Sootaga Faavaomalo ma le Puipuiga o le Lalolagi
I se lalolagi ua faʻateleina le fesoʻotaʻi, o fegalegaleaiga faʻavaomalo ua le toe naʻo se mataupu faʻava-o-malo i le va o malo, ae ua avea ma se malae lavelave e aʻafia ai toetoe lava o vaega uma o le olaga: tamaoaiga, tekinolosi, siosiomaga, ma e oʻo lava i le mautu faʻaagafesootai. I le isi itu, o le saogalemu o le lalolagi ua suia foʻi lona uiga. E ui o le saogalemu sa tutusa ma le malosi faʻamiliteli ma le taufaʻamataʻu o taua i le va o malo, ae o lea ua aofia ai taufaʻamataʻu i tuaoi e pei o faiga faʻatupu faʻalavelave, solitulafono faʻatekinolosi, suiga o le tau, faʻamaʻi pipisi, ma faʻafitauli o meaʻai. O lenei tusiga e suʻesuʻeina ai le auala e faʻatulaga ai e fegalegaleaiga faʻavaomalo le saogalemu o le lalolagi, o ai tagata autu, ma luʻitau ma avanoa o loʻo tulaʻi mai i le faʻatulagaga o le lalolagi i aso nei.
Malamalama i Sootaga Faavaomalo ma le Puipuiga o le Lalolagi
I se tulaga lautele, o sootaga faavaomalo o le suʻesuʻega ma le faʻatinoina o fegalegaleaiga i le va o malo, faʻalapotopotoga faavaomalo, kamupani tetele ma atunuʻu eseese, ma sosaiete lautele i totonu o le faiga faʻalelalolagi. O nei fegalegaleaiga e aofia ai le galulue faʻatasi, tauvaga, feeseeseaiga, ma feutanaʻiga e ausia ai manaʻoga o vaega taʻitasi.
I le taimi nei, o le saogalemu o le lalolagi e faasino i se tulaga mautu o le lalolagi, lea e mafai ona faaitiitia ai lamatiaga i le saogalemu o tagata ma le ola o atunuu e ala i le puipuia o feeseeseaiga, galulue faatasi faavaomalo, faamalosia o tulafono, ma le puleaina o faalavelave faafuasei. O lenei manatu ua alualu i luma mai le saogalemu masani (militeli) i le saogalemu e le masani ai (saogalemu o tagata), lea e tuu ai le tagata lava ia i le totonugalemu o le puipuiga, ae le na o le setete.
O Le Tuputupu Aʻe o Lamatiaga Tau le Saogalemu: Mai Agaifanua i le Lē Agaifanua
I le seneturi lona 20, o faamataʻu autū i le saogalemu o le lalolagi na faʻatatau i taua i le va o setete ma tauvaga auupega, e pei ona vaʻaia i le taimi o Taua a le Lalolagi ma le Taua Malulu. Peitaʻi, i le seneturi lona 21, ua sili atu ona le tutusa ma faavaomalo faamataʻu. O faiga faatupu faalavelave i le lalolagi, mo se faʻataʻitaʻiga, e le o taimi uma e afua mai ai i se atunuu faapitoa ma e masani ona faʻaaogaina fesoʻotaʻiga faavaomalo. I se tulaga tutusa, e mafai e osofaʻiga faʻatekonolosi ona faʻaleagaina atinaʻe taua o se atunuu e aunoa ma se fana e tasi e fanaina.
O fa'amata'u e lē masani ai e aofia ai fo'i suiga o le tau, lea e mafua ai fa'alavelave fa'alenatura, femalaga'iga tetele, ma feeseesea'iga o puna'oa. O fa'ama'i pipisi e pei o le COVID-19 ua fa'aalia ai e mafai e siama ona fa'alavelaveina faiga fa'apolokiki ma tamaoaiga fa'alelalolagi i le tulaga tutusa, pe a lē sili atu, i le a'afiaga o fete'ena'iga fa'aauupegaina. O le mea lea, o le saogalemu fa'alelalolagi ua mana'omia nei se auala e tele ona itu, ae lē na'o le fa'alagolago i le militeri.
