Suʻesuʻega Faʻasolopito i luga o Fausaga Megalithic
O fausaga tetele o se tasi lea o toega faaleaganuu sili ona lauiloa i le talafaasolopito i itulagi eseese o le lalolagi, e aofia ai ma Initonesia. O le upu tetele e sau mai upu Eleni o le megas (tele) ma le lithos (maa), e faasino i le agaifanua o le fausiaina o fale po o faamanatuga mai maa tetele. I Initonesia, o le agaifanua tetele e le gata i se vaitaimi e tasi, ae na atiina ae i se vaitaimi umi ma, i nisi o nofoaga, na faaauau pea i taimi o talafaasolopito. O le mea lea, o suesuega i mea anamua i fausaga tetele e taua tele mo le malamalama i mamanu o nofoaga, talitonuga, faatulagaga lautele, ma sootaga faaletagata ma laufanua i aso ua mavae.
Fa'amatalaga ma le Eseesega o Fausaga Megalithic
I suʻesuʻega o mea anamua, o fausaga tetele e aofia ai le tele o foliga, e fuafua i la latou galuega ma le tulaga faaleaganuu i le lotoifale. O nisi o foliga masani e aofia ai menhirs (faamanatu maa saʻo), dolmens (laulau maa), sarcophagi (pusa maa), tuugamau maa, piramiti faasitepu (punden berundak), faatagata maa, ma e oo lava i le "temu gelang" (taulima maa). O nei agaifanua e masani ona fesootai ma le tapuaiga i tuaa, faailoga o teritori, faailoga o tulaga faaleagafesootai, po o sauniga o le oti.
I Initonesia, o le tele o nofoaga tetele o loʻo maua i Sumatra (e pei o Pasemah), West Java (piramita fa'asitepu), Central Sulawesi (Bada Valley, Besoa, ma Napu), East Nusa Tenggara (Sumba), ma isi itulagi. O lenei eseesega o foliga e manaʻomia ai se auala suʻesuʻe saʻo e ʻalofia ai ni faʻaiʻuga le mautonu e uiga i la latou galuega ma uiga.
Fa'amoemoega o Su'esu'ega Fa'asolopito o Megalithic
O suʻesuʻega faʻasolopito i fausaga tetele e masani ona faʻamoemoe e taliina ni fesili autū. Muamua, o anafea na fausia ma faʻaaogaina ai fausaga? Lua, o ai tagata lagolago faʻaleaganuu na fausia ma faʻaaogaina? Tolu, o le a le galuega a le fausaga i le soifuaga faʻaagafesootai ma faʻalelotu o le nuʻu? Fa, na faʻapefea ona fesootaʻi fausaga tetele ma le siosiomaga faʻalenatura, punaoa, ma mamanu o nofoaga? Lima, pe na suia a latou galuega i le aluga o taimi, mo se faʻataʻitaʻiga, mai se nofoaga o sauniga i se faʻailoga o le faʻasinomaga o le nuʻu i se vaitaimi mulimuli ane?
E tāua nei sini e lē gata mo le malamalama i le taimi ua tuanaʻi ae faʻapea foʻi mo le lagolagoina o le faʻasaoina. O le tele o nofoaga tetele o loʻo feagai ma faʻaleagaina ona o atinaʻe, faʻaleagaina o fanua, gaoia o meafaitino, ma suiga i le fuafuaina o le va o nofoaga. O taunuʻuga o suʻesuʻega o mea anamua e mafai ona faʻamatalaina ai fautuaga mo le puipuiga ma le faʻailogaina o nofoaga o measina faʻaleaganuʻu.
Laasaga ma Metotia o Suʻesuʻega i le Fanua
E masani ona amata suʻesuʻega o mea anamua i se iloiloga o tusitusiga ma se iloiloga o faʻamaumauga muamua. E aoina e le au suʻesuʻe faʻamatalaga e uiga i nofoaga o le nofoaga, sailiga muamua, faʻamaumauga o aganuʻu, faʻafanua o laufanua, ma ata o satelite. O lenei faiga e fesoasoani e faʻatulaga ni manatu muamua ma fuafua ai fuafuaga faʻataʻitaʻi i le fanua.
