eseese. O se tasi o luʻitau autū o le tele ma le lavelave o tusitusiga faafilosofia. O le tele o galuega faafilosofia masani ma faaonaponei e faʻaaogaina ai gagana faʻapitoa ma faʻafaʻafaʻafa, lea e mafai ona avea ma faʻalavelave mo ē amata.
E le gata i lea, e masani ona faʻatino filosofia e ese mai le tele o isi matāʻupu. Mo se faʻataʻitaʻiga, e masani ona le ofoina mai ni tali mautinoa poʻo ni fofo vave i faʻafitauli. Nai lo lena, e faʻamalosia ai tagata taʻitoʻatasi e fesili pea ma fesiligia o latou manatu autu.
### Faaiuga
O le filosofia o se matāʻupu e tele ma lavelave e aofia ai le tele o vaega loloto ma mataupu. Mai le suʻesuʻeina o le natura o le mea moni i fesili e uiga i le auala e tatau ona tatou ola ai, e ofoina atu e le filosofia se auala e suʻesuʻe atili ai lo tatou malamalama i le lalolagi ma lo tatou tulaga i totonu. E ui atonu e foliga mai e faigata, ae o faʻamanuiaga o le suʻesuʻeina o filosofia e loloto, mai le atiina ae o tomai mafaufau loloto i le faʻaaogaina o amioga mama i le olaga i aso faisoo.
O le mea lea, soʻo se tasi e fiafia i se malamalamaga loloto i mea tutupu faʻaletagata, aafiaga, ma le olaga o le a ia iloa o le filosofia o se matata e matuā tauia ma faʻaosofia ai mafaufauga. O le suʻesuʻeina o filosofia o se malaga e le muta agai i le poto, ma i lenei sailiga, o fesili uma, finauga uma, e aumaia ai i tatou ia latalata atili i se malamalamaga sili atu ia i tatou lava ma le lalolagi o siomia ai i tatou.