A'oa'oga Autu i Sootaga Fa'ava-o-malo ma le Puipuiga
Ina ia malamalama i le faagasologa o le saogalemu o le lalolagi, e tele ni manatu fa'ateorē e masani ona fa'aaogaina:
1. Fa'ata'ita'iga Moni
E vaʻaia e le Realism le lalolagi o se faiga faʻalavelave e aunoa ma se pule faʻalelalolagi moni e noatia ai. O malo o tagata autu ia, ma e ausia le saogalemu e ala i le malosi ma le paleni o le malosi. Mai lenei vaaiga, o le faʻateleina o le malosiaga faʻamiliteli a se atunuʻu e mafai ona faʻaosofia ai le le talitonuina i totonu o isi atunuʻu, ma faʻatupuina ai se faʻafitauli tau le saogalemu.
2. Liberalism
E fa'amamafa e le Liberalism le taua o fa'alapotopotoga fa'ava-o-malo, faiga fa'atemokalasi, ma le fefa'alagolagoma'i tau tamaoaiga e fa'aitiitia ai fete'ena'iga. Galulue fa'atasi e ala i le UN, feagaiga fa'ava-o-malo, ma fefaʻatauaʻiga ua manatu e mafai ona faatupuina ni faatosinaga filemu.
3. Faiga Fa'avae
Ua finau le Constructivism e faapea, o le saogalemu e le gata i le malosi faaletino, ae faapea foi i manatu, faasinomaga, ma tu ma aga masani. E mafai ona suia vaaiga i le taufaamatau pe a suia le talanoaga. faiga fa'apolokiki ma aganu'u. Mo se fa'ata'ita'iga, o se atunuu sa manatu muamua o se fili e mafai ona avea ma paaga taua pe a oo i le suiga o faasinomaga ma mea e fiafia i ai.
E ala i nei aʻoaʻoga, e mafai ona tatou iloa ai o le saogalemu o le lalolagi e lē o malamalama i ai i se auala e tasi, ae e faalagolago i le auala e faitauina ai le lalolagi e le au faia tulafono ma le lalolagi atoa.
Tagata Fa'atino Puipuiga o le Lalolagi: E Sili Atu Nai Lo Na'o Setete
E ui o loo faaauau pea ona faatinoina e setete se matafaioi taua, ae o le saogalemu o le lalolagi atoa ua aofia ai nei le tele o isi tagata faatino:
– O faʻalapotopotoga faʻavaomalo e pei o Malo Aufaatasi (UN), NATO, ASEAN, le Iuni a Aferika, ma le Iuni a Europa e faʻatonutonuina auala e foʻia ai feeseeseaiga, faʻasalaga, ma galuega faʻafilemu.
– O tekonolosi ma kamupani faavaomalo e pulea faʻamaumauga, fesoʻotaʻiga fesoʻotaʻiga, ma sapalai oloa i le lalolagi atoa. E taua tele la latou matafaioi i mataupu tau puipuiga o le saogalemu ma mataupu tau tamaoaiga.
– Faʻalapotopotoga e le o ni malo (NGOs) ma faʻalapotopotoga a le sosaiete lautele o loʻo faʻalauiloaina le puipuiga o aia tatau a tagata, fesoasoani agaalofa, ma le lagolagoina o faiga sauā.
– O vaega fa’aauupegaina e le o ni setete ma feso’ota’iga solitulafono fa’avaomalo ua avea ma puna fou o fa’amata’u, mai le fa’atauina fa’asolitulafono o auupega e o’o atu i fefa’ataua’iga o tagata.