O le isi laasaga o se suʻesuʻega. E faia suʻesuʻega e iloa ai le tufatufaina o fausaga, tulaga o le nofoaga, ma sootaga i le va o foliga. E mafai ona faia suʻesuʻega i le tulaga o suʻesuʻega i luga o le fogaeleele (faamaumauina o mea na maua i luga o le fogaeleele), suʻesuʻega faʻatulagaina e faʻaaoga ai transects, poʻo suʻesuʻega faʻavae i tekonolosi e pei o le pueina o ata drone ma le faʻafanua GIS. I nofoaga tetele, e taua tele le faʻafanua ona o le tulaga o maʻa, le faʻatulagaina o menhirs, poʻo le faʻatulagaga o pyramid faʻasitepu e masani ona fesoʻotaʻi ma mamanu faʻalelotu ma fuafuaga faʻaagafesootai.
Afai e manaʻomia ni faʻamatalaga loloto, e faia ni eliina (eliina o mea anamua). O le faʻamoemoe o eliina o mea anamua e faʻaalia ai le tulaga o le stratigraphic, o lona uiga o vaega o le eleele ma sootaga i le va o mea na maua. I fausaga tetele, e mafai ona faia eliina i tafatafa o faavae maa, i nofoaga e masalomia o loʻo faia ai ni gaoioiga faʻalelotu, poʻo totonu o tuugamau maa. Mai nei vaega, e mafai e le au suʻesuʻe ona maua ni mea taua e pei o ni fasi omea, ni mea teuteu, ni toega o ogaumu, poʻo ponaivi o tagata ma manu.
Metotia o le Fa'atulagaina o Taimi ma Su'esu'ega i le Fale Su'esu'e
O se tasi o luʻitau tetele i suʻesuʻega o megalithics o le faʻatulagaina o tausaga. O maʻa, o le mea autū, e le mafai ona faʻatulagaina saʻo e ala i le radiocarbon. O le mea lea, e faʻalagolago tagata suʻesuʻe i mea anamua i le faʻatulagaina o tausaga o mea ola e maua i ni tulaga faʻatatau, e pei o malala mai toega o mea na mu, ponaivi, poʻo toega o laupapa. E masani ona faʻaaogaina le faʻatulagaina o tausaga o mea na fausia e ala i le Radiocarbon (C-14) e maua ai ni tausaga mautinoa.
E le gata i lea, e mafai ona faʻaaogaina le auʻiliʻiliga o le stratigraphic ma le typology o mea totino. O le typology o mea fai ipu omea, mo se faʻataʻitaʻiga, e mafai ona faʻaalia ai vaitaimi faʻatatau e faʻavae i luga o foliga tutusa ma metotia gaosiga ma isi nofoaga ua leva ona iai. I nisi tulaga, o le metotia OSL (Optically Stimulated Luminescence) e mafai ona faʻaaogaina e fuafua ai le taimi mulimuli na faʻaalia ai otaota i le malamalama, e fesoasoani ai e fuafua poʻo afea na faʻaputuina pe faʻalavelaveina ai le eleele o loʻo siomia ai le fausaga.
O isi su'esu'ega i totonu o le fale su'esu'e e aofia ai le petrography o ma'a e iloa ai punaoa o meafaitino ma metotia fa'atino, su'esu'ega o toega e iloa ai fa'aoga talafeagai mo va'a po'o nofoaga fa'alelotu, ma le bioarchaeology e su'esu'e ai toega o tagata. E mafai e le bioarchaeology ona fa'aalia tausaga, itupa, mamanu o fa'ama'i, ma e o'o lava i fa'ailoga o mea'ai, ma maua ai se malamalamaga i olaga o nu'u na lagolagoina megaliths.
Auala Fa'amatala: Mai le Galuega i le Uiga
O le fa'amatalaina o fausaga tetele e le lava i le na'o le fa'amatalaina o le "o se tu'ugamau lenei" po'o le "o se nofoaga fa'alelotu lenei." E mana'omia e tagata su'esu'e mea anamua ona fa'afeso'ota'i fa'amaumauga o le fanua ma a'oa'oga fa'ale-tagata ma auala fa'atino. O se tasi o auala o le su'esu'eina o laufanua, lea e va'aia ai nofoaga tetele o se vaega o se faiga lautele o le vateatea: latalata i vaitafe, maualuga fa'apitoa, fa'asinomaga, ma e o'o lava i sootaga ma mauga paia.
