Su'esu'ega o Mea Anamua ma le Su'esu'ega o Malo Anamua
O le suʻesuʻega o mea anamua o le suʻesuʻega lea o mea ua tuanaʻi e ala i le suʻesuʻeina o mea na totoe na tuʻua e tagata. E ala i suʻesuʻega o mea anamua, e mafai ona tatou suʻesuʻeina atili ai olaga, aganuʻu, ma tekinolosi o aganuʻu anamua ia na tuʻua ai o latou faʻailoga i vaega eseese o le lalolagi. O lenei matāʻupu o suʻesuʻega e le gata ina taua mo le malamalama i le talafaasolopito o tagata ae e maua ai foʻi le malamalama i le auala e atiina ae ai ma ola ai aganuʻu, ma mea na mafua ai ona tulaʻi ma paʻuʻū.
O le Taua o le Suʻesuʻega o Mea Anamua i le Suʻesuʻeina o Malo Anamua
O malo anamua e pei o Aikupito, Mesopotamia, Eleni, Roma, ma isi ua latou tuua se talatuu mauoa ma le lautele. Ae ui i lea, ina ia maua se ata sili atu ona atoatoa o o latou olaga ma sosaiete, e le mafai ona tatou faalagolago na o tusitusiga anamua po o faamaumauga faasolopito. O loo iai le suʻesuʻega o mea anamua o se matāʻupu e faʻaopoopo i lenei malamalamaga e ala i le eliina o nofoaga anamua ma le suʻesuʻeina o meafaitino, fausaga o fale, ma isi toega.
O se faʻataʻitaʻiga patino o lona sao o le suʻesuʻeina lea o Aikupito Anamua. E ui o tusitusiga ma tusitusiga anamua e tuʻuina atu ai faʻamatalaga e uiga i tupuʻaga, atua, ma faiga faʻalelotu, ae o suʻesuʻega i mea anamua, e ala i le eliina o piramiti, tuugamau, ma malumalu, e fesoasoani e faʻaalia ai le auala na ola ai tagata i o latou olaga i aso faisoo, le auala na faia ai faiga faufale, ma tekinolosi na latou maua ma faʻaaogaina.
Metotia ma Tomai i le Su'esu'ega o Mea anamua
E fa'aaogā e le su'esu'ega o mea anamua i aso nei le tele o metotia ma auala eseese e eli ma iloilo ai nofoaga anamua. O metotia o le eliina e le gata i suo ma pulumu, ae aofia ai fo'i le fuafuaina ma le fa'aeteete ma le sa'o. E filifilia nofoaga e eliina e fa'atatau i su'esu'ega muamua ma su'esu'ega fa'ale-eleele.
O se tasi o alualu i luma taua i tekinolosi o le faʻaaogaina lea o le tekinolosi LIDAR (Light Detection and Ranging). O lenei tekinolosi e mafai ai e tagata suʻesuʻe mea anamua ona faʻafanua le fogaeleele ma fausaga o loʻo i lalo ma le saʻo maualuga e aunoa ma le eliina saʻo. O lenei mea e mafai ai e tagata suʻesuʻe mea anamua ona maua ni ata tolu-vaega o nofoaga anamua, lea e matua aoga tele mo le faʻailoaina o nofoaga e manaʻomia ai nisi eliina.
O le isi metotia e masani ona faʻaaogaina e aofia ai le suʻesuʻega stratigraphic, o le suʻesuʻega lea o vaega o le eleele i se nofoaga eliina ai. O vaega taʻitasi o le eleele e masani ona faʻatusalia ai se vaitaimi patino; e ala i le suʻesuʻeina o nei vaega, e mafai ai e tagata suʻesuʻe mea anamua ona fuafua le faʻasologa o mea na maua.
Taua o le Meafaale
O mea taulima o mea na faia e tagata, e amata mai i meafaigaluega maa ma omea e oo atu i teuga ma fale. O mea taulima e maua ai faʻamaoniga vaaia o le olaga i aso faisoo o tagata anamua. Mo se faʻataʻitaʻiga, o mea na maua mai i omea poʻo meafaigaluega maa e le gata ina faʻaalia ai a latou tekinolosi ae faʻapea foʻi ma a latou faiga kuka, tulimanu, ma le totoina o togalaau.
O se faʻataʻitaʻiga mataʻina o le mauaina lea o le aʻai o Pompeii, lea na tanumia e le pā o le Mauga o Vesuvius i le 79 TA. O eliina o mea i Pompeii ua maua ai se vaaiga auiliili i le olaga i aso faisoo i le aʻai Roma i lena taimi. Mai fale, auala, ma e oʻo lava i tusitusiga i luga o puipui, e mafai ona tatou maua se malamalamaga loloto i o latou olaga .
Aafiaga o le Siosiomaga i Malo Anamua
Sa i ai se sao taua o le siosiomaga i le tulaʻi mai ma le paʻū o aganuʻu anamua. O aganuʻu anamua a Aikupito, mo se faʻataʻitaʻiga, sa manuia i tafatafa o le Vaitafe o le Naila. O lenei vaitafe e le gata ina saunia ai le vai mo faʻatoʻaga ae sa lagolagoina foʻi fefaʻatauaʻiga ma felauaiga. Peitaʻi, o le fesuisuiaʻi o le tau poʻo suiga i le tafe o le vaitafe e mafai ona i ai se aafiaga tele i le olaga i tafatafa o le vaitafe.
