O le Taua Malulu: Lona Aafiaga i le Fa'agasologa o Fegalegaleaiga Fa'ava-o-malo

O le Taua Malulu: Lona Aafiaga i le Fa'agasologa o Fegalegaleaiga Fa'ava-o-malo

O le Taua Malulu o se tasi o vaitaimi sili ona iloga i le talafaasolopito o le seneturi lona 20. O le faaupuga e faasino i le tauvaga umi i le va o malo tetele e lua o le lalolagi ina ua maeʻa le Taua Lona Lua a le Lalolagi, o le Iunaite Setete (US) ma le Soviet Union (USSR), ma a latou sootaga taʻitasi. Ua taʻua o le "malulu" aua o le feeseeseaiga e masani lava e leʻi pa i se taua tuusaʻo ma tatala i le va o malo tetele e lua, ae na faia e ala i tauvaga faʻavae, tauvaga auupega, taua sui, faatosinaga tau tamaoaiga, faasalalauga, ma e oʻo lava i se tauiviga mo le faatosinaga faʻava-o-malo. O le aafiaga o le Taua Malulu e le gata ina faʻatulagaina le tulaga faʻapolokiki i le lalolagi mo le tele o tausaga, ae na tuʻua ai foi se talatuu o loʻo lagonaina pea i le gaioiga o fegalegaleaiga faavaomalo i aso nei.

Talaaga ma A'a o Fete'ena'iga

Ina ua maeʻa le faiaʻina o Siamani Nasi ma Iapani i le 1945, na tulaʻi mai ai se tulaga le lava o le pule, aemaise lava i Europa. O le Iunaite Setete ma le Soviet Union, o ē na avea muamua ma paaga i le taua, na amata ona feeseeseaʻi ona o eseesega faʻavae ma manaʻoga tau fuafuaga. Na lagolagoina e le Iunaite Setete le faiga faʻavae tau tupe saoloto, le faatemokalasi faʻapalemene, ma le tamaoaiga o maketi. Na aumaia e le Soviet Union le komunisi faʻatasi ai ma lana faiga faʻavae e tasi le pati, le tamaoaiga fuafuaina, ma le vaʻaiga o le faʻasalalauina o le fouvalega faʻa-proletarian, lea na manatu o se lamatiaga i le faʻatulagaga tau tupe saoloto.

O Konafesi a Yalta ma Potsdam na saunia ai le tulaga mo se tauvaga o faatosinaga. Na faamalosia e le Soviet Union lana pule i Europa i Sasaʻe e ala i malo komunisi, a o tuleia e le Iunaite Setete le toe fausiaina o Europa i Sisifo e ala i le Marshall Plan. O lenei mea na taitai atu ai i le faavaeina o ni poloka tetele se lua: o le Western Bloc na taitaia e le Iunaite Setete ma le Eastern Bloc na taitaia e le Soviet. O lenei fevaevaeaʻiga na mulimuli ane faʻamaʻotiina i le tulaga o ni mafutaga faamiliteli e pei o le NATO (1949) ma le Warsaw Pact (1955).

Le Fausiaina o se Bipolar System ma Lona Aafiaga

O se tasi o aafiaga sili ona tele o le Taua Malulu i fegalegaleaiga faavaomalo o le fanau mai lea o se faiga e lua-potu: na vaevaeina le lalolagi i ni nofoaga malolosi se lua. I lenei faiga, o faiga faavae i fafo a le tele o atunuu—e tetele ma laiti—e masani ona fuafuaina e o latou tulaga e faatatau i le Iunaite Setete po o le Soviet Union. O atunuu o loo sailia se fesoasoani tau tamaoaiga, lagolago tau puipuiga, po o le aloaia i le lalolagi atoa e masani ona faamalosia e "filifili itu" pe ia faaalia foi se tulaga patino o le vavalalata.

O le bipolarity e fa'atupuina ai le mautu ma le feeseesea'iga. Mautu ona o vaega ta'itasi e iai se fausaga manino o le so'otaga; feeseesea'iga ona o so'o se fa'alavelave fa'alotoifale e ono fa'ateteleina i se feeseesea'iga i le lalolagi atoa . O se fa'ata'ita'iga sili ona lelei o le Cuban Missile Crisis (1962), ina ua toetoe lava a ulufale le lalolagi i se taua fa'aniukilia ona o le fa'aogaina o missiles a Soviet i Cuba ma le tali atu a Amerika, lea na manatu o se taufa'amata'u tu'usa'o.

Tauvaga Auupega ma le Fuafuaga Taofia

Na suia e le Taua Malulu le manatu o le saogalemu faavaomalo. E ui i le vaitaimi ua mavae, sa malamalama i ai le taua o le faaauauina o taua faaupufai e ala i auala faamiliteli, ae na faalauiloa mai e le Taua Malulu se faataitaiga fou: le taofiofia. O le mataupu faavae o le "Mutual Assured Destruction" (MAD) na faaalia ai o le a fetaiai se osofaiga faaniukilia muamua ma le faatamaiaga tutusa pe sili atu, ma avea ai taua tatala ma mea e le talafeagai.