E iai fo'i se auala e su'esu'e ai ethnoarchaeological, lea e aofia ai le su'esu'eina o faiga fa'aleaganu'u a sosaiete o aso nei po'o fa'asolopito o lo'o fa'atumauina pea tu ma aga tetele i ma'a (mo se fa'ata'ita'iga, i Sumba) e fesoasoani ai i le fa'amatalaina o toega o mea anamua. Peita'i, e tatau i tagata su'esu'e mea anamua ona fa'aeteete: o fa'atusatusaga fa'ale-etnografika e le o lona uiga tutusa, aua e mafai ona suia tu ma aga ma e mafai ona suia uiga o sauniga. O le ethnoarchaeology e fai ma fa'amalama i fa'amatalaga e ono mafai, ae le o se "tali mautinoa."
Luʻitau o Suesuega: Siosiomaga Faʻalavelave ma Amioga Mama
O le tele o fale tetele o loʻo i totonu o avanoa matala, ma faigofie ai ona aveeseina, faoa, pe toe faʻaaogaina maʻa mo galuega faufale faʻaonaponei. O lenei faʻalavelave e faʻaumatia ai le talaaga o mea anamua, o se mea e taua tele. O le siʻitia o ni nai mita o maʻa e mafai ona suia ai le malamalama i le faʻatulagaga o le nofoaga, le faʻatulagaga o le avanoa, poʻo le galuega.
O le isi luʻitau o le itu tau amio ma fegalegaleaiga ma nuʻu i le lotoifale. I nisi o nofoaga, o nofoaga tetele o le sami e manatu pea o se mea paia ma e fesoʻotaʻi ma talitonuga a le nuʻu. O suʻesuʻega e manaʻomia ai fesootaʻiga lelei, mauaina o se faʻatagaga, ma le faaaloalo i tulafono faʻaleaganuʻu. O le eliina o tuugamau, mo se faʻataʻitaʻiga, e manaʻomia ai ni mafaufauga taua tau amio: pe faʻatagaina, pe faʻapefea ona taulimaina toega o tagata, ma pe faʻapefea ona lipotia atu i nuʻu i le lotoifale.
Sao o Suesuega i le Saienisi ma le Puipuiga o Mea
O suʻesuʻega faʻasolopito i fausaga tetele ua faia ai ni sao taua i le toe fausiaina o le talafaasolopito umi o atumotu o Initonesia. O tū ma agaifanua tetele e fesoʻotaʻi ma le atinaʻeina o tekinolosi, faʻatoʻaga, le fausiaina o taʻitaʻi i le lotoifale, ma le lavelave o le soifuaga lautele. Mai nofoaga tetele, e mafai ona tatou suʻesuʻeina le auala na faʻatulagaina ai e nuʻu anamua le aufaigaluega e faʻanofo ai maʻa tetele, le auala na latou fausia ai faʻailoga o le pule, ma le auala na latou feutagaʻi ai ma tuaa ma le natura.
E le gata i lea, e mafai ona faʻaaogaina sailiiliga e atiina ae ai ni fuafuaga faʻasao e faʻavae i luga o faʻamaumauga. O faʻafanua auiliili e fesoasoani e fuafua ai sone puipuia; o iloiloga o tulaga o maʻa e faʻamatalaina ai fuafuaga faʻasao; ma o faʻamaumauga faasaienisi e avea o se faila pe a faʻaleagaina le nofoaga. E le gata i lea, o suʻesuʻega e aofia ai le alalafaga e mafai ona faʻaleleia atili ai le malamalama faʻatasi e faʻapea o nofoaga tetele e le na o ni "maʻa tuai" ae o se tofi faʻaleaganuʻu e puʻeina ai le faasinomaga ma le talafaasolopito umi o tagata soifua.
Fa'ato'a
O fausaga tetele o ni faʻamaoniga mautu o le fatufatuga, talitonuga, ma le faʻatulagaga faʻaagafesootai o sosaiete ua mavae. E ala i le suʻesuʻeina o fanua, faʻafanua, eliina, faʻatulagaina o aso, ma suʻesuʻega faʻapitoa, e saili e le ʻeli mea anamua ia faʻaalia tala i tua atu o nei maʻa tetele: o ai na fausia, o anafea, mo le a le faʻamoemoega, ma pe na faʻapefea ona latou faia se sao i le laufanua faʻaleaganuʻu. O suʻesuʻega faʻaeteete, amio lelei, ma faʻatatau i le puipuiga o le a faʻamautinoa ai o le tofi tetele o le a le gata ina malamalama atoatoa i ai ae puipuia foʻi mo tupulaga o le lumanaʻi.