O le Aafiaga o le Taua Lona Lua a le Lalolagi i Fegalegaleaiga Faavaomalo
A. Fa'atomuaga
O le Taua Muamua a le Lalolagi (1914–1918) ma le Taua Lona Lua a le Lalolagi (1939–1945) o ni mea tetele se lua na suia ai le lalolagi. O nei feteenaiga e lua e le gata ina i ai se aafiaga matautia i le soifuaga o tagata ae na suia ai foi fausaga faaupufai, tamaoaiga, ma agafesootai i le lalolagi atoa. O le aafiaga sili ona taua o nei taua tetele e lua o sootaga faavaomalo, i tulaga o faiga faaitumalo, feagaiga, ma le malosi o le lalolagi. O lenei tusiga o le a otootoina ai le auala na aafia ai sootaga faavaomalo e le Taua Muamua a le Lalolagi ma le Taua Lona Lua, e taulai atu i suiga i fausaga faaupufai faavaomalo, atinaeina o faalapotopotoga faavaomalo, ma le atinaeina o faiga faavae i fafo a malo tetele.
B. A'afiaga o le Taua Muamua a le Lalolagi i Fegalegaleaiga Faavaomalo
1. Suiga i le Fa'atulagaga o le Malosiaga Fa'alelalolagi
O le Taua Muamua a le Lalolagi na mafua ai ona muta le tele o malo tetele, e aofia ai le Malo o Austro-Hungarian, le Malo o Ottoman, le Malo o Rusia, ma le Malo o Siamani. O le pa'ū o nei malo na suia tele ai le fa'afanua fa'apolokiki a le lalolagi, fa'atasi ai ma le tula'i mai o setete fou i Europa ma Sasa'e Tutotonu . O lenei mea na mafua ai se suiga fou i fegalegaleaiga fa'ava-o-malo, a'o sailia e nei setete fou le fa'ailoaina, le saogalemu, ma le pule silisili ese.
2. Fa'avaeina o le Liki o Malo
O se tasi o talatuu sili ona tāua o le Taua Muamua a le Lalolagi o le faavaeina lea o le Liki o Malo i le 1920. O lenei Liki na mamanuina e puipuia ai taua i le lumanai e ala i talanoaga ma le galulue faatasi faavaomalo. E ui ina le mafai e le Liki o Malo ona taofia le Taua Lona Lua a le Lalolagi, ae na ia faatuina ai se faataitaiga tāua mo faiga faapolokiki faavaomalo ma le galulue faatasi faavaomalo na mulimuli mai ina ua mavae le Taua Lona Lua a le Lalolagi.
3. Faiga Fa'avae Fou i Fafo ma Faiga Fa'ava-o-malo
Ina ua maeʻa le Taua Muamua a le Lalolagi, na suia le manatu o faiga faʻava-o-malo i le atinaʻeina o faiga faʻava-o-malo tatala ma le mataupu faavae o le pulea e le tagata lava ia na lagolagoina e le Peresetene o le Iunaite Setete o Woodrow Wilson. O manatu e 14 a Wilson o se taumafaiga matuia e fausia ai se faavae mo se filemu tonu ma tumau, ma faʻamamafa ai e tatau ona ausia maliega faavaomalo i se auala manino ma faʻalauaʻitele.
C. A'afiaga o le Taua Lona Lua a le Lalolagi i Fegalegaleaiga Faavaomalo
1. Malo Fou ma le Taua Malulu
O le Taua Lona Lua a le Lalolagi na maua ai ni malo tetele se lua, o le Iunaite Setete ma le Soviet Union, lea na amataina ai se vaitaimi o feeseeseaiga ma le tauvaga faʻavae e taʻua o le Cold War. O lenei vaitaimi na aʻafia ai fegalegaleaiga faʻavaomalo e ala i le vaevaeina o le lalolagi i ni malo tetele se lua: o le Western Bloc na taʻitaʻia e le Iunaite Setete ma le Eastern Bloc na taʻitaʻia e le Soviet Union.
2. Fa'avaeina o le UN
O se tasi o taunuuga vave o le Taua Lona Lua a le Lalolagi o le faavaeina lea o Malo Aufaatasi (UN) i le 1945, lea na vaaia o se faaleleia atili i le Liki o Malo Aufaatasi. Sa faamoemoeina le UN e avea ma faavae sili atu ona aoga mo talanoaga faavaomalo ma le sini o le faatumauina o le filemu ma le saogalemu faavaomalo. E toalima sui tumau o le UN, e tofu ma le malosiaga e teena ai: o le Iunaite Setete, le Soviet Union (mulimuli ane suia e Rusia), Saina, le Malo Aufaatasi, ma Farani. O lenei fausaga na fai ma sui o se suiga tele i le fausaga faavaomalo ina ua maeʻa le taua.
