Le Aafiaga o Meteorite i le Lalolagi
O meteorite o ni mea fa'alelagi e afua mai i le vateatea ma o'o atu i luga o le Lalolagi pe a uma ona ui atu i le ea. E ui o le tele o meteorite e laiti ma mu pe a ulufale atu i le ea, ae o nisi meteorite tetele e mafai ona ola ma i ai ni aafiaga taua i le Lalolagi. O lenei tusiga o le a fa'amatalaina ai le auala e a'afia ai e meteorite le Lalolagi mai itu eseese, mai o latou aafiaga faaletino i lo latou aafiaga i siosiomaga ma le talafaasolopito o le olaga i le Lalolagi.
Aafiaga Fa'aletino Vave
A'afiaga ma le Crater
O se tasi o aafiaga sili ona manino o meteorite e oo atu i le fogaeleele o le fausiaina lea o lua tetele. E mafai ona eseese le lapopoa o nei lua tetele, mai ni nai mita i le sefulu kilomita, e fuafua i le lapopoa o le meteorite ma le malosi o le gaioi e sau pe a pa'ū. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le Barringer Crater i Arizona, ISA, na fausia pe tusa ma le 50.000 tausaga talu ai e se meteorite uʻamea e tusa ma le 50 mita le lautele. E tusa ma le 1,2 kilomita le lautele o le lua tetele ma e silia ma le 170 mita le loloto.
Galu Te'i ma Mafui'e
A pa'ū se meteorite tele i le Lalolagi, o le malosiaga e fa'asa'olotoina e mafai ona tutusa ma le faitau afe, e o'o lava i le miliona, o tone o le TNT. O lenei malosiaga e auina atu ai galu te'i e mafai ona fa'aleagaina ai fausaga o le eleele o lo'o siomia ai ma mafua ai mafui'e i le lotoifale. E le gata i lea, o le maualuga o le mamafa ma le vevela e mafua mai i le pa'ū e mafai ona mafua ai le suiga o papa ma le fausiaina o minerale fou.
Aafiaga i luga o Siosiomaga
Fa'aumatiaga Tele
O se tasi o faʻataʻitaʻiga sili ona lauiloa o le aʻafiaga o se meteorite i le ola i le Lalolagi o le faʻaumatiaga tele lea i le faʻaiʻuga o le vaitaimi o Cretaceous, pe tusa ma le 66 miliona tausaga talu ai. O faʻamaoniga faasaienisi o loʻo faʻaalia ai o se meteorite e tusa ma le 10 kilomita le lautele na paʻi atu i le mea ua taʻua nei o le Yucatán Peninsula i Mekisiko, ma fausia ai le lua o Chicxulub. O lenei paʻū e talitonuina o le mafuaʻaga autu lea o le faʻaumatia o tainasoa, faʻatasi ai ma le tele o isi ituaiga.
O le aafiaga e le gata na faaleagaina ai le eria na aafia i le lotoifale ae na mafua ai foi se faasologa o tulaga leaga i le lalolagi atoa. O le efuefu ma vaega o le ea na aafia na faatumulia ai le ea, ma poloka ai le susulu o le la ma mafua ai se taumalulu matautia. O lenei mea na faaitiitia ai le photosynthesis o laau ma faalavelaveina ai le filifili o meaai i le lalolagi atoa, ma iu ai ina mafua ai le pa'ū o le biosphere.
Suiga o le Tau ma le Vevela
I le faaopoopo atu i le mafua ai o le a'afiaga i le taumalulu, o le tele o feto'ai o fetu e mafai foi ona mafua ai le si'itia o le vevela o le lalolagi. Afai o nei feto'ai e mafua ai mu o vaomatua i le lalolagi atoa pe fa'asa'olotoina ai le sulfur ma le carbon dioxide, e mafai ona fa'ateleina ai le a'afiaga o le greenhouse ma suia tele ai le tau.
Fausiaina o Mea Fou
Elemene Fou ma Fa'aputuga
Meteorit mengandung unsur-unsur dan senyawa dari luar angkasa yang bisa berbeda dari yang biasanya ditemukan di bumi. Beberapa meteorit mengandung besi dan nikel dalam konsentrasi tinggi dan bahkan mengandung mineral yang tidak terdapat di bumi. Transfer bahan dari meteorit ke bumi dapat mempengaruhi fa'atulagaga vaila'au lokal dan kadang-kadang membawa elemen vital seperti karbon dan air, yang penting bagi kehidupan.
