O le Sao o le UN i le Mausali Faavaomalo
O Malo Aufaatasi (UN) o se faalapotopotoga faavaomalo na faavaeina ina ua maeʻa le Taua Lona Lua a le Lalolagi, aemaise lava i le 1945, ma le sini autu o le faatumauina o le filemu ma le saogalemu o le lalolagi. I le lotolotoi o faiga faapolokiki faavaomalo, feteenaiga faaauupegaina, faalavelave tau tagata, ma luitau fou e pei o suiga o le tau ma solitulafono faavaomalo, o loo tumau pea le UN o se poutū autu o le pulega faavaomalo. O le sao o le UN i le mautu faavaomalo e le gata ina vaaia i taumafaiga e faamuta ai taua, ae faapea foi i faiga faapolokiki, atinae, puipuiga o aia tatau a tagata, ma le faamaopoopoina o fesoasoani agaalofa. E ala i ana ofisa eseese, polokalame, ma auala faigaluega, e iai le sao o le UN i le fausiaina o se siosiomaga faavaomalo e sili atu ona faatulagaina, mafai ona vavaloina, ma galulue faatasi.
1. Tausia o le Filemu ma le Saogalemu e ala i le Puipuiga o Faiga Faa-Faigamalo
O se tasi o sao taua a le UN o le puipuia lea o feeseeseaiga a'o le'i pa pe fa'ateteleina. E ala i faiga fa'ava-o-malo puipuia, e masani ona fa'atalanoa, feutaga'i, ma fa'afaigofie e le Failautusi Aoao o le UN ma sui fa'apitoa ni talanoaga i nofoaga e faigofie ona tula'i mai ai feeseeseaiga. O lenei auala e fa'amoemoe e fa'aitiitia le fa'ateteleina e ala i feso'ota'iga fa'apolokiki, lapata'iga vave, ma le fa'atuina o maliega le tumau. E masani ona fa'atino faiga fa'ava-o-malo a le UN i tua atu o vaaiga, ae o lona a'afiaga e taua tele: tatala laina o feso'ota'iga i le va o itu tete'e, fausiaina o le fa'atuatuaga, ma fa'amalosia le fetu'una'i.
E le gata i lea, o le Fono a le Malo Aufaatasi e iai le pule e foia ai tulaga e lamatia ai le filemu faavaomalo. E ala i iugafono, saunoaga a le peresetene, ma misiona faapitoa, e mafai e le Fono a le Malo Aufaatasi ona tuuina atu le mamafa faapolokiki i vaega e taofi ai le sauaga, talia se taofiga o taua, pe ulufale atu i se faagasologa o le filemu. E ui o lona aoga o nisi taimi e faalavelaveina e manaoga faapolokiki a malo tetele, o lenei faiga o loo tumau pea le avea ma nofoaga autu mo le aloaia faavaomalo i mataupu o le filemu ma le saogalemu.
2. Galuega Tau le Tausia o le Filemu
O le sao sili ona lauiloa a le UN o galuega tau le tausiga o le filemu. O leoleo o le filemu a le UN e auina atu i nofoaga o feeseeseaiga po o nofoaga ua maeʻa le taua e fesoasoani i le faatumauina o le taofia o taua, puipuia tagata lautele, mataʻituina faigapalota, ma lagolagoina le toe fuataʻiina o le vaega o le saogalemu. O nei galuega e masani ona aofia ai tagata faigaluega a le militeri, leoleo, ma tagata faigaluega a le malo mai atunuu eseese o loʻo avea ma sui auai.
E fesoasoani misiona tau le tausiga o le filemu e fausia se "nofoaga saogalemu" mo le faagasologa faaupufai, ma mafai ai ona faagasolo feutanaiga mo le filemu e aunoa ma le mamafa o sauaga faaauupegaina. I nisi itulagi, o le auai o le UN e avea foi ma se mea e taofia ai le toe tulaʻi mai o feeseeseaiga, aua o loo iloa e tagata faatino i le lotoifale ma faavaomalo le i ai o le vaavaaiga a le lalolagi atoa. E ui e le o taimi uma e atoatoa ai ma e masani ona feagai ma luitau e pei o poloaiga faatapulaaina, punaoa, po o le faigata o feeseeseaiga, ae o loo tumau pea le tausiga o le filemu a le UN o se meafaigaluega taua i le faamautuina o itulagi vaivai.