Peita’i, o le taofiofia na mafua ai fo’i se tauvaga tele o auupega. Sa tauva uma itu e lua e fausia ni pomu faaniukilia, ni misila fa’avaomalo, ni va’a su’e faaniukilia, ma ni faiga puipuiga o misila. O lenei tauvaga na fa’amalosia ai le fa’amiliteliina o faiga fa’avae i fafo ma fa’ateleina ai paketi tau puipuiga. Mo fegalegaleaiga fa’ava-o-malo , o lona uiga o le saogalemu o le lalolagi e fa’alagolago tele i le paleni o le malosiaga—e le gata i tu ma aga fa’ava-o-malo po’o fa’alapotopotoga.

Taua a Sui ma Fete'ena'iga Fa'aitulagi

E ui lava e leʻi tupu se taua tuusaʻo i le va o Amerika ma le Soviet Union, ae o le Cold War na mafua ai le tele o taua faʻa-sui, o feteʻenaʻiga i le lotoifale poʻo le itulagi na lagolagoina e se tasi poʻo malo tetele uma e lua. O Korea, Viatename, Afghanistan, Angola, ma feteʻenaʻiga eseese i Amerika Latina o faʻataʻitaʻiga sili ona lauiloa. I taua faʻa-sui, o le lagolago i le tulaga o auupega, aʻoaʻoga faamiliteli, fesoasoani tau tamaoaiga, ma e oʻo lava i galuega faʻapitoa e masani ona tuʻuina atu e faʻamautinoa ai o le itu manumalo e ogatasi ma manaʻoga o se vaega faapitoa.

O lona aafiaga i fegalegaleaiga faavaomalo e matua lautele lava: o feeseeseaiga i totonu o le atunuu ua le toe tuufua ae ua fesoʻotaʻi ma le tauvaga faavaomalo. O le pule silisili ese o atunuu tau atiae e masani ona faaleagaina e le faalavelave mai fafo, e manino ma faalilolilo. E le gata i lea, o taua sui e fesoasoani i le manatu e faapea o le suiga o le pulega, fouvalega, po o le taua faalemalo e mafai ona faaaogaina o ni meafaigaluega faapolokiki.

Tete'a ese o le Kolone, le Lalolagi Lona Tolu, ma le Faiga e Le'o Fa'atasi

Na tupu le Taua Malulu i le taimi o le vave o le aveesea o pulega faakolone. O atunuu fou tutoatasi i Asia, Aferika, ma Sasaʻe Tutotonu na avea ma malae mo se tauiviga mo le faatosinaga . Na vaai uma vaega e lua i ai o ni "taui taua" e mafai ona faalauteleina ai o latou nofoaga faaupufai, tamaoaiga, ma le militeri. O fesoasoani tau atinae, galulue faatasi faatekinolosi, ma le lagolago faava-o-malo e masani ona faalagolago i luga o le faamaoni i mataupu tau faiga faavae po o faiga faaupufai.

Peita’i, e le’i manana’o atunu’u uma e maileia i le tauvaga a vaega e lua. O le Non-Aligned Movement (NAM), fa’atasi ai ma tagata e pei o Sukarno, Jawaharlal Nehru, Josip Broz Tito, ma Gamal Abdel Nasser, na sailia e fausia se isi avanoa fa’apolokiki: e le o le lagolagoina o se tasi o vaega, teena le pulega fa’akolone, ma lagolagoina le pule silisili ese ma le atina’e . E ui i le fa’atinoina o nisi atunu’u e le’o i ai ni vaega na tumau pea le fa’aitu’au i le tasi itu po’o le isi itu, o le iai o le NAM na fa’amauoaina ai le fa’agasologa o fegalegaleaiga fa’ava-o-malo e ala i le ofoina atu o filifiliga e sili atu nai lo le fa’aletonu o le bipolar.

O le Matafaioi o Faasalalauga ma Taua Fa'a-Itu'utu'u

O le Taua Malulu o se taua foʻi o talitonuga faʻavae ma faʻamatalaga. O faʻasalalauga faʻasalalau e ala i leitio, ata tifaga, ala o faasalalauga lolomi, ma polokalame fefaʻasoaaʻi aganuʻu na faʻaaogaina e fausia ai se ata lelei o le vaega a le tagata lava ia ma faʻaleagaina ai le vaega tetee. O lenei tauvaga na sosolo atu i le olaga lautele: o aʻoaʻoga, faatufugaga, taʻaloga, ma le saienisi na avea ma malae mo taua mamalu. O le "Space Race," mo se faʻataʻitaʻiga, e le na o se galuega faasaienisi, ae o se faʻailoga o le maualuga faʻapolokiki.

O le iʻuga, ua lē gata ina naʻo le faiga faʻava-o-malo aloaia e fesoʻotaʻi ai ma fegalegaleaiga faʻavaomalo, ae o se "tauvaga mo loto ma mafaufau." Ua tulaʻi mai le malosi faʻaletino o se meafaigaluega taua, faʻatasi ai ma le malosi faʻale-militeli. Ua aʻoaʻoina e atunuʻu e mafai ona fausia le faatosinaga i le lalolagi atoa e ala i tala, aganuʻu lauiloa, tekinolosi, ma ata faʻavaomalo.