Fausiaina o Minerale Fou
O le maualuga o le mamafa ma le vevela o le pa'ū o meteorite e masani ona fa'atupuina ai ni tulaga tulaga ese e mafai ai ona fausia ni minerale e seasea maua pe fou. O se tasi o fa'ata'ita'iga o le fausiaina o minerale coesite ma le stishovite, o ni ituaiga silica e lua e maualuga le mamafa e maua i nisi o lua o meteorite.
Taua Faasolopito ma Aganuu
Aafiaga i Malo Anamua
Ua iai fo'i ni aafiaga o meteorite i tagata soifua i auala eseese. E tele aganu'u anamua na fa'aaogaina meteorite u'amea e fai ai meafaigaluega ma auupega a'o le'i a'oa'oina i latou e fa'a'asu le u'amea. O tagata Aikupito anamua, mo se fa'ata'ita'iga, na fa'aaogaina meteorite u'amea e fatu ai ni mea taua fa'alelotu ma mea teuteu.
Musumusuga i Tala Fa'afagogo ma Tala Tu'u
Banyak mitos, legenda, dan teks keagamaan di seluruh dunia menyebutkan fenomena meteorit dan benda jatuh dari langit. Dalam beberapa budaya, meteorit dianggap sebagai tanda-tanda dari para dewa atau peristiwa supernatural. Di sisi lain, pengetahuan tentang meteorit dan pengaruh mereka telah memberikan kontribusi penting dalam ilmu pengetahuan dan pemahaman manusia tentang vaiaso o le vaiaso.
Lamatiaga e ono tula'i mai i le Lumanai
Lu'itau mo Tekonolosi ma Atina'e Fa'apitoa
Nai lo le vaʻai i fetu o se mea na tupu i le taimi ua tuanaʻi, e taua foʻi le malamalama o loʻo vaivai pea le Lalolagi i fetu. O faʻalavelave mai fetu laiti e mafai ona i ai ni aafiaga mataʻutia i tekonolosi faʻaonaponei, e pei o satelite fesoʻotaʻiga ma upega eletise. O ia aafiaga ua faʻamalosia ai tagata soifua e atiina ae ni faiga lapatai vave ma ni fuafuaga e faʻaitiitia ai le lamatiaga e puipuia ai o tatou atinaʻe taua.
Lesona mai le Taimi ua Tuanaʻi
I le aʻoaʻoina mai mea na tutupu i aso ua mavae, ua sili atu ona nofouta tagata i lamatiaga e ono tulaʻi mai i le vateatea. O saienitisi ma ofisa o le vateatea i le lalolagi atoa, e pei o le NASA ma le ESA, e mataʻituina ma le malosi mea faalelagi e ono oʻo mai i le Lalolagi e ala i polokalame e pei o le Near-Earth Observations. I le mataʻituina pea ma le atiina ae o tekinolosi e puipuia ai pe teteʻe atu ai i nei lamatiaga e ono tulaʻi mai, o loʻo galulue le lalolagi atoa e faʻamautinoa le faʻaauauina o le ola i le Lalolagi.
I'uga
E sili atu ona lavelave ma lautele le aafiaga o meteorites i le Lalolagi nai lo le mea e mafaufauina e le toatele o tagata. Mai o latou aafiaga faaletino matautia i suiga i siosiomaga o le lalolagi, ma mai le fausiaina o meafaitino fou ma minerale i faatosinaga i aganuu ma aganuʻu a tagata, o meteorites o ni sui taua o suiga. O le suʻesuʻeina o aafiaga o meteorites e maua ai e i tatou ni malamalamaaga taua e le gata i le talafaasolopito o le Lalolagi ae faapea foi i le auala e mafai ai ona tatou faaitiitia ai lamatiaga i le lumanai. O se malamalamaga loloto i meteorites ma o latou aafiaga e mafai ona fesoasoani ia i tatou e faatumauina le Lalolagi o se nofoaga saogalemu ma gafataulimaina mo mea ola uma.