Auala e iloa ai fetu i le lagi i le po

Auala e Iloa ai Fetu Fetu i le Lagi i le Po

O le matauina o le lagi i le pō e iai lava lona lava matagofie. I tua atu o le feilafi faafuasei o fetu, o loo i ai moni lava ni mamanu patino ua iloa e tagata mo le faitau afe o tausaga o ni faaputuga fetu. E fesoasoani faaputuga fetu i le au folau, e fuafua ai e faifaatoaga vaitau, ma e faafanua e saienitisi le lagi. Peitai, mo ē amata, o le sailia o le "ata" o faaputuga fetu i le faitau afe o malamalama e mafai ona fenumiai. O lenei tusiga o le a talanoaina ai le auala e iloa ai faaputuga fetu i se auala faatino, mai le sauniuniga seia oo i laasaga faatino i le fanua.

1. Ia malamalama muamua: Fetu o le Fetu vs. Fetu o le Fetu

A'o le'i amata, e taua le iloa o le eseesega i le va o ni faaupuga se lua:

– O se fa'aputuga fetu (aloaia) o se itulagi i luga o le li'o selesitila ua fa'ailoa mai e le International Astronomical Union (IAU). E 88 fa'aputuga fetu aloa'ia i le taimi nei.
– O le asterism o se mamanu lauiloa o fetu e masani ona avea o se "faailoga o le itu" ae e le o se fa'ailoga aloaia, mo se fa'ata'ita'iga o le Big Dipper o se vaega o le Ursa Major.

O le iloaina o nei eseesega e fesoasoani ia te oe e ʻalofia ai le fenumiai pe a faʻaalia e se app poʻo se faʻafanua o le lagi se igoa e ese mai le igoa e te masani ai.

2. Fuafua le taimi sili e mataʻituina ai

E suia fetu vaaia e fuafua i le taimi o le aso ma le vaitau. O le lagi i le 7:00 PM o le a ese mai le lagi i le 2:00 AM, ma o le lagi ia Iuni o le a ese mai le lagi ia Tesema.

O nisi fautuaga mo le filifilia o le taimi e fetaui ai:
– Filifili se po manino e aunoa ma ni ao mafiafia.
– ʻAloʻese mai po o le masina atoa pe afai e te manaʻo e vaʻai i nisi fetu, auā e faʻaitiitia ai e le malamalama o le masina le eseesega o fetu.
– O le taimi sili ona lelei e masani lava pe a uma ona pogisa atoa le lagi (pe tusa o le 1–2 itula talu ona goto le la) se’ia o’o i le taeao po.

Afai e te nofo i se eria o le teropika e pei o Initonesia, e tele fetu e mafai ona vaaia i le tausaga atoa, ae o latou tulaga ma le maualuga o le a suia pea e tusa ai ma vaitau.

3. Saili se nofoaga e itiiti le fa'aleagaina o le malamalama.

O le fili tele o le matamata i fetu o le faʻaleagaina lea o le malamalama mai moli o le taulaga. O le pogisa o le lagi, o le faigofie foi lea ona iloa atu fetu vaivai o loʻo fausia ai faʻaputuga fetu.

Mo ni taunuuga sili ona lelei:
– Alu i se nofoaga matala e pei o mauga, matafaga, poʻo se nuʻu i tua.
– Tape moli e le mana'omia ma 'alo'ese mai le tilotilo i laupepa pupula.
– Tuu atu i ou mata le taimi e faamasani ai i le pogisa mo le 15–30 minute.

E matuā tāua tele le fetuutuunaʻi o mata; a mavae ni nai minute, o le a amata ona e vaʻaia fetu sa leʻi vaʻaia muamua.

