Sootaga Faavaomalo i Asia i Sautesasae: O se Iloiloga o le Suʻesuʻega o Mataupu
O Asia i Sautesasae o se tasi o itulagi sili ona feliuliuaʻi i luga o le faʻafanua faʻapolokiki a le lalolagi. O lona tulaga taua—o loʻo fesoʻotaʻi ai le Vasa Initia ma le Pasefika ma i luga o auala fefaʻatauaʻiga faʻavaomalo—ua avea ai ma malae e feiloaʻi ai manaʻoga o malo tetele, faʻapea foʻi ma se avanoa mo le tuputupu aʻe o le galulue faʻatasi malosi faʻaitulagi. Mai se vaaiga faʻavaomalo, e manaia le suʻesuʻeina o Asia i Sautesasae ona o loʻo faʻaalia ai le fegalegaleaiga i le va o faiga faʻava-o-malo, tauvaga faʻapolokiki, tuʻufaʻatasiga tau tamaoaiga, ma mataupu tau puipuiga e le masani ai e pei o suiga o le tau, femalagaaʻiga, ma solitulafono faʻavaomalo. O lenei tusiga e suʻesuʻeina ai sootaga faʻavaomalo i Asia i Sautesasae e ala i se suʻesuʻega o ni suʻesuʻega iloga, e faʻamamafaina ai tagata fai, mea e fiafia i ai, ma aʻafiaga i le mautu faʻaitulagi.
Fa'avae Lautele: ASEAN ma le “Auala ASEAN”
Talu mai le faavaeina o le ASEAN i le 1967, o le itulagi o Asia i Sautesasae ua i ai se nofoaga autu mo le puleaina o sootaga i le va o setete. O le ASEAN e le na o se faalapotopotoga, ae o se seti o tulaga faatonuina ma faiga faapolokiki e masani ona taʻua o le "Ala o le ASEAN": felafolafoaiga, maliliega, le auai, ma se auala faasolosolo. O lenei auala ua manatu e aoga i le puipuia o feeseeseaiga tatala i le va o sui auai i le vaitaimi o le maeʻa ai o le Cold War, e ui lava ina masani ona faitioina ona o le telegese ma le le mautonu i le feagai ai ma faalavelave e manaomia ai se tali vave.
I le fa'atinoina o fegalegaleaiga fa'ava-o-malo, e iai fo'i le sao o le ASEAN o se "tulaga" e vala'aulia ai malo tetele ( le Iunaite Setete , Saina, Iapani, Initia, Ausetalia, ma le Iuni a Europa) e ala i fonotaga e pei o le ASEAN Regional Forum (ARF), le East Asia Summit (EAS), ma le ASEAN Defense Ministers' Meeting Plus (ADMM-Plus). E taua tele lenei faiga mo le fa'atumauina o le totonugalemu o le ASEAN, ma ia mautinoa ai o tulafono o le itulagi e le o fa'atulagaina atoatoa e malo tetele.
Suʻesuʻega o le Mataupu 1: O le Finauga i le Sami o Saina i Saute ma Faiga Faʻapolokiki o le Paleni
O le feeseeseaiga i le Sami o Saina i Saute o se faʻataʻitaʻiga sili lea o le auala e fetoʻai ai faiga faʻapolokiki faʻalelalolagi ma manaʻoga faʻale-atunuʻu o atunuʻu o Asia i Sautesasaʻe. O le tele o sui auai o le ASEAN—Vietnam, Filipaina, Malasia, ma Brunei—o loʻo i ai a latou tagi e tutusa ma le "nine-dash line" a Saina. O lenei feeseeseaiga e le gata ina aofia ai le pule silisili ese ae faʻapea foʻi le avanoa i punaoa (iʻa, kesi, suauʻu), puleaina o auala vaʻa, ma tulaga taua a le militeri.
O Filipaina o se mataupu taua tele lea na faia i le 2016, ina ua faia le faaiuga a le Faamasinoga Tumau o le Arbitration (PCA) e faapea, i le 2016, e leai se faavae faaletulafono o tagi faasolopito a Saina i lalo o le UNCLOS. O lenei faaiuga na faamalosia ai le tulaga faaletulafono o Filipaina, ae o lona faatinoina na feagai ma le tulaga moni o le pule: na teena e Saina le faaiuga. O le iʻuga, na tuufaatasia ai e Filipaina ma isi atunuu tulafono faavaomalo, faiga faapolokiki, ma le faamalosia o sootaga tau puipuiga—aemaise lava ma le Iunaite Setete—e fausia ai se aafiaga paleni.
I le taimi nei, ua faʻaalia e Viatename se fuafuaga talitutusa ae sili atu le faʻaeteete: faʻaleleia atili ona gafatia tau puipuiga, faʻalauteleina le galulue faʻatasi i le puipuiga ma vaega eseese (multi-alignment), ma le faʻatumauina o le galulue faʻatasi ma Saina i le tamaoaiga. O lenei mataupu o loʻo faʻaalia ai le auala e masani ona i ai atunuu o Asia i Sautesasae i latou lava i se tulaga "puipuiga": e le o lagolagoina atoatoa le tasi malo, ae o le puleaina o tulaga lamatia e ala i le faʻaaogaina o le tele o paʻaga i le taimi e tasi.
