Suʻesuʻega faʻasolopito i luga o tuugamau tetele

Su'esu'ega Fa'asolopito i Tuugamau Tele

O tuugamau tetele o nisi ia o mea e sili ona maaleale i suʻesuʻega o mea anamua. E lē na o ni faaputuga o tino oti, ae o ni faʻamaoniga faaletino o mea tetele na tutupu—taua, faʻamaʻi pipisi, mala faalenatura, oge, ma faiga sauā faapolokiki—e masani ona tuua ai ni manuʻa loloto i nuʻu ua aʻafia. O le mea lea, o suʻesuʻega o mea anamua i tuugamau tetele e manaʻomia ai se auala faasaienisi malosi ma mataupu faavae tau amio malolosi. I le tasi itu, e taumafai tagata suʻesuʻe mea anamua e toe fausia ma le saʻo mea na tutupu i aso ua mavae; i le isi itu, o loʻo latou feagai ma toega o tagata e tatau ona taulimaina ma le faaaloalo, faapea foi ma aiga o tagata na aafia, nuu i le lotoifale, ma matafaioi faaletulafono faaletulafono.

Fa'amatalaga ma le Taua o Tuugamau Tele

I se tulaga lautele, o se tuugamau tele o se nofoaga tanu o loʻo i ai le tele o tagata ua tanumia i se taimi puupuu, e masani lava e aunoa ma ni sauniga tanu masani. I se tulaga o mea anamua, e mafai ona amata tuugamau tetele mai aso anamua e oo atu i aso nei. O le mea e ese ai lenei suʻesuʻega mai eliina masani o nofoaga o le natura lea o mea na maua, lea e fesoʻotaʻi tonu lava ma maliu tele ma le ono mafai ona solia ai aia tatau a tagata.

O tuugamau tetele e maua ai faʻamatalaga taua e uiga i tagata (tausaga, itupa, tulaga tau soifua maloloina), agaifanua faʻaagafesootai, ma tulaga tau siosiomaga i se taimi faapitoa. E le gata i lea, i nisi tulaga, e mafai e suʻesuʻega ona fesoasoani i le faʻailoaina o tagata ua aʻafia, suʻesuʻega o solitulafono, ma le faʻaleleia o tala faasolopito. Peitaʻi, e naʻo le faia ma le faʻaeteete ma le faʻaeteete o suʻesuʻega e mafai ona ausia.

Laasaga Muamua: Sailiga ma Suʻesuʻega

E masani ona amata suʻesuʻega i lipoti mai tagata o le nuʻu, mea na maua faafuaseʻi i le taimi o le fausiaina, poʻo le iloiloga o pepa faʻasolopito. A maeʻa ona faʻailoa mai se nofoaga, e faia loa e le 'au se suʻesuʻega e le afaina ai le nofoaga. O auala masani e aofia ai le faʻafanua o le eleele, pueina o ata mai le ea e faʻaaogaina ai vaalele e leai ni pailate, ma tekinolosi faʻale-geophysical e pei o le Ground Penetrating Radar (GPR), magnetometry, ma le resistivity eletise. O nei metotia e fesoasoani e fuafua ai tuaoi o le fanuatanu, le loloto o le mea na teuina, ma le avanoa e iai ni lua eliina, e aunoa ma le manaʻomia o le eliina saʻo.

FAITAU  Matafaioi tau feusuaiga i talafaasolopito ma mea anamua

I le taimi nei, e aoina foʻi e le au suʻesuʻe mea anamua faʻamaumauga faʻasolopito: faʻamaumauga o taua, faʻamaumauga o falemaʻi, lipoti tuai o tala fou, ma e oʻo lava i tala tuʻugutu. E fesoasoani tele faʻamaumauga faʻasolopito i le faʻatulagaina o ni manatu—mo se faʻataʻitaʻiga, pe o fesoʻotaʻi tuʻugutu ma se faʻamaʻi pipisi, fasiotiga tagata, poʻo se faʻalavelave faʻafuaseʻi. Peitaʻi, e manaʻomia ona siakiina tala tuʻugutu ma pepa aloaia ma faʻamaoniga moni ina ia ʻalofia ai faʻaiʻuga faʻaituʻau.

Eliina: Faiga Faasaienisi ma le Sa'o o Fa'amaumauga

O le taimi lava e faia ai le faaiuga e eli—e masani ona aofia ai le faatagaga aloaia ma mafaufauga tau amio—e faatinoina loa le eliina i se tulaga maualuga. O le eliina o tuugamau tetele e manaomia ai pepa auiliili: faafanua grid, ata faalava, scan 3D, ma le faamaumauina o le tulaga o tagata taitoatasi ma mea taulima e fesootai i ai. O nei mea uma e taua tele aua o le talaaga o le mea autu lea i mea anamua; o le leiloa o lona uiga o le leiloa o faamatalaga e uiga i le faasologa o mea na tutupu ma auala e tanu ai.