O Mesopotamia, e masani ona taʻua o le "nofoaga autū o aganuu," sa faalagolago tele foʻi i vaitafe o Tigris ma Euphrates. Sa atiaeina ni faiga faʻasusu faigata e lagolago ai faʻatoʻaga i le itulagi. Peitaʻi, o suiga o le tau ma le faʻaleagaina o le siosiomaga e masani ona oʻo atu ai i le paʻuʻū o le gaosiga o faʻatoʻaga, lea e mafai ona iʻu ai i le paʻū o aganuu.
O suʻesuʻega o mea anamua i vaega matūtū o Sasaʻe Tutotonu ua faʻaalia ai foʻi le auala na tauivi ai lenei malo ma le faʻaleagaina o le laueleele ma le le lava o le vai. O le suʻesuʻeina o nofoaga anamua i le mea ua taʻua nei o Iraq ma Syria ua maua ai se malamalamaaga i le auala na feagai ai sosaiete ma luʻitau o le siosiomaga ma le aʻafiaga o suiga o le siosiomaga i lo latou mautu faʻaagafesootai ma faʻapolokiki.
Fa'aili Matagofie ma Fa'atufugaga o Malo Anamua
O faatufugaga ma le fausaga o fale o ni elemene taua o soʻo se aganuʻu ma e maua ai se malamalamaaga i ona tulaga faatauaina, talitonuga, ma tekinolosi. Mo se faʻataʻitaʻiga, o fausaga anamua a Aikupito, faʻatasi ai ma ona piramiti ma malumalu matagofie, e le gata ina atagia ai o latou tomai faʻainisinia ae faʻapea foʻi ma lo latou talitonuga i le olaga a sau.
O se tasi o nofoaga mataʻina o suʻesuʻega anamua o le aai Inca o Machu Picchu i Peru. Na fausia i le seneturi lona 15, o fausaga ma le faatulagaga o le aai o loʻo faʻaalia ai metotia faufale maa faʻaonaponei a Inca ma lo latou gafatia e faʻaaoga ai le laufanua mauga o Andean e le mafaamatalaina.
E fa'apena fo'i, o faatufugaga Eleni Anamua e le gata ina aofia ai fa'atagata ma vali ae fa'apea fo'i ma le fausaga o fale, e pei o malumalu matagofie o Atenai. O nei galuega faatufugaga e atagia ai le fa'aleleia atili o tomai fa'apitoa, le matagofie o foliga vaaia, ma tala e uiga i atua ma toa sa avea ma vaega o a latou tala fa'asolopito.
Su'esu'ega ma Amioga Mama i le Su'esu'ega o Mea anamua
O amioga mama o se vaega taua tele o le suʻesuʻega o mea anamua. Talu ai o le suʻesuʻega o mea anamua e aofia ai le eliina o nofoaga taua i le talafaasolopito ma aganuu, o lea e iai ai se tiutetauave taua e puipuia ai nofoaga ma faaaloalo i le faasinomaga faaleaganuu o nuu o loo aafia ai. O le eliina ma le le faautauta e mafai ona faaleagaina ai nofoaga ma leiloa ai faamatalaga taua i lo tatou malamalama i le taimi ua tuanai.
O loʻo faʻateleina le galulue faʻatasi o tagata suʻesuʻe mea anamua ma nuʻu i le lotoifale e faʻamautinoa ai e le gata ina maua pemita a latou suʻesuʻega ae maua foʻi le lagolago a le lautele. O nei galulue faʻatasi e le gata ina faʻaleleia atili ai le saogalemu o nofoaga ae faʻamalosia ai foʻi nuʻu e auai malosi i le faʻasaoina o latou tofi faʻaleaganuʻu.
I'uga
O le suʻesuʻega o mea anamua o se matāʻupu e maua ai e i tatou se faʻamalama i le taimi ua tuanaʻi ma se malamalamaga i le atinaʻeina o le aganuʻu a tagata. Mai Aikupito ma ona piramiti matagofie, i Mesopotamia ma ona faʻafouga faʻasūsū, i Eleni ma Roma ma a latou faatufugaga ma fausaga mataʻina, o toega o mea o le taimi ua tuanaʻi e maua ai e i tatou ni malamalamaga taua. E le gata ina faʻaopoopoina e le suʻesuʻega o mea anamua faʻamaumauga faʻasolopito ae e maua ai foʻi se vaega e sili atu ona tamaoaiga e ala i faʻamaoniga mautu o olaga, tekinolosi, ma talitonuga o aganuʻu anamua.
I le faʻaaogaina o le tele o metotia ma metotia faʻaonaponei, o loʻo faʻaauau pea ona alualu i luma lenei matāʻupu , ma faʻaalia ai nisi mea lilo o aganuʻu ua mavae. E ala i suʻesuʻega faifai pea ma se auala tau amio, e faʻamautinoa ai e le suʻesuʻega o mea anamua e le gata ina malamalama i le tofi faʻaleaganuʻu a tagata ae faʻasaoina foʻi mo tupulaga o le lumanaʻi.