Suʻesuʻega o le Tulaga 2: O le Faʻalavelave i Myanmar ma le Faʻafitauli o le Lē Faʻalavelave
O le fouvalega a le militeri i Myanmar i le 2021 na avea ma tofotofoga sili ona tele i le talitonuga o le ASEAN o se faalapotopotoga faaupufai ma le saogalemu . O sauaga faasaga i tagata lautele, taofia o le au tetee, ma feteenaiga umi ua avea ai le mataupu i Myanmar e le gata o se mataupu faalotoifale ae o se faalavelave faaitulagi e aafia ai tagata sulufai, fefaatauaiga i tuaoi, ma le igoa faavaomalo o le ASEAN.
Na tali atu le ASEAN i se "Maliliega e Lima-Poto," lea e aofia ai le taofia o faiga sauā, talanoaga e aofia ai tagata uma, tofiaina o se sui faapitoa, tufatufaina atu o fesoasoani agaalofa, ma se asiasiga a se sui i Myanmar. Peitaʻi, ua telegese le faʻatinoina, ona o le mataupu faavae o le le faʻalavelave ma le eseesega o manatu i le va o sui auai. O nisi atunuu ua tuleia se tulaga e sili atu ona malosi, ae o isi ua filifili e aua le faʻamaasiasi pe faʻamalosia faʻalauaʻitele le junta.
O le mataupu o Myanmar o loʻo faʻaalia ai se faʻafitauli masani i fegalegaleaiga faʻavaomalo: o le feteʻenaʻiga i le va o le pule silisili ese a le setete ma le tiutetauave faʻatasi e puipuia ai aia tatau a tagata. O loʻo faʻaalia ai foʻi tapulaʻa o faʻalapotopotoga faʻaitulagi e faʻalagolago i le maliliega. I lenei tulaga, e tulaʻi mai ai se fesili taua: e manaʻomia ea e le ASEAN ona toe faʻamatalaina le le faʻalavelave ina ia sili atu ona tali atu i faʻalavelave faʻapolokiki ma aʻafiaga i tua atu o tuaoi? Pe o le tausisia o lenei mataupu faavae o se mea e manaʻomia muamua mo le tausia o le autasi o le ASEAN?
Suʻesuʻega o le Tulaga 3: Tuufaatasiga o le Tamaoaiga e ala i le RCEP ma le Tauvaga a Malo Aufaatasi
I le itu tau tamaoaiga, ua avea Asia i Sautesasae ma nofoaga tutotonu o le tuputupu aʻe o le lalolagi ma se "malae o le taua mo faatosinaga" e ala i tupe teufaafaigaluega, fefaatauaiga, ma sapalai oloa. O le maliega a le Regional Comprehensive Economic Partnership (RCEP), lea e aofia ai le ASEAN, Saina, Iapani, Korea i Saute, Ausetalia, ma Niu Sila, ua faaalia ai le auala ua faatulaga ai e le ASEAN ia lava o se nofoaga tutotonu mo le fausaga tau tamaoaiga a Indo-Pasefika.
E tāua le RCEP auā e faʻatuina ai tulafono faʻatauvaʻa faʻatulagaina, faʻaitiitia ai nisi o pa puipui o lafoga, ma faʻafaigofieina ai le tuʻufaʻatasia o sapalai faʻaitulagi. Mo atunuʻu o le ASEAN, o faʻamanuiaga o loʻo i ai i le avanoa e faʻateleina ai faʻatau atu i fafo, tosina mai ai tupe teufaafaigaluega, ma faʻavavevave ai le faʻalauteleina o alamanuia. Peitaʻi, e faʻatupuina foʻi e le RCEP ni tauvaga faʻataʻatitia e le tuusaʻo. E manuia Saina mai le tuʻufaʻatasia o le tamaoaiga, ma faʻamalosia ai lona tulaga o se nofoaga autu o gaosiga ma se maketi tele. I le taimi nei, o atunuʻu e pei o Iapani ma Ausetalia e vaʻai i le RCEP o se auala e faʻatumauina ai le autasi o le tamaoaiga faʻaitulagi i totonu o se faʻavae e sili atu ona mautu.
I le lotolotoi o le "vavaeeseina" po'o le "fa'aitiitia o lamatiaga" o sapalai o le lalolagi, o lo'o manuia fo'i Asia i Sautesasa'e mai le toe si'itia o pisinisi. O lo'o tauva Viatename, Taialani, Malasia, ma Initonesia e tosina mai ai tupe teufaafaigaluega fa'atekinolosi, ta'avale, ma semiconductor. O fegalegaleaiga fa'ava-o-malo i le itulagi o lo'o fa'ateleina ona fuafuaina e le faiga fa'ava-o-malo tau tamaoaiga: fa'atosinaga fa'afaigaluega, mautu fa'atonutonu, ma le saogalemu o le malosi.