4. Ia iloa itu autū ma fa'asinomaga fa'alelagi

Mo le fa'ailoaina o se fa'aputuga fetu, e mana'omia ona e iloa itu: i matū, i saute, i sasa'e, ma sisifo. E mafai ona e fa'aogaina:
– Tapasa (fa'aletino pe i luga o telefoni feavea'i)
– Fa'ailoga faanatura (e pei o le goto o le la i sisifo)
- Talosaga fa'a-Astronomy e fa'aalia ai le fa'atulagaina o le lagi i le taimi moni

E le gata i le itu e agai i ai, ia iloa fo'i le maualuga o fetu mai le tafailagi. O nisi o fetu e na'o le maualalo o le tafailagi e aliali mai, ae o isi e mafai ona tu sa'o i luga a'e (le zenith).

5. Faaaoga le “fetu osooso”

O le metotia sili ona aoga mo ē amata o le osooso mai fetu, lea e aofia ai le osooso mai se fetu pupula ma faigofie ona iloa i le mamanu e manaʻomia. Amata i le fetu e sili ona iloga.

O nisi fetu pupula e masani ona faʻaaogaina e fai ma faʻasinomaga:
– Sirius (e sili ona pupula i le lagi i le pō) – o loʻo i totonu o le fetu o Canis Major
– Canopus – e matuā pupula lava, e manino lava le vaaia mai le itu i saute o le lalolagi
– Arcturus, Vega, Capella, Altair, Antares (e fuafua i le vaitau ma le nofoaga)

I le faailoaina o se fetu pupula e tasi, e mafai ona e su'eina se laina faalemafaufau i fetu o lo'o siomia ai.

6. Amata i fetu e sili ona faigofie ona iloa.

O nisi nei o fetu/fetū e masani ona faigofie mo ē amata:

a) Orion (Le Tulimanu)
O Orion o se tasi o maa e "fiafia i ai" ona o lona foliga manino.
Vaega autū:
– E tolu fetu ua faatulaga e fausia ai le Orion's Belt.
– O loʻo i lalo o le fusipaʻu se “pelu” e mafai ona faʻasino atu i le Orion Nebula pe afai e pogisa le lagi.
– Fetu pupula e lua: Betelgeuse (mumu) ma Rigel (lanumoana).

Fautuaga: A uma ona e mauaina le fusipa'u o Orion, e mafai ona e fa'aogaina ona laina e su'e ai isi fetu e pei o Sirius.

e) Crux (Koluse i Saute)
I le itu i saute o le lalolagi, e lauiloa tele Crux.
Vaega autū:
– O fetu autū e fa e fausia ai se foliga koluse.
– E masani ona faʻaaogaina e fesoasoani e fuafua ai le itu e agai i saute.

Manatua: I nisi nofoaga, e mafai ona foliga maulalo Crux i le tafailagi, o lea filifili se nofoaga e lautele le vaaiga i saute.

i) Sikope (Akalapu)
E faigofie ona iloa Scorpius i lona fa'a'au fetu.
Vaega autū:
– O le fetu mūmū pupula o Antares o le “loto” lea o le akarava.
– Foliga e pei o le mataitusi “S” poʻo se matau umī.

E masani ona sili ona manino lenei mea i ni masina patino pe a sili atu ona manino po.

7. Faaaoga ma le atamai faafanua po o polokalama o le lagi

E lua meafaigaluega autū:

1) Fa'afanua o le lagi ua lolomiina (planisphere)
Tulaga lelei: leai se susulu o le la, e le manaʻomia ni maa, lelei mo le faʻatulagaina o aʻoaʻoga.
Fa'aaogāga: fa'ata'amilo e tusa ai ma le aso ma le taimi, ona fa'afetaui lea o le itu o lo'o i ai le fa'afanua i le itu o lo'o e faasaga atu i ai.

2) Polokalama fa'ata'ita'i o fetu (e pei o Stellarium, SkySafari, Star Walk, ma isi)
Tulaga lelei: matuā aogā tele, e mafai ona fa'aali sa'o mai igoa o fetu ma fa'aputuga fetu e ala i le meapueata.

Ina ia aua ne'i fa'aleagaina le fetu'una'iga o mata:
– Fa'agaoioia le faiga po (faiga mumu) pe a maua.
– Fa'aitiitia le pupula o le lau.

