Fa'asologa o aso i mea anamua

Fa'asologa o Taimi Fa'atatau i le Su'esu'ega o Mea anamua

O le fa'atulagaina o aso o se tasi o fa'avae sili ona taua o le su'esu'ega o mea anamua auā e fesoasoani i tagata su'esu'e e fa'atulaga mea na tutupu i le taimi ua tuana'i e aunoa ma le mana'omia ona iloa le aso tonu. E ala i le fa'atulagaina o aso, e mafai ai e tagata su'esu'e mea anamua ona fuafua pe ua leva pe la'ititi se mea na maua nai lo isi ona fa'atulaga lea i se fa'asologa o taimi. E aoga tele lenei metotia pe a le maua le fa'atulagaina o aso mautinoa (e pei o le fa'atulagaina o aso o le radiocarbon), e taugata tele, pe le aoga ona o tulaga le lelei o fa'ata'ita'iga. I se isi faaupuga, o le fa'atulagaina o aso e taliina ai le fesili "o fea na muamua mai?" a'o le'i taliina le fesili "o le fea tausaga?"

O le manatu ma le faʻamoemoega o le faia o feusuaʻiga faʻatatau

O le uiga autū o le fa'atusatusaga o aso o le olaga o se mea faitino. E iloilo e le au su'esu'e mea anamua le tulaga o se mea faitino i totonu o se vaega, lona sootaga ma isi fausaga, le sitaili ma le foliga o le mea faitino, ma le fesoota'iga o le mea na maua ma isi mea faitino i le tulaga lava e tasi. Mai iina, e fa'atuina ai se fa'asologa o taimi: vaega muamua, ogatotonu, mulimuli, po'o vaega "matutua-laiti". E ui o le fa'atusatusaga o aso o le olaga e le maua ai ni aso i le kalena, ae e mafai ai ona toe fausia le talafaasolopito o se nofoaga: o anafea na muamua nofoia ai, o anafea na suia ai galuega, o anafea na toe fausia ai, ma o anafea na tu'ua ai.

I le faʻatinoina, e toetoe lava o taimi uma e galulue faʻatasi ai le faʻatulagaina o tausaga ma le stratigraphy (le suʻesuʻeina o vaega o le lalolagi), typology (le faʻavasegaina o mea faitino e tusa ai ma le ituaiga), ma le seriation (le faʻatulagaina o faʻasologa e faʻavae i luga o mamanu o suiga). O nei metotia e faʻamalosia le tasi ma le isi, ma a tuʻufaʻatasia ma faʻamaumauga mautinoa o aso, e sili atu ona malosi le faʻasologa o tausaga.

Stratigraphy: faitauina o vaega e fai ma faamaumauga o taimi

O le mataupu faavae sili ona lauiloa o le fuafuaina o aso o le soifuaga o le tulafono o le superposition: i lalo o tulaga masani, o vaega pito i lalo o le eleele e masani ona matutua atu nai lo vaega o loʻo i luga aʻe. E ala i le eliina ma le faʻaeteete ma le faʻamaumauina o le talaaga o vaega taʻitasi, e mafai ai e tagata suʻesuʻe mea anamua ona "faitau" le faasologa o mea na tutupu na faʻamaumauina i le eleele.

Ae ui i lea, e lē faigofie i taimi uma le su'esu'eina o le stratigraphy. E mafai ona tutupu fa'alavelave ona o gaoioiga a tagata (eliina o pu, fauina o fa'avae, eliina o tu'ugamau), gaoioiga a manu (bioturbation), a'a o la'au, soloia o le eleele, po'o fa'alavelave fa'alenatura. O le mea lea, e lē gata ina fa'amaumauina e le au su'esu'e mea anamua ni vaega ae fa'apea fo'i ma vaega e pei o alavai, lua i pou, fola o fale, ma lua tanu. O nei vaega e masani ona "oti" i vaega muamua, ma maua ai ni fa'ailoga i le fa'asologa o taimi.

FAITAU  Su'esu'ega o le DNA i su'esu'ega o mea anamua

O se faʻataʻitaʻiga faigofie: afai e tipiina e se tuugamau le fola o se nofoaga, o lona uiga e laʻititi le tuugamau nai lo le fola. O lenei sootaga "tipi-i-tipi" e taua tele i le faʻatusatusaga o fuainumera faʻatatau.

O le mataupu faavae o le fesootaiga: o mea e maua faatasi e masani ona o faatasi.

O le isi metotia tāua o le fa'afeso'ota'i. O mea totino na maua i le tulaga lava e tasi—mo se fa'ata'ita'iga, i le vaega lava e tasi po'o le iunite teuina—e masani ona mai se vaitaimi tutusa. Afai e iloa se ituaiga o omea fa'apitoa e mai se vaitaimi patino (e fa'avae i su'esu'ega na faia muamua), ona mafai lea ona fa'atatauina isi mea na maua i le tulaga lava e tasi o ni mea na tutupu i le taimi lava e tasi.