Fa'alapotopotoga Fa'ava-o-malo ma Faiga Fa'ava-o-malo mo Fa'alavelave Fa'afuase'i

Sa tofotofoina le i ai o Malo Aufaatasi (UN) e le Taua Malulu. Sa masani ona feagai le Fono a le Puipuiga ma ni feeseeseaiga ona o le teena e Amerika po o Soviet. Ae ui i lea, sa faaauau pea ona faia e le UN se matafaioi o se nofoaga mo faiga faapolokiki, feutagaiga, ma le aloaia o gaioiga faavaomalo. I nisi tulaga, o misiona a le UN mo le tausiga o le filemu ma ofisa fesoasoani alofa na fesoasoani e faaitiitia ai le aafiaga o feeseeseaiga, e ui lava e le o taimi uma e faamutaina ai taua.

Na maua ai fo'i e le Cold War ni faiga fa'ava-o-malo fa'afuase'i ua sili atu ona fa'atulagaina. Na fa'atuina le Moscow–Washington Hotline ina ua mae'a le Cuban Missile Crisis e fa'aitiitia ai le lamatiaga o le sese o le fuafuaina. O feagaiga e pulea ai auupega e pei o le SALT, START, ma le Nuclear Non-Proliferation Treaty (NPT) na fa'aalia ai e tusa lava pe feagai ma le tauvaga malosi, e taua tele pea feutanaiga mo le mautu.

O le Iʻuga o le Taua Malulu ma lona Tofi mo le Lalolagi i Aso Nei

Na oo atu le Taua Malulu i lona iuga i le faaiuga o le vaitau o le 1980 ma le amataga o le vaitau o le 1990, ona o le faatosinaga o suiga i totonu o le Soviet Union (glasnost ma le perestroika), le le mautu o le tamaoaiga, ma le mamafa faapolokiki i Europa i Sasae lea na iu ai i le pa'ū o le Pa o Perelini (1989). O le faataapeina o le Soviet Union i le 1991 na faailogaina ai le iuga o le bipolarity ma amata ai se vaitaimi o le pulea e Amerika o le faiga faavaomalo.

Peita’i, e le’i mou atu fa’afuase’i le talatuu o le Taua Malulu. O lo’o tumau pea le malosi o le tele o fete’ena’iga fa’aitulagi na a’afia ai i lenei vaitaimi. O lo’o tumau pea ma manuia fo’i fausaga o so’otaga e pei o le NATO. O tala o fa’amata’u fa’avae fa’avae, popolega i le fa’aofi fa’amalosi, ma le fa’atinoina o le taua o fa’amatalaga ua toe maua le taua i ni foliga fou, e aofia ai tauvaga fa’apolokiki fa’aonaponei ma le saogalemu i luga o le initaneti.

E le gata i lea, o le manatu o le taofiofia o auupega faaniukilia o loo avea pea ma faavae o fuafuaga tau puipuiga a le tele o atunuu. O le mataupu o le faateleina o auupega faaniukilia—mai Korea i Matu i feeseeseaiga i isi itulagi—e le mafai ona vavaeeseina mai le tulaga na faavaeina i le taimi o le Cold War. I se isi itu, na aoaoina ai i tatou e le Cold War e mafai e le lalolagi ona oo i se "taua e aunoa ma se taua," lea e tumau ai le tauvaga i lalo ifo o le tulaga o feteenaiga tatala.

I'uga

Na fa'atulagaina e le Taua Malulu ia fegalegaleaiga fa'ava-o-malo fa'aonaponei e ala i se faiga fa'ava-o-malo e lua, se tauvaga auupega fa'aniukilia, taua sui, tauiviga mo le faatosinaga i setete fou tuto'atasi, ma le fa'amalosia o le matafaioi o fa'asalalauga ma faiga fa'ava-o-malo fa'afuase'i. E ui ina ua mae'a le fete'ena'iga, ae o lo'o lagona pea lona a'afiaga i fausaga o 'au fa'atasi, faiga fa'ale-lalolagi mo le saogalemu, ma le auala e iloa ai e setete ia taufa'amata'u ma faatosinaga. O le malamalama i le Taua Malulu e le na'o se su'esu'ega o le talafa'asolopito, ae o se su'esu'ega fo'i o mamanu o le tauvaga o le pule o lo'o fa'aauau pea ona toe tutupu i ni foliga fou i luga o le tulaga fa'ava-o-malo. O le mea lea, o le Taua Malulu o se tioata taua mo le iloiloina o le auala e fegalegaleai ai le pule, faiga fa'avae, ma mea e fiafia i ai e fa'atulaga ai le fa'atulagaga o le lalolagi—ua tuana'i, o le taimi nei, ma atonu o le lumana'i.

Taofi faamatalaga