O le Matafaioi a le UN i Sootaga Faavaomalo
O Malo Aufaatasi (UN) o se faalapotopotoga faavaomalo na faavaeina i le aso 24 o Oketopa, 1945, ina ua maeʻa le Taua Lona Lua a le Lalolagi. O lona faamoemoega autu o le puipuia lea o feeseeseaiga faavaomalo, faatumauina o le filemu, faamautinoa le saogalemu faavaomalo, ma faamalosia le galulue faatasi i le va o atunuu i vaega tau tamaoaiga, agafesootai, aganuu, ma fesoasoani agaalofa. I le taimi nei, o le UN o se faalapotopotoga autu i fegalegaleaiga faavaomalo, ma e iai sona sao taua i vaega eseese o le olaga i le lalolagi atoa.
Fa'avaeina ma le Fa'amoemoega o le UN
Na faavaeina le UN ona o le manao e taofia le vevesi i le lalolagi atoa na tutupu i le taimi o le Taua Muamua a le Lalolagi ma le Taua Lona Lua a le Lalolagi. O le UN Charter, lea e avea ma faavae faavae mo le faalapotopotoga, na faamaonia e atunuu faavae uma e 51. O faamoemoega autu o loo otootoina i le UN Charter e aofia ai:
1. Tausia le filemu ma le saogalemu faavaomalo, e ala i le puipuia ma le faʻaitiitia o feeseeseaiga i le va o atunuu.
2. Atiina ae ni mafutaga faaleuo i le va o malo e faavae i luga o le faaaloalo i mataupu faavae o aia tatau tutusa ma le pulega tutoatasi.
3. Fa'atulagaina o le galulue fa'atasi fa'ava-o-malo i le fo'ia o fa'afitauli fa'ava-o-malo i matā'upu tau tamaoaiga, agafesootai, aganu'u ma fesoasoani agaalofa fa'apea fo'i ma le fa'alauiloaina o le fa'aaloalo i aia tatau a tagata.
4. Ia avea ma nofoaga tutotonu mo maliega faavaomalo e faʻatatau i le ausiaina o nei sini.
Fausaga ma Galuega Autū a le UN
O le UN e aofia ai ni vaega autū se tele, e tofu ma lana lava matafaioi ma le galuega i le faatinoina o le poloaiga a le faʻalapotopotoga. O nisi o nei mea e aofia ai:
1. Fono Aoao: O le vaega autū lea e faia ai feutanaiga e tutusa ai sui ma aia tatau e palota ai atunuu uma. O le Fono Aoao e avea o se nofoaga e talanoaina ai ma faia ai faaiuga i mataupu faalelalolagi.
2. Fono a le Saogalemu: E nafa ma le tausia o le filemu ma le saogalemu faavaomalo. E aofia ai sui e 15, e aofia ai atunuu e lima (Amerika Amerika, Rusia, Saina, Peretania, ma Falani) o ni sui auai tumau e iai aia tatau e veto ai.
3. Fono a le Tamaoaiga ma Agafesootai: Faamaopoopoina le galulue faatasi faavaomalo i le tamaoaiga ma agafesootai ma le galuega a ofisa faapitoa ma faalapotopotoga i lalo o le UN.
4. Fono a le Tausi Mavaega: Na faavaeina e vaavaaia teritori o le faatuatuaga ma ia mautinoa lo latou mauaina o le pulega tutoatasi. Na faamaeaina ana galuega autu i le 1994.
5. Faamasinoga Faavaomalo: E tuuina atu i ai le tiute o le foiaina o feeseeseaiga faaletulafono i le va o atunuu ma le tuuina atu o fautuaga i fesili faaletulafono na tuuina mai e vaega o le UN ma ofisa faapitoa.
6. Failautusi: E nafa ma le faatinoina o galuega i aso taitasi a le UN, e taitaia e le Failautusi Aoao.
O le Matafaioi a le UN i le Tausia o le Filemu ma le Saogalemu
O se tasi o galuega sili ona tāua a le UN o le tausia lea o le filemu ma le saogalemu faavaomalo. Ua tuuina atu i le Fono Saogalemu a le UN le poloaiga e faailoa mai ai faalavelave e ono tula’i mai ma faia ni gaioiga faatasi. E mafai ona aofia ai le auina atu o misiona e tausia le filemu e mata’ituina ai le taofia o taua, faamautinoaina o faigapalota saoloto ma tonu, po o le puipuia o aia tatau a tagata lautele.
Faiga Fa'ava-o-malo ma Taumafaiga Fa'afesaga'i
E masani ona galue le UN o se tagata e fesoasoani i feeseeseaiga faavaomalo. O nisi o faataitaiga iloga e aofia ai le fesoasoani a le UN i Congo (1960–1964) ma le Sasaʻe Tutotonu (mo se faataitaiga, o taumafaiga eseese mo le filemu i Isaraelu ma Palesitina). E le gata i lea, e masani ona avea le Failautusi Aoao o le UN ma fofoga faʻava-o-malo o taumafaiga fesoasoani, e pei ona faia e Dag Hammarskjöld i Congo ma, talu ai nei, o António Guterres i feeseeseaiga eseese.
