E faapefea ona aafia le lalolagi i meteorites

Le Aafiaga o Meteorite i le Lalolagi

O meteorite o ni mea fa'alelagi e afua mai i le vateatea ma o'o atu i luga o le Lalolagi pe a uma ona ui atu i le ea. E ui o le tele o meteorite e laiti ma mu pe a ulufale atu i le ea, ae o nisi meteorite tetele e mafai ona ola ma i ai ni aafiaga taua i le Lalolagi. O lenei tusiga o le a fa'amatalaina ai le auala e a'afia ai e meteorite le Lalolagi mai itu eseese, mai o latou aafiaga faaletino i lo latou aafiaga i siosiomaga ma le talafaasolopito o le olaga i le Lalolagi.

Aafiaga Fa'aletino Vave

A'afiaga ma le Crater

O se tasi o aafiaga sili ona manino o meteorite e oo atu i le fogaeleele o le fausiaina lea o lua tetele. E mafai ona eseese le lapopoa o nei lua tetele, mai ni nai mita i le sefulu kilomita, e fuafua i le lapopoa o le meteorite ma le malosi o le gaioi e sau pe a pa'ū. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le Barringer Crater i Arizona, ISA, na fausia pe tusa ma le 50.000 tausaga talu ai e se meteorite uʻamea e tusa ma le 50 mita le lautele. E tusa ma le 1,2 kilomita le lautele o le lua tetele ma e silia ma le 170 mita le loloto.

Galu Te'i ma Mafui'e

A pa'ū se meteorite tele i le Lalolagi, o le malosiaga e fa'asa'olotoina e mafai ona tutusa ma le faitau afe, e o'o lava i le miliona, o tone o le TNT. O lenei malosiaga e auina atu ai galu te'i e mafai ona fa'aleagaina ai fausaga o le eleele o lo'o siomia ai ma mafua ai mafui'e i le lotoifale. E le gata i lea, o le maualuga o le mamafa ma le vevela e mafua mai i le pa'ū e mafai ona mafua ai le suiga o papa ma le fausiaina o minerale fou.

Aafiaga i luga o Siosiomaga

Fa'aumatiaga Tele

O se tasi o faʻataʻitaʻiga sili ona lauiloa o le aʻafiaga o se meteorite i le ola i le Lalolagi o le faʻaumatiaga tele lea i le faʻaiʻuga o le vaitaimi o Cretaceous, pe tusa ma le 66 miliona tausaga talu ai. O faʻamaoniga faasaienisi o loʻo faʻaalia ai o se meteorite e tusa ma le 10 kilomita le lautele na paʻi atu i le mea ua taʻua nei o le Yucatán Peninsula i Mekisiko, ma fausia ai le lua o Chicxulub. O lenei paʻū e talitonuina o le mafuaʻaga autu lea o le faʻaumatia o tainasoa, faʻatasi ai ma le tele o isi ituaiga.

FAITAU  O le ā le interferometry i le vateatea

O le aafiaga e le gata na faaleagaina ai le eria na aafia i le lotoifale ae na mafua ai foi se faasologa o tulaga leaga i le lalolagi atoa. O le efuefu ma vaega o le ea na aafia na faatumulia ai le ea, ma poloka ai le susulu o le la ma mafua ai se taumalulu matautia. O lenei mea na faaitiitia ai le photosynthesis o laau ma faalavelaveina ai le filifili o meaai i le lalolagi atoa, ma iu ai ina mafua ai le pa'ū o le biosphere.

Suiga o le Tau ma le Vevela

I le faaopoopo atu i le mafua ai o le a'afiaga i le taumalulu, o le tele o feto'ai o fetu e mafai foi ona mafua ai le si'itia o le vevela o le lalolagi. Afai o nei feto'ai e mafua ai mu o vaomatua i le lalolagi atoa pe fa'asa'olotoina ai le sulfur ma le carbon dioxide, e mafai ona fa'ateleina ai le a'afiaga o le greenhouse ma suia tele ai le tau.

Fausiaina o Mea Fou

Elemene Fou ma Fa'aputuga

O loo i ai i meteorite ni elemene ma ni mea e maua mai le vateatea e ono ese mai mea e masani ona maua i le Lalolagi. O nisi meteorite e maualuga le tele o le uʻamea ma le nickel ma e oo lava i minerale e le maua i le Lalolagi. O le fesiitaiga o mea mai meteorite i le Lalolagi e mafai ona aafia ai le tuufaatasiga o vailaʻau i le lotoifale ma o nisi taimi e iai ni elemene taua e pei o le kaponi ma le vai, e taua mo le ola.