E tatau ona fa'aaogā ma le fa'aeteete fa'atasiga. E mafai ona aveese mea mai le mea na tupu muamua, mo se fa'ata'ita'iga, ona o le fa'aleagaina o le eleele, o mea tuai na tu'ufa'asolo mai i lea tupulaga i lea tupulaga, po'o meafaitino na toe fa'aaogaina i fale fou. O le mea lea, e masani ona iloilo e le au su'esu'e mea anamua le lelei o le mea na tupu: pe ua "fa'aleagaina" pe "fa'amaufa'ailogaina" le vaega.

Tipolo: suiga i foliga o mea faitino i le aluga o taimi

O le Tipolo o se auala e fa'avasega ai meafaitino e fa'avae i luga o mea e tutusa i foliga, meafaitino, teuteuga, ma metotia o gaosiga. I le tele o aganu'u, e suia malie lava sitaili o meafaitino. E mafai ona fa'aaogaina nei suiga e fa'atuina ai se fa'asologa fa'atatau: o le ituaiga A e manatu e matua atu nai lo le ituaiga B pe afai o lo'o fa'aalia e le B se atina'e mai le A pe afai e aliali mai pea le B i vaega laiti.

O le omea o le faʻataʻitaʻiga sili ona taatele ona e tele, e umi lona ola, ma e masani ona suia le faiga o lona gaosiga mai lea tupulaga i lea tupulaga. Mo se faʻataʻitaʻiga, o suiga i foliga o laugutu, mamanu teuteu, poʻo le tuufaatasiga o le omea e mafai ona maua ai ni faʻamatalaga i vaega o le olaga. E le gata i omea, e faʻatatau foʻi le typology i meafaigaluega maʻa, teuga, galuega uʻamea, ma e oʻo lava i le fausiaina o fale.

O se tasi o malosiaga o le typology o lona gafatia lea e faʻafesoʻotaʻi ai nofoaga eseese. Afai e tutusa ituaiga o mea tuai o loʻo iai i nofoaga e lua ma tuʻu i se faʻasologa tutusa o typology, e mafai e tagata suʻesuʻe mea anamua ona faʻatuina ni sootaga faʻasolopito faʻaitulagi. Peitaʻi, e iai foʻi tapulaʻa o le typology: e mafai ona tumau sitaili i le aluga o taimi i se itulagi, pe mafai foʻi ona aʻafia suiga o sitaili i fesootaʻiga faʻaleaganuu ma fefaʻatauaʻiga, ae le naʻo le taimi.

FAITAU  Suʻesuʻega faʻasolopito i luga o tuugamau tetele

Fa'asologa: fa'atulagaina o se fa'asologa e fa'atatau i le tele ma le sitaili

O le Seriation o se metotia fa'amaufa'ailoga ma au'ili'ili mo le fa'atuina o se fa'asologa fa'atatau e fa'atatau i le suiga o le lauiloa o se sitaili po'o se ituaiga o mea tuai. E masani lava, o le a alia'e mai se sitaili, o'o atu i se tumutumuga o le lauiloa, ona fa'aitiitia lea. Afai e tele ni fa'amatalaga a le au su'esu'e mea anamua (e pei o le tele o tu'ugamau po'o ni vaega) ma fa'amaumauina le tele o ituaiga o mea tuai i totonu o mea ta'itasi, e mafai ona fa'atuina se fa'asologa fa'atatau ina ia malamalama lelei ai le mamanu o le "osofa'i-tumutumu-pa'ū".

E lua ituaiga o auala:
1. Fa'asologa o taimi: iloilo le si'itia ma le pa'ū o le aofa'i fa'atatau o ituaiga o mea tuai.
2. Fa'asologa o ituaiga/uiga: fa'atulaga o fa'asologa e fa'atatau i le lavelave po'o suiga i nisi o uiga (mo se fa'ata'ita'iga, o mamanu ua fa'atupula'ia le lavelave).

E matuā aogā tele le fa'asologa pe a le atoatoa le fa'avasegaina o tu'ugamau, mo se fa'ata'ita'iga i aoina o tu'ugamau, ni vaega o mea na teu fa'aputu, po'o aoina o luga. Peita'i, e mana'omia e le fa'asologa ni fa'amaumauga talafeagai ma le manatu o suiga o le sitaili e tutupu malie ma e mafai ona fa'afanua tutusa.