O lenei lavelave ua manaʻomia ai le fesoʻotaʻiga a vaega eseese i le puipuiga o le lalolagi, ae le naʻo le va fealoaʻi i le va o matagaluega o le va i fafo ma le puipuiga.
Faiga Fa'ava-o-malo, Auai, ma Fete'ena'iga i le Fa'atulagaga o le Lalolagi i Ona Po Nei
O le saogalemu o le lalolagi atoa e matuā aʻafia lava i faiga faʻava-o-malo ma faiga faʻapaʻaga. E faia e atunuu ni maliega faʻatasi mo le puipuiga, faʻamalositino faʻatasi a le militeri, ma e oʻo lava i maliega faʻapitoa e vaʻaia ai ni taufaʻamataʻu. Peitaʻi, e mafai foʻi e faiga faʻapaʻaga ona faʻateteleina ai feeseeseaiga ma isi vaega, aemaise lava pe a vaʻaia o ni taumafaiga e siʻomia pe pulea.
E le gata i lea, o feeseeseaiga i aso nei e lē o taimi uma e faia ai ni osofaiga fa’alaua’itele. O le tele o feeseeseaiga e faia i le tulaga o taua fa’afefiloi, o se tu’ufa’atasiga o fa’asalalauga fa’asalalau, fa’amatalaga sese, osofa’iga fa’atekinolosi, fa’asalaga tau tamaoaiga, ma le fa’aaogaina o tagata e fai ma sui. E taua tele le a’afiaga: fa’ateleina o le fevaevaea’iga fa’aagafesootai, fa’avaivaia o le faatemokalasi, ma le fa’aitiitia o le fa’atuatuaga o tagata lautele i fa’alapotopotoga.
Saogalemu o le Gataifale, Malosiaga, ma Meaʻai: Mataupu Taua Faʻataʻatitia ua Faʻateleina
E tolu mataupu taua o loʻo faʻateleina ona tāua i le saogalemu o le lalolagi o le saogalemu o le gataifale, le malosi, ma meaʻai.
1. O le saogalemu o le gataifale e fesoʻotaʻi ma auala fefaʻatauaʻiga faavaomalo, feeseeseaʻiga faʻaitumalo, faomea, ma le puipuiga o punaoa o le gataifale. O le sami o se avanoa tau tamaoaiga ma se malae faʻapolokiki.
2. O le saogalemu o le malosiaga e aofia ai le avanoa i le suauu ma le kesi, ma le suiga i le malosiaga faafouina. O le faalagolago i se punaoa faapitoa o le malosiaga e mafai ona tuua ai se atunuu e lamatia i tapulaa, fesuiaiga o tau, po o feeseeseaiga i itulagi gaosi oloa.
3. E ogaoga le saogalemu o meaʻai pe a mafua ai ona le lava o oloa faavae ona o suiga o le tau, taua, ma faalavelave tau lokisitika. E mafai e faalavelave tau meaʻai ona mafua ai le le mautu faaupufai, aemaise lava i atunuu e maualuga le le tutusa.
E fesoʻotaʻi mea e tolu: e mafai e feeseeseaiga ona faʻalavelaveina le tufatufaina atu o meaʻai ma le malosi, ae o faʻalavelave faʻafuaseʻi o le malosi e mafai ona faʻateleina ai tau o le gaosiga o meaʻai ma felauaiga.
Asia i Sautesasae ma le Matafaioi a Initonesia i le Puipuiga Fa'aitulagi
I le tulaga o Asia i Sautesasae, o luʻitau tau puipuiga faaitulagi e aofia ai feeseeseaiga faʻaitulagi, solitulafono faʻavaomalo, faiga faatupu faalavelave, ma faʻalavelave faʻalenatura. E taua tele le matafaioi a le ASEAN o se faʻavae mo faiga faʻava-o-malo ma le puipuia o le faʻateleina o feeseeseaiga e ala i mataupu faavae o talanoaga ma le maliliega. E ui ina masani ona faitioina ona o lona faʻagesegese, ae o loʻo tumau pea le ASEAN o se poutū o le mautu faʻaitulagi e ala i auala e pei o le ASEAN Regional Forum (ARF) ma le galulue faʻatasi i le gataifale.