Suʻesuʻega o le Mataupu 4: Puipuiga e lē Masani Ai—Pōuliuli Faʻasolo i Tuaoi
E lē o mataupu uma o fegalegaleaiga faavaomalo i Asia i Sautesasae e mafua mai i feteenaiga faamiliteli. O le puao i tua atu o tuaoi mai afi o vaomatua ma fanua—ae maise lava le aafia ai o Initonesia, Sigapoa, ma Malasia—o se faataitaiga malosi lea o se mataupu tau le saogalemu e lē masani ai. O le puao e faalavelaveina ai le soifua maloloina lautele, felauaiga, turisi, aoga, ma e oo lava i le gaosiga o le tamaoaiga. O ona aafiaga e faavaomalo, e manaomia ai le galulue faatasi faaitulagi.
O loʻo iai i le ASEAN se Maliega a le ASEAN i luga o le Faʻaleagaina o le Haze i Tuaoi, ae o lona faʻatinoina e masani ona faʻalavelaveina e le faʻamalosia o tulafono, le manuia tau tamaoaiga o vaega patino, ma le fesoʻotaʻiga tutotonu ma itulagi. O lenei suʻesuʻega o loʻo faʻaalia ai e masani ona le mafai ona foia naʻo faiga faʻava-o-malo aloaia. E manaʻomia ni faiga faʻavae malolosi i totonu o le atunuʻu, fesoʻotaʻiga faʻapitoa, manino o faʻamaumauga, ma le aʻafia o tagata e le o ni setete e pei o kamupani, NGO, ma nuʻu i le lotoifale.
Malosiaga Tele Fa'a-malosiaga: Fuafuaga a le Setete o Indo-Pasefika ma le Itumalo
O Asia i Sautesasae o loʻo i ai i se fetaulaiga taua i le Indo-Pasefika. O loʻo faʻalauiloaina e le Iunaite Setete le galulue faʻatasi i le puipuiga, le saolotoga o femalagaaiga, ma faiga faʻapaʻaga faʻapitoa tau tamaoaiga. O loʻo faʻalauteleina e Saina lona faatosinaga e ala i fefaʻatauaʻiga, tupe teufaafaigaluega, ma galuega tau atinaʻe. O loʻo faʻateleina e Iapani ma Korea i Saute tupe teufaafaigaluega tau alamanuia ma tekinolosi, ae o Initia ma Ausetalia o loʻo faʻamalosia le galulue faʻatasi i le gataifale ma le gafatia tau puipuiga.
O nisi o atunuu o le ASEAN ua tali atu i ni fuafuaga eseese: o nisi ua faamalosia ni sootaga aloaia (mo se faataitaiga, o Filipaina ma Amerika), o nisi ua filifili mo le tutoatasi malosi (Initonesia), ae o isi ua faalagolago atu i le galulue faatasi malosi tau tamaoaiga ma Saina. Peitai, o le autu lautele o loo tumau pea le tutusa: faatumauina o le tutoatasi tau fuafuaga, puipuia o le fevaevaeaiga tele, ma le faatumauina o le tulaga o le ASEAN o le totonugalemu o le fausaga faaitulagi.
I'uga
O fegalegaleaiga faavaomalo i Asia i Sautesasae e iloga i le fefiloi o le galulue faatasi ma le tauvaga. O le feeseeseaiga i le Sami o Saina i Saute e faaalia ai le faiga faapolokiki o le paleni ma le taua o tulafono faavaomalo, ae o le faalavelave i Myanmar e faamamafaina ai tapulaa o le tulaga masani o le le faalavelave i luma o le solia o aia tatau a tagata ma le le mautu i totonu faatasi ai ma aafiaga faaitulagi. O le RCEP e faaalia ai le auala e mafai ai e le tuufaatasia o le tamaoaiga ona avea ma meafaigaluega o le mautu ma se malae mo tauvaga i luga o le faatosinaga. I le taimi nei, o le puao i tua atu o tuaoi e faaalia ai o le saogalemu faaitulagi ua aofia ai nei mataupu tau le siosiomaga ma le soifua maloloina e manaomia ai ni faiga faavae mautu i tulaga faaleatunuu ma faaitulagi.
I le agai i luma, o le mautu o Asia i Sautesasae o le a faalagolago tele i le mafai o atunuu o le ASEAN ona faamalosia le lotogatasi i totonu, faaleleia le gafatia faale-faalapotopotoga, ma pulea sootaga ma malo tetele e aunoa ma le leiloa o le tutoatasi tau togafiti. Afai e mafai e le ASEAN ona faapaleni le mataupu faavae o le maliliega faatasi ai ma le manaomia o tali sili atu ona aoga, o le itulagi e iai le gafatia e tumau ai pea o se totonugalemu o le tuputupu aʻe ma le mautu i le Indo-Pasefika—e le na o se malae mo se tauiviga mo se faatosinaga, ae o se tagata faatino e fesoasoani e faatulaga tulafono faaitulagi o le taaloga.