3. Le Fa'amamāina o le Kolone ma le Tula'i Mai o Malo Fou
Ina ua maeʻa le Taua Lona Lua a le Lalolagi, sa matuā faatelevaveina le faagasologa o le aveesea o pulega faakolone. Sa faavaivaia malo kolone o Europa, ma sa maua ai e le tele o atunuu i Asia, Aferika, ma Amerika Latina lo latou tutoatasi. O le tulaʻi mai o nei setete fou sa suia ai le vaaiga o fegalegaleaiga faavaomalo, ma faaopoopo ai le tele o tagata faatino fou i le tulaga o le lalolagi, ma saili e faailoa atu o latou lava manaoga ma maua lo latou tulaga i totonu o se faiga faavaomalo e pulea e malo tetele e lua.
4. Tamaoaiga o le Lalolagi ma le Toe Fausiaina
Na mafua ai foʻi e le Taua Lona Lua a le Lalolagi ni suiga tetele i le faiga faʻavaomalo o le tamaoaiga. O le faiga a Bretton Woods, lea na faʻalauiloaina i le 1944, na faʻavaeina ai le Faʻalapotopotoga Tupe Faʻavaomalo (IMF) ma le Faletupe o le Lalolagi e faʻamautu ai le tamaoaiga o le lalolagi ma faʻaleleia atili ai le toe fausiaina pe a maeʻa le taua. O le taua o fefaʻatauaʻiga faʻavaomalo ma tupe teufaafaigaluega i le va o atunuu sa faʻateleina lona iloa, ma faʻamalosia ai sootaga faʻavaomalo tau tamaoaiga.
D. Fa'agasologa o Faiga Fa'avae i Fafo ina ua mae'a le Taua Lona Lua a le Lalolagi
1. Faiga Fa'ava-o-malo ma Feso'ota'iga Fa'ava-o-malo
O se tasi o aafiaga tāua o taua uma e lua o le tāua lea o faiga fa’ava-o-malo e tele itu. O mafutaga fou e pei o le NATO (North Atlantic Treaty Organization), na faavaeina i le 1949, na fa’amamafaina ai le tāua o le galulue fa’atasi a le militeri ma le saogalemu i le va o atunu’u i Sisifo. E fa’apena fo’i, o mafutaga ma maliega fa’atasi i Europa (e pei o le Iuni a Europa) na fa’alauiloa ai le tu’ufa’atasia fa’apolokiki ma le tamaoaiga o se auala e ‘alofia ai fete’ena’iga i le lumana’i.
2. O le Matafaioi a Tagata e Lē o ni Tagata Faigaluega a le Malo
O le vaitaimi ina ua mavae le taua sa faailogaina foi i le faateleina o le matafaioi a tagata e le o ni malo e pei o faalapotopotoga e le o ni malo (NGO), faalapotopotoga faavaomalo, ma sosaiete lautele i fegalegaleaiga faavaomalo. O mataupu faalelalolagi e pei o aia tatau a tagata, le siosiomaga, ma atinae na avea ma autu taua e aofia ai le tele o tagata e le o ni malo tutoatasi.
3. Faiga Fa'avae Fa'avaomalo Fetuutuuna'i
O fegalegaleaiga faavaomalo ua faaalia ai foi ua amata ona faatino e atunuu ni faiga faavae faavaomalo e sili atu ona fetuutuunai ma aoga. Mo se faataitaiga, na atiae e Saina se faiga faavae "tasi le atunuu, lua faiga" mo Hong Kong ma se fuafuaga faapaaga lautele mo fegalegaleaiga ma atunuu tau atiae. O le Iunaite Setete, e ui lava ina tausisia pea ana mataupu faavae faavaomalo, ae o loo fetuutuunai foi i suiga o le lalolagi.
E. Faaiuga
O le Taua Muamua a le Lalolagi ma le Taua Lona Lua na tuua ai se faailoga e le mafai ona tapeina i fegalegaleaiga faavaomalo. Na suia le tulaga faaupufai, na faavaeina ni faalapotopotoga faavaomalo fou, ma na i ai ni suiga tetele i le auala na fegalegaleai ai setete. Mai le faavaeina o le Liki o Malo ona sosoo ai lea ma Malo Aufaatasi, i le tulaʻi mai o malo tetele e lua ma le aveesea o le pulega faakolone, na sili atu ona lavelave ma faalagolago fegalegaleaiga faavaomalo. O le aafiaga tau tamaoaiga ma atinae i faiga faavae i fafo na faailogaina ai foi ni suiga fou na faataatia ai le faavae mo faiga faapolokiki i aso nei. O nei suiga e le gata ina talafeagai mo le aloese mai feeseeseaiga i le lumanai ae taua foi mo le puleaina o luitau faavaomalo tumau.