Fausiaina o Minerale Fou

O le maualuga o le mamafa ma le vevela o le pa'ū o meteorite e masani ona fa'atupuina ai ni tulaga tulaga ese e mafai ai ona fausia ni minerale e seasea maua pe fou. O se tasi o fa'ata'ita'iga o le fausiaina o minerale coesite ma le stishovite, o ni ituaiga silica e lua e maualuga le mamafa e maua i nisi o lua o meteorite.

Taua Faasolopito ma Aganuu

Aafiaga i Malo Anamua

Ua iai fo'i ni aafiaga o meteorite i tagata soifua i auala eseese. E tele aganu'u anamua na fa'aaogaina meteorite u'amea e fai ai meafaigaluega ma auupega a'o le'i a'oa'oina i latou e fa'a'asu le u'amea. O tagata Aikupito anamua, mo se fa'ata'ita'iga, na fa'aaogaina meteorite u'amea e fatu ai ni mea taua fa'alelotu ma mea teuteu.

FAITAU  O a'oa'oga i le fausiaina o asteroids ma comets

Musumusuga i Tala Fa'afagogo ma Tala Tu'u

E tele tala tuu, tala tuu, ma tusitusiga faalelotu i le lalolagi atoa o loo taʻua ai le mea e tupu i le paʻuʻū mai o fetu ma mea faitino mai le lagi. I nisi aganuu, o fetu e manatu o ni faailoga mai atua po o ni mea e tutupu i mea e le masani ai. I isi aganuu, o le malamalama i fetu ma o latou aafiaga ua i ai se sao taua i le faasaienisi ma le malamalama o tagata i le atulaulau.

Lamatiaga e ono tula'i mai i le Lumanai

Lu'itau mo Tekonolosi ma Atina'e Fa'apitoa

Nai lo le vaʻai i fetu o se mea na tupu i le taimi ua tuanaʻi, e taua foʻi le malamalama o loʻo vaivai pea le Lalolagi i fetu. O faʻalavelave mai fetu laiti e mafai ona i ai ni aafiaga mataʻutia i tekonolosi faʻaonaponei, e pei o satelite fesoʻotaʻiga ma upega eletise. O ia aafiaga ua faʻamalosia ai tagata soifua e atiina ae ni faiga lapatai vave ma ni fuafuaga e faʻaitiitia ai le lamatiaga e puipuia ai o tatou atinaʻe taua.

Lesona mai le Taimi ua Tuanaʻi

I le aʻoaʻoina mai mea na tutupu i aso ua mavae, ua sili atu ona nofouta tagata i lamatiaga e ono tulaʻi mai i le vateatea. O saienitisi ma ofisa o le vateatea i le lalolagi atoa, e pei o le NASA ma le ESA, e mataʻituina ma le malosi mea faalelagi e ono oʻo mai i le Lalolagi e ala i polokalame e pei o le Near-Earth Observations. I le mataʻituina pea ma le atiina ae o tekinolosi e puipuia ai pe teteʻe atu ai i nei lamatiaga e ono tulaʻi mai, o loʻo galulue le lalolagi atoa e faʻamautinoa le faʻaauauina o le ola i le Lalolagi.

I'uga

E sili atu ona lavelave ma lautele le aafiaga o meteorites i le Lalolagi nai lo le mea e mafaufauina e le toatele o tagata. Mai o latou aafiaga faaletino matautia i suiga i siosiomaga o le lalolagi, ma mai le fausiaina o meafaitino fou ma minerale i faatosinaga i aganuu ma aganuʻu a tagata, o meteorites o ni sui taua o suiga. O le suʻesuʻeina o aafiaga o meteorites e maua ai e i tatou ni malamalamaaga taua e le gata i le talafaasolopito o le Lalolagi ae faapea foi i le auala e mafai ai ona tatou faaitiitia ai lamatiaga i le lumanai. O se malamalamaga loloto i meteorites ma o latou aafiaga e mafai ona fesoasoani ia i tatou e faatumauina le Lalolagi o se nofoaga saogalemu ma gafataulimaina mo mea ola uma.

Taofi faamatalaga