3. Fa'amalosia o Tulafono Fa'ava-o-malo ma Tulaga Fa'alelalolagi
O le mautu faavaomalo e faalagolago tele i le i ai o tulafono ua malilie faatasi i ai. E taua tele le sao o le UN i le faatuina ma le tausia o tulafono faavaomalo, e aofia ai feagaiga i le aveesea o auupega, puipuiga o tagata sulufai, tulafono o le sami, ma aia tatau a tamaiti. O le Fono Aoao a le UN e avea o se nofoaga e faatulaga ai e atunuu ni tulaga faatonuina faavaomalo e faatosina ai amioga a isi atunuu.
E le gata i lea, o loʻo faʻalauiloa e le UN le mataupu faavae o le pule silisili ese e faʻatino, lea e le gata ina i ai le aia tatau a setete e pulea o latou teritori ae i ai foʻi se matafaioi e puipuia ai o latou tagatanuu. O ia tulaga faʻatulagaina e faʻaleleia atili ai le mautu e ala i le faʻatuina o tulaga faʻatonuina manino o amioga, faʻatupuina o le mamafa tau amio ma faʻava-o-malo i luga o tagata solia tulafono, ma saunia ai se faʻavae mo le foʻiaina o feeseeseaiga.
4. Puipuiga o Aia Tatau a Tagata o se Faavae mo le Mausali
E masani ona mafua mai feeseeseaiga i le solia o aia tatau a tagata, faiga faailoga tagata, po o faiga le tonu faaleagafesootai. O le mea lea, o le sao o le UN i le faalauiloaina o aia tatau a tagata o se vaega taua tele o le mautu faavaomalo. O le Folafolaga Lautele o Aia Tatau a Tagata (1948) o se laasaga taua i le talafaasolopito lea na faataatia ai le faavae mo le tele o meafaigaluega faaonaponei mo aia tatau a tagata.
E ala i le UN Human Rights Council, le faiga o le Universal Periodic Review, ma le tele o sui faapitoa, e mataʻituina ai e le UN tulaga o aia tatau a tagata i atunuu eseese. E fesoasoani foi le UN i atunuu e faamalosia faalapotopotoga faaletulafono, faaleleia le avanoa i le faamasinoga tonu, ma faaleleia faiga faavae e faigofie ona feeseeseaʻi. I le taofia o faiga sauā a le setete, sauaga, po o soliga faasaga i vaega toaitiiti, e fesoasoani le UN i le faaitiitia o le ono faateteleina o feeseeseaiga faaagafesootai i feteenaiga faaauupegaina.
5. Fesoasoani mo Tagata Soifua ma le Pulega o Faʻalavelave Faʻafuaseʻi
E mafai e faʻalavelave faʻaletagata ona faʻaosofia ai le le mautu o le itulagi, le tafe mai o tagata sulufaʻi, ma faʻateteleina ai feteʻenaʻiga i punaoa. E taua tele le matafaioi a le UN i le faʻamaopoopoina o fesoasoani faʻaletagata e ala i ofisa e pei o le OCHA, UNHCR, WFP, UNICEF, ma le WHO. O fesoasoani i le tulaga o meaʻai, vai mama, auaunaga tau soifua maloloina, puipuiga o tamaiti, ma le lagolago a tagata sulufaʻi e fesoasoani e faʻaitiitia ai mafatiaga ma puipuia ai le salalau o le le mautu.
I totonu o vaega o fete’ena’iga, o le fesoasoani agaalofa a le UN e masani lava o le pau lea o le auala e fa’asaoina ai vaega vaivai. I le fa’aopoopoga i le tu’uina atu o fesoasoani fa’afuase’i, e fa’alauiloa fo’i e le UN le fausiaina o le maufetuuna’i o nu’u, e pei o le toe fa’aleleia o atina’e fa’avae, lagolago i a’oa’oga fa’afuase’i, ma auaunaga tau soifua maloloina i se taimi ogatotonu. O nei mea uma e fesoasoani i le mautu e ala i le puipuia o le malepelepe atoa o le sosaiete lea e mafai ona fa’aauau ai le ta’amilosaga o faiga sauā.
6. Atina'e Fa'aauau ma le Fa'aitiitia o A'a o Fete'ena'iga
E lē gata ina faalagolago le mautu i le leai o se taua, ae faapea foi i le manuia, pulega lelei, ma avanoa tau tamaoaiga. O le UN, e ala i polokalame eseese e pei o le UNDP ma mataupu faavaomalo e pei o Sini Tau Atinae Fa'aauau (SDGs), e taumafai e fa'aitiitia le mativa, fa'aleleia a'oa'oga, fa'aitiitia le lē tutusa, ma fa'amalosia fa'alapotopotoga. E taua tele le atina'e fa'aauau ona o le mativa tele, leai o ni galuega, ma le lē tutusa e mafai ona avea ma eleele lafulemu mo le fa'atupuina o ni fa'alavelave fa'atupu fa'alavelave ma fete'ena'iga.