E eli malie ma fa'atulagaina e le au su'esu'e mea anamua. Latou te matauina le tulaga o le tino, le tulaga o lima ma vae, o auivi e fe'avea'i, ma fa'ailoga o tanuga fa'avave e pei o le le fa'atulagaina lelei, le palu fa'afuase'i o le palapala, po'o le toe fa'atumuina vave. O le iai o ni mea patino—o fa'amau, seevae, pulufana, rosario, ie, po'o ni mea faigaluega fa'afoma'i—e mafai ona maua ai ni fa'ailoga i le taimi ma tulaga o le maliu. E matauina fo'i e le au su'esu'e suiga i le lanu o le palapala ma fa'ailoga o le lua, aua o le fausaga o le palapala e masani ona maua ai se "ata" o faiga tanuga ua mavae.

Su'esu'ega o Osteological ma Bioarchaeological

A uma ona aveese le auivi (pe suʻesuʻeina i le nofoaga, e fuafua i le tulafono), e faia se suʻesuʻega o ponaivi e malamalama ai i le faasinomaga moni o le tagata ma lona talaʻaga o le olaga. E fuafua e le au suʻesuʻe le matua i le taimi e maliu ai, itupa moni, maualuga, ma faʻailoga o faʻamaʻi poʻo le le lava o meaʻai. Mo se faʻataʻitaʻiga, o laina Harris i luga o ponaivi uumi e mafai ona faʻaalia ai le atuatuvale o le tuputupu aʻe, ae o nisi manuʻa e mafai ona faʻaalia ai faʻamaʻi tumau.

Ina ia iloa le mafuaʻaga o le maliu, e suʻesuʻe e saienitisi suʻesuʻega ma tagata suʻesuʻe mea anamua manuʻa i ponaivi: gau o ponaivi, manuʻa maʻai, poʻo pu o pulufana. E mafai e mamanu o manuʻa ona iloa le eseesega i le va o manuʻa aʻo leʻi maliu, manuʻa i totonu o le tino maliu, ma manuʻa pe a uma le maliu. A faʻaalia e le toʻatele o tagata ni manuʻa tutusa ma ni tulaga e le masani ai o le tino, e faʻamalosia ai le faʻamatalaina o le sauā tele. Peitaʻi, e tatau foʻi i tagata suʻesuʻe mea anamua ona faʻaeteete: e mafai ona tupu le faʻaleagaina o ponaivi ona o le mamafa o le eleele, gaioiga a manu, poʻo faiga o le tau.

FAITAU  Olaga o tagata i le vaitaimi o Paleolithic

O metotia faʻaonaponei e faʻalauteleina ai le gafatia o suʻesuʻega. O le suʻesuʻega o isotope mautu (e pei o le strontium ma le okesene) e mafai ona tuʻuina atu ai ni faʻamatalaga i le amataga faʻafanua ma le fealuaʻi o se tagata, ae o isotopes o le kaponi ma le nitrogen e fesoasoani e toe fausia ai mamanu o meaʻai. O le suʻesuʻega anamua o le DNA (aDNA) e mafai ona faʻaalia ai sootaga faʻale-aiga, amataga o le faitau aofaʻi, pe fesoasoani i le faʻailoaina o tagata taʻitoʻatasi pe afai e maua se faʻamaumauga o tagata tutusa ma aiga e naunau e faʻatusatusa. O nei metotia uma e manaʻomia ai le puleaina lelei o le faʻaleagaina ma e masani ona taugata, o lea e faʻalagolago ai lo latou faʻaaogaina i sini o suʻesuʻega.

Fa'amatalaga: Feso'ota'iga o Meafaitino ma Fa'amaumauga Fa'asolopito

O le mana o suʻesuʻega anamua o loʻo taoto i lona gafatia e tuʻufaʻatasia ai ituaiga eseese o faʻamaumauga. E mafai ona faʻamatalaina tuugamau tetele o se taunuuga o se faʻamaʻi pipisi pe afai e iai faʻamaoniga o le vave tanuga, itiiti ni manuʻa, ma faʻamaumauga faʻasolopito o faʻamaʻi pipisi mai le vaitaimi lava e tasi. I se isi itu, o faʻailoga o sauāga e sili atu ona malolosi pe afai e iai ni mamanu o manuʻa, le mauaina o mea fana, ma faʻamaoniga o fusifusia poʻo ni tulaga faʻapitoa o tino.