Ae aua le faalagolago tele i polokalama faakomepiuta. Taumafai e tauloto mamanu autu ina ia mafai ona e iloa fetu e aunoa ma se fesoasoani.

8. Ia ua'i toto'a i le mamanu, ae le o le aofa'i o fetu.

E masani ona se ese tagata amata i le taumafai e faʻafesoʻotaʻi fetu uma. O le ki i le iloaina o fetu o le taulaʻi atu lea i:
- mamanu otootoga
– mamao fa'atatau i le va o fetu
– le fetu pupula e fai ma taula

Mo se faʻataʻitaʻiga, e lē o faʻatatau Orion i fetu uma o loʻo siomia ai, ae o se fusipaʻu tulaga ese. O le taimi lava e faʻatuina ai le mamanu autū i lou mafaufau, o le a faigofie ona malamalama i isi fetu.

9. Ia fa'aeteete i "fetu pepelo": paneta ma satelite

O nisi taimi o le mea e te manatu o se fetu pupula, o le mea moni lava o se paneta, aemaise lava:
– Venus (e matua susulu lava, e masani lava e lata ane i le tafailagi i le pogisa po o le vaveao)
– Iupita (susulu ma mautu)
– Mars (e foliga mumu)
– Saturn (e sili atu le vaivai nai lo Iupita ae o loʻo iloga pea)

Uiga e iloga ai: e masani ona foliga mai e sili atu le "emoemo" o fetu, ae o paneta e masani ona sili atu le mautu o le malamalama (e ui lava e faalagolago lea i tulaga o le ea).

E masani fo'i ona va'aia satelite fa'apitoa o ni togitogi pupula o lo'o fealua'i malie i le lagi. O se mea masani lea ma e le fa'alavelave i le fa'ailoaina o fetu pe afai e te taula'i atu i se mamanu fetu e fai si mautu.

10. Fa'ata'ita'i le masani o le matau ma le tusiaina o fa'amatalaga.

E fa'aleleia atili le mafai ona iloa fetu pe a fa'ata'ita'i. Taumafai i mea nei:
– Matamata soo mo le 15–30 minute faatasi i le vaiaso.
– Filifili ni fetu fetū e 1–2 e suʻesuʻe i vaega taʻitasi.
– Tusi ni fa'amatalaga: aso, taimi, nofoaga, tulaga o le lagi, ma fetu vaaia.
– Taumafai e tusi se mamanu fetu faigofie. E le tau manaʻomia ona matagofie; o le sini ia aʻoaʻoina lou manatua o mea e vaʻai i ai.

I totonu o ni nai vaiaso, o le a amata ona e malamalama i le "fa'afanua" o le lagi i se tulaga fa'alenatura.

Fa'ato'a

O le fa'ailoaina o fetu i le lagi i le pō o se tomai malie ma fa'amalieina ai. O le ki autū o le filifilia lea o le taimi ma le nofoaga sa'o, malamalama i ou tulaga, fa'aaogaina o fetu pupula e fai ma ta'iala, ma fa'ata'ita'i le iloaina o mamanu autū. Fa'atasi ai ma le fesoasoani a se siata po'o se app o le lagi—e aunoa ma le fa'alagolago tele i ai—o le a vave ona e "faitau" le lagi e pei o se fa'afanua tele, e suia mai lea vaitau i lea vaitau. O le tele o lou tepa a'e ma mata'ituina, o le tele fo'i lea o lou masani i fetu, e peisea'ī o lo'o ia te oe se tapasa masani na tu'ufa'asolo mai e matamata i le lagi i le talafa'asolopito atoa.

Afai e te manaʻo ai, e mafai ona ou faia se lisi o fetu e sili ona faigofie ona vaʻaia faapitoa mo Initonesia e faʻavae i le masina (Ianuari–Tesema) faʻatasi ai ma le itu e aliali mai ai.

Taofi faamatalaga