I le faʻalauiloaina o le tuputupu aʻe e aofia ai tagata uma ma le pulega tutusa o punaoa, e fesoasoani ai le UN i atunuu e fausia se mautu i totonu, lea e fesoasoani ai i le mautu i fafo. O le tele o feteenaiga faaauupegaina e faatatau i le mauaina o fanua, vai, po o le malosiaga; o le mea lea, o le auala e atiina ae ai e le UN, lea e faamamafaina ai le pulega manino ma le auai o tagatanuu, e avea o se fuafuaga e puipuia ai feteenaiga i se taimi umi.
7. Matafaioi i Mataupu Fou Fa'alelalolagi: Tau, Soifua Maloloina, ma le Saogalemu e Lē Masani
E lē o taimi uma e aofia ai i luʻitau tau puipuiga i le va o setete. O suiga o le tau, faʻamaʻi pipisi, ma solitulafono faʻavaomalo e pei o fefaʻatauaʻiga o tagata ma fefaʻatauaʻiga o fualaau faasaina e mafai ona faʻalavelaveina ai le mautu faʻavaomalo. E faia e le UN se matafaioi faʻamaopoopo e ala i faʻavae faʻavaomalo, e pei o le lagolago faʻasaienisi ma faiga faʻavae e fesoʻotaʻi ma le tau , galulue faʻatasi faʻavaomalo i le soifua maloloina, ma le faʻamalosia o le gafatia o le setete e faʻafetaiaʻia ai faʻamataʻu fou.
A mafua mai faʻamaʻi pipisi poʻo faʻalavelave tau le tau i faʻalavelave tau tamaoaiga ma agafesootai, e faʻateleina ai le lamatiaga o feteʻenaʻiga. E fesoasoani le UN i atunuu e foia faʻalavelave e ala i le faʻasoa atu o faʻamatalaga, tuʻuina atu o fesoasoani faʻapitoa, ma le faʻafaileleina o le lotogatasi faavaomalo. I lenei auala, e le gata ina foʻia e le UN feteʻenaʻiga o loʻo iai nei ae faʻamalosia ai foʻi le faiga o le lalolagi ina ia sili atu ona teteʻe atu i faʻalavelave.
8. Tapulaʻa ma Luʻitau o le UN
E ui i ana sao taua, ae o loo feagai le UN ma le tele o luʻitau: tauvaga faʻapolokiki faʻafanua, le pule e veto ai sui tumau o le Fono a le Puipuiga, faʻatapulaʻaina o tupe, ma le lavelave o feeseeseaiga faʻaonaponei e aofia ai le tele o tagata e le o ni setete. O le faʻatinoina o iugafono a le UN e faigata i nisi taimi ona o le leai o se maliliega malosi faʻapolokiki. E tulaʻi mai foʻi faitioga e uiga i le aoga o misiona tau le filemu ma tali atu i le solia o aia tatau a tagata.
Peita’i, o nei tapula’a e lē fa’aleaogaina ai le mea moni e fa’apea o le UN o lo’o tumau pea le tulaga sili ona lautele ma talafeagai mo le fa’amaopoopoina fa’avaomalo. E tusa lava pe le o atoatoa taunuuga, o le auai o le UN e masani lava o le pau lea o le auala fa’ava-o-malo e maua ma ua aloaia e vaega uma.
I'uga
O le sao o le UN i le mautu faavaomalo e tele ona itu: puipuia o feeseeseaiga e ala i faiga fa'ava-o-malo, tausia o le filemu e ala i le tausia o le filemu, fa'atuina o tu ma aga fa'aletulafono faavaomalo, puipuia o aia tatau a tagata, fa'amaopoopoina o fesoasoani agaalofa, ma le fa'alauiloaina o atina'e gafataulimaina. I se vaitaimi o lu'itau fa'alelalolagi ua fa'atupula'ia le lavelave ma le feso'ota'i , o lo'o tumau pea le taua o le matafaioi a le UN o se alalaupapa i le va o mana'oga o atunu'u i le sailia o fofo fa'atasi. E ui o le UN e le o se fa'alapotopotoga atoatoa ma e masani ona fa'alavelaveina e faiga fa'apolokiki faavaomalo, o lona i ai o lo'o avea pea ma fa'avae autu mo le tausia o se lalolagi e sili atu ona mautu, saogalemu, ma agaalofa.