Fesoasoaniga Agaalofa
A tula'i mai fa'alavelave fa'afuase'i, pe ona o fete'ena'iga fa'aauupegaina pe ona o fa'alavelave fa'alenatura, o fa'alapotopotoga a le UN e pei o le UNHCR (Komesina Maualuga a Malo Aufaatasi mo Tagata Sulufa'i), UNICEF (Fa'aputugatupe a Malo Aufaatasi mo Tamaiti), ma le WFP (Polokalama Taumafa a le Lalolagi) e tu'uina atu fesoasoani taua mo tagata. E fa'amautinoa e le UN le vave ma le fa'atulagaina o le tu'uina atu o fesoasoani i ē o lo'o mana'omia, fa'aitiitia ai mafatiaga o tagata ma fesoasoani i le fa'agasologa o le toe fa'aleleia.
Atina'e Tau Tamaoaiga ma Agafesootai
E ala i le Fono a le Tamaoaiga ma le Soifua Maloloina ma ana ofisa faapitoa, e pei o le UNESCO, WHO, ma le UNDP, o loo auai malosi ai le UN i atinae tau tamaoaiga ma agafesootai. Ua i ai se aafiaga tele o polokalame a le UN i le faaitiitia o le mativa, faaleleia atili o avanoa i aoga ma le soifua maloloina, ma le faalauiloaina o atinae gafataulimaina.
Aia tatau a tagata
E iai fo'i le sao taua a le UN i le fa'alauiloaina ma le puipuia o aia tatau a tagata. O le Fono a Aia Tatau a Tagata ma le Ofisa o le Komesina Maualuga a le UN mo Aia Tatau a Tagata e galulue e mata'ituina le solia o aia tatau a tagata i le lalolagi atoa ma tu'uina atu le lagolago i atunu'u e fa'aleleia a latou tulaga fa'atonuina. Ua fa'amaonia fo'i e le UN ni feagaiga fa'avaomalo eseese e fa'amautinoa ai aia tatau fa'avae a tagata ta'ito'atasi, e pei o le Folafolaga Lautele o Aia Tatau a Tagata.
Luʻitau ma Faitioga
E ui lava i le tele o mea taua ua ausia e le UN, ae o loo feagai foi ma luitau ma faitioga eseese. O se tasi o faitioga tetele e faatatau i le faatulagaga o le Fono a le Puipuiga, lea e manatu e le o se sui o malo tetele o le lalolagi i aso nei ma e soona aafia i atunuu e iai le pule e teena ai. E le gata i lea, o le aoga o le UN i le foia o feeseeseaiga i atunuu e pei o Suria, Myanmar, ma Yemen e masani ona fesiligia.
O le isi faitioga e mafua mai i lona faalagolago tau tupe i saofaga a atunuu o le atunuu, lea e faʻalavelaveina ai le tutoʻatasi o le UN ma le aoga o galuega. O le manino ma le faigata o faiga faʻapulega i totonu o le UN ua manatu foi o ni faʻalavelave i le faʻatinoina o ona tiute.
Toe Fuata'iga a le UN
Ona o nei luʻitau, e toʻatele o loʻo uunaʻia le toe fuataʻiga i totonu o le UN e faʻateleina ai lona aoga ma lona tāua. O ia toe fuataʻiga e mafai ona aofia ai suiga i le fausaga o sui auai o le Fono a le Puipuiga, faʻamalosia o faiga e vaavaaia ai aia tatau a tagata, faʻateleina le manino ma le tali atu, ma le fetuʻunaʻi i luʻitau fou faʻalelalolagi e pei o suiga o le tau ma le saogalemu i luga o le initaneti.
I'uga
I le avea ai ma faʻalapotopotoga faʻavaomalo sili ona taua, o le matafaioi a le UN i fegalegaleaiga faʻavaomalo e taua tele ma e tele ona vaega. Mai le tausia o le filemu ma le saogalemu ma le faʻatalanoaina o faʻalavelave agaalofa i le faʻalauiloaina o le atinaʻeina o le tamaoaiga ma agafesootai faʻapea ai ma aia tatau a tagata, o loʻo tumau pea le UN o se tagata fai mea taua i le fausiaina o se lalolagi e sili atu ona saogalemu, tonu, ma manuia.
E ui ina feagai ma le tele o luʻitau ma faitioga, ae o le matafaioi a le UN e tumau pea ona lē mafai ona sui i lenei lalolagi e fesuisuiaʻi ma faigata. E manaʻomia pea le toe fuataʻiga ma le fetuutuunaʻi ina ia mautinoa o loʻo faʻaauau pea ona faʻatino e le UN ona tiute i se auala lelei ma talafeagai i luma o suiga tetele o le lalolagi i le seneturi lona 21. Faatasi ai ma le tautinoga ma le galulue faatasi o atunuu uma o loʻo avea ma sui auai, e mafai e le UN ona faaauau pea ona avea ma moli o le faamoemoe mo le ausiaina o le filemu ma le manuia tumau i le lalolagi atoa.