O le fa'auigaga e aofia ai fo'i le tulaga fa'aagafesootai. Mo se fa'ata'ita'iga, pe na tanumia tagata ta'ito'atasi ma le tutusa o le faiga pe na i ai ni eseesega iloga? Pe na i ai tu'ugamau i tafatafa o nofoaga e nonofo ai tagata, i tua atu o le nu'u, pe i nofoaga lilo? Pe na i ai ni taumafaiga e ufiufi ai tu'ugamau? O nei fesili e fesoasoani e fa'aalia ai sootaga fa'alepulega, faiga o tanuga, ma mafua'aga atonu na mafua ai le tele o maliu.

Amioga Mama ma le Auai i le Nu'u

E aʻafia tuugamau tetele i le mamalu o tagata. O le mea lea, o suʻesuʻega e lē gata o se mataupu faʻapitoa, ae o se mataupu tau amio foʻi. E tele atunuu e iai a latou tulafono faʻapitoa e faʻatatau i le eliina o toega o tagata, aemaise lava pe a fesoʻotaʻi ma mea tutupu i aso nei poʻo feteʻenaʻiga faʻapolokiki. E tatau i tagata suʻesuʻe mea anamua ona tausisia mataupu faavae o le faaaloalo i ē ua aʻafia, manino le faiga, ma le puipuiga o faʻamatalaga taua.

E matuā tāua tele le auai o nu‘u ma aiga o ē ua a‘afia. E iai lo latou aia tatau e iloa ai le fa‘amoemoega o le su‘esu‘ega, o metotia na fa‘aaogaina, ma le fuafuaga mulimuli mo le lafoa‘iina o toega o le tino maliu—pe o le a toe tanu, tu‘uina atu i aiga, pe taofia mo nisi su‘esu‘ega (o se mataupu e masani ona finauina). O fesootaiga lelei e mafai ona puipuia ai feeseeseaiga, fausia ai le fa‘atuatuaga, ma fa‘amautinoa ai o le su‘esu‘ega e fa‘ataunu‘uina ai fa‘amoemoega fa‘aagafesootai, ae le na o mana‘oga fa‘alea‘oa‘oga.

FAITAU  Su'esu'ega o mea anamua ma su'esu'ega o le tau anamua

Luʻitau: Faiga Faʻapolokiki, Tulafono, ma Tapulaʻa o Faʻamaumauga

E masani ona feagai suʻesuʻega o tuugamau tetele ma ni faʻalavelave faʻapolokiki. E mafai e faʻaiʻuga ona faʻatupuina ni finauga e uiga i tiutetauave faʻasolopito, faʻamalosia pe luʻitauina tala aloaia, ma aʻafia ai le faʻamasinoga tonu. O le mea lea, e taua tele le tutoʻatasi faʻasaienisi ma faiga faʻamaumau maeʻaeʻa. I nisi tulaga, o lipoti o mea anamua ua faʻaaogaina e fai ma faʻamaoniga i le faʻamasinoga.

E le gata i lea, o ponaivi ua faaleagaina, siosiomaga susū, po o le eleele 'o'ona e mafai ona fa'alavelaveina ai le su'esu'ega. E le mafai ona fa'ailoaina tagata uma, ma e le mafai ona fuafuaina mafua'aga uma o le oti. E tatau i tagata su'esu'e mea anamua ona lototoa i le ta'uina atu o tapula'a o a latou fa'ai'uga ma 'alo'ese mai le taumatemate.

Fa'ato'a

O suʻesuʻega faʻasolopito i tuugamau tetele o se galuega e taoto i le fetaulaiga o le saienisi, tagata soifua, ma le tiutetauave lautele. E ala i suʻesuʻega e le faʻalavelaveina, eliina faʻasolosolo, auʻiliʻiliga faʻasolopito o meaola, ma faʻamatalaga e faʻavae i luga o faʻamaumauga, e mafai e tagata suʻesuʻe faʻasolopito ona toe fausia mea na ono galo pe le faʻamaumauina. Peitaʻi, o le manuia o suʻesuʻega e le gata ina fuaina i le saʻo faʻasaienisi ae faʻapea foʻi i le auala e faʻaaloalo ai tagata suʻesuʻe i tagata na aʻafia ma fegalegaleai ma nuʻu o loʻo nonofo ai iina i aso nei. I le iuga, o tuugamau tetele e faʻamanatu mai ai ia i tatou o le taimi ua tuanaʻi e sili atu nai lo na o tala; e moni, ua tanumia i le eleele, ma e manaʻomia ai lo tatou malamalama—e aunoa ma le faʻagaloina o lona tagata soifua.

Taofi faamatalaga