Feso'ota'iga i nofoaga eseese: fausiaina o se fa'asologa o taimi fa'aitulagi

E maua le malosi tele o le fa'atusatusaga o aso ma tausaga pe a mafai ona fa'afeso'ota'i i nofoaga eseese. E fa'atusatusa e le au su'esu'e mea anamua fa'asologa o stratigraphic ma typological o le tele o nofoaga e fausia ai fa'asologa o aso fa'aitulagi: mo se fa'ata'ita'iga, "Vaega I–II–III" i se vanu, po'o "vaitaimi amata–ogatotonu–mulimuli" i se itulagi. E mafai fo'i ona fesoasoani i lenei fa'atusatusaga e ala i le mauaina o "fa'ailoga" e pei o omea mai fafo, tupe, po'o mea taulima ua iloa mai se vaitaimi patino e fa'avae i luga o su'esu'ega fa'asolopito.

E fesoasoani fesoʻotaʻiga faʻaitulagi e tali fesili tetele: o anafea na tutupu ai femalagaiga, o anafea na tulaʻi mai ai tekinolosi fou, na faʻapefea ona atiaʻe fesoʻotaʻiga tau fefaʻatauaʻiga, pe o anafea na tutupu ai faʻalavelave faʻafuaseʻi ma suiga lautele.

Fa'amanuiaga o le faamasani fa'atasi

E tele ni ona lelei o le fa'atulagaina o aso. Muamua, e le mana'omia ai ni meafaigaluega tetele i totonu o le fale su'esu'e po'o ni tupe fa'aalu. Lua, e aoga tusa lava pe le maua ni mea fa'alenatura mo le fa'atulagaina o aso i luga o le radiocarbon. Tolu, o le fa'atulagaina o aso e maua ai se malamalamaga sili atu ona loloto i le tala'aga: e le gata i "aso," ae o le fa'asologa o mea na tutupu ma le fesoota'iga i le va o gaoioiga a tagata i se nofoaga.

FAITAU  Le auala e aoga ai mea anamua i galuega faufale

I le tele o eliina o mea, e muamua fausia se faʻavae faʻatatau. A maeʻa, ona ave lea o faʻataʻitaʻiga mo le faʻatulagaina o taimi moni e "maua" ai taimi taua. I lenei auala, e le tu na o ia le faʻatulagaina o taimi moni ae faʻavae i luga o se faʻasologa o taimi ua uma ona mautu.

Tapula'a ma le auala e fo'ia ai

O le vaivaiga autū o le fa'atatauina o aso o le soifuaga, o le le tu'uina mai lea o se aso sa'o ma e fa'alagolago i le tulaga lelei o le tala'aga. Afai e fa'alavelaveina se nofoaga, e mafai ona fenumiai le fa'asologa o le stratigraphic. Afai e le'i fa'amautuina le typology i se eria, e mafai ona le mautu fa'amatalaga. E le gata i lea, o sitaili o mea tuai e le suia fa'asolosolo; e mafai ona toe fa'aolaolaina sitaili tuai po'o le fa'aaogaina fa'atasi o le tele o sitaili i totonu o le vaitaimi e tasi.

Ina ia foia lenei mea, e tuufaatasia e le au suʻesuʻe mea anamua ituaiga eseese o faʻamaoniga: stratigraphy, soʻotaga, typology, seriation, auiliiliga o meafaitino, ma—pe a mafai—faʻataʻitaʻiga mautinoa. E taua tele le faʻamaumauga ma le faʻaeteete o le fanua: o le faʻamaumauga o le talaaga, ata o talaaga stratigraphic, ata pue, ma faiga o iunite stratigraphic (e pei o le Harris Matrix) e fesoasoani e faʻafanua manino ai sootaga "matutua-talavou".

Fa'ato'a

O le fa'atatauina o aso o se metotia fa'avae e mafai ai e tagata su'esu'e mea anamua ona fausia se "tala o le taimi" mai vaega o le eleele ma mea na tu'ua e tagata. E ui e le maua ai ni tausaga kalena, ae o lenei metotia e taua tele mo le malamalama i le fa'asologa o mea na tutupu, suiga fa'aleaganuu, ma le atina'eina o nofoaga i le aluga o taimi. E ala i le stratigraphy, so'otaga, typology, ma le seriation, e mafai e tagata su'esu'e mea anamua ona fausia se fa'asologa o taimi talafeagai, ona fa'amaonia lea i aso mautinoa pe a maua. I le iuga, o le fa'atatauina o aso e le na'o se meafaigaluega fa'apitoa, ae o se auala e lalaga ai fa'ailoga o meafaitino i se tala fa'asolopito o le tagata e fetaui ma mafai ona fa'amaonia.

Afai e te manaʻo ai, e mafai ona ou fetuʻunaʻia lenei tusiga ina ia sili atu ona aʻoaʻoina (faʻatasi ai ma vaega laiti ma upusii), pe faʻaopoopo ni faʻataʻitaʻiga mai Initonesia (e pei o nofoaga anamua, anamua, poʻo nofoaga faʻa-kolone) ina ia sili atu ona anotusi.

Taofi faamatalaga