Mo Initonesia, o le saogalemu o le lalolagi ma le itulagi e fesoʻotaʻi tuusaʻo ma lona tulaga faʻafanua o se atunuʻu tele o atumotu i le fatu o auala fefaʻatauaʻiga a le lalolagi. O mataupu e pei o le saogalemu o le gataifale, faʻatau faʻasolitulafono, ma le puipuiga o tuaoi e matua taua tele. E le gata i lea, o le poto masani o Initonesia i faiga faʻava-o-malo ma sao i misiona a le UN mo le tausiga o le filemu e faʻamalosia ai lana matafaioi o se tagata e faʻamautu.
Luʻitau o le Lumanai: Tekonolosi, Faʻaputuga, ma le Faʻalavelave Faʻalelalolagi
I le vaai atu i luma, o le saogalemu o le lalolagi atoa o loʻo feagai ma luʻitau tetele:
– O le atamai fa'apitoa ma auupega tuto'atasi e iai le gafatia e suia ai le auala e faia ai taua, a'o laga ai fo'i fa'afitauli tau amio ma tulafono fa'avaomalo.
– E mafai e faʻamatalaga sese ona vaeluaina le sosaiete, faʻaosofia ai feeseeseaiga faʻalava, ma faʻavaivaia ai le faʻatulafonoina o le malo.
– O le faʻalavelave tau i le tau o le a faʻateleina ai le lamatiaga o faʻalavelave faʻafuaseʻi, femalagaaʻiga ma feteʻenaʻiga o punaoa.
– E mafai e le lē tutusa o le tamaoaiga o le lalolagi ona faʻamalosia ai faiga faʻatupu faʻalavelave ma le lē mautu faʻapolokiki.
– O le tauvaga a malo tetele e iai le gafatia e fausia ai ni poloka fou fa'apolokiki e fa'aitiitia ai le avanoa mo le galulue fa'atasi fa'ava-o-malo.
I luma o nei mea uma, e manaʻomia e le lalolagi se pulega faʻavaomalo e sili atu ona fetuutuunai: tulafono faʻavaomalo faʻapitoa i luga o le initaneti, maliega sili atu ona lelei o le tau, faʻamalosia o faiga faʻalesoifua maloloina i le lalolagi atoa, ma le toe fuataʻiina o faʻalapotopotoga faʻavaomalo ina ia sili atu ona faʻatusalia ai.
I'uga
O fegalegaleaiga faavaomalo ma le saogalemu o le lalolagi o ni manatu e lua e fesoʻotaʻi. O fegalegaleaiga i le va o setete ma tagata e le o ni setete e faʻatupuina ai ni mamanu o le galulue faʻatasi ma feeseeseaiga e aʻafia tuusaʻo ai le mautu o le lalolagi. O le saogalemu o le lalolagi ua le toe faʻatapulaʻaina i le puipuiga faamiliteli, ae aofia ai itu tau tamaoaiga, tekinolosi, siosiomaga, ma tagata soifua. I le lotolotoi o le faʻateleina o taufaʻamataʻu i tuaoi, o le ki i le tausia o le saogalemu o le lalolagi o loʻo taoto i le faiga faʻava-o-malo, faʻamalosia o faʻalapotopotoga faavaomalo, faaaloalo i tulafono faavaomalo, ma le sauniuni e feagai ma luʻitau fou e pei o osofaʻiga faʻatekonolosi ma suiga o le tau. O le mea lea, o le malamalama i fegalegaleaiga faavaomalo e taua tele e le gata mo tagata fai tulafono ae faʻapea foi mo tagata lautele o loʻo nonofo i se faiga faʻalagolago o le lalolagi.