Te Ariā Tika Tohatoha: Ngā Mātāpono, Ngā Tirohanga, me Ngā Whakamahinga
I roto i te rapunga mō tētahi hapori taurite ake, ko te tika tohatoha he ariā taketake hei aro atu ki ngā take o te taurite me te tohatoha rauemi. Ko te Ariā Tika Tohatoha e pā ana ki te wehewehe tika o ngā rauemi, ngā whai wāhitanga, me ngā mana i waenga i ngā tāngata takitahi i roto i te hapori. Ka ruku hohonu tēnei tuhinga ki ngā mātāpono e tautoko ana i te tika tohatoha, ka tūhura i ngā tirohanga matatika rerekē, ā, ka tirohia ōna tono mahi i roto i te hapori o nāianei.
Ngā Mātāpono o te Tika Tohatoha
Ko te kaupapa matua o te tika tohatoha ko te tika — te whakarite kia tohatohahia ngā rauemi me ngā whai wāhitanga i roto i te huarahi e tika ana, e ōrite ana hoki. He maha ngā kaupapa matua e kōrerohia ana i roto i te horopaki o te tika tohatoha:
1. Te ōritetanga: E tautoko ana tēnei mātāpono kia whiwhi ia tangata i te hea ōrite o ngā rauemi. Ko te ariā e ahu mai ana i te whakapono he ōrite te mana o te katoa, nō reira e tika ana kia ōrite te manaakitanga.
2. Te Hiahia: E kī ana ētahi me tohatoha ngā rauemi kia rite ki te hiahia o ia tangata. Mā tēnei ka nui ake ngā rauemi ka whiwhi te hunga he nui ake ō rātou hiahia, ā, ka taea e rātou te whakatutuki i tētahi paerewa oranga iti rawa.
3. Te Hiranga: Ko tētahi atu huarahi e aro nui ana ki te tohatoha i runga i te hiranga, i te takoha rānei. I raro i tēnei anga, ko te hunga e nui ake ana tā rātou takoha ki te hapori (mā te mahi, te taranata, te whakapau kaha rānei) e tika ana kia nui ake te wāhi o ngā rauemi.
4. Te Tika: Nā te tohunga whakaaro a John Rawls i whakaaro, ko te tika he kaupapa i ahu mai i tētahi "tūranga taketake" whakapae e hangaia ai e ngā tāngata ngā pūnaha pāpori i raro i te arai o te kuware mō ō rātou ake tūnga ā muri ake nei. E rua ngā kaupapa i whakaarohia e Rawls: 1) He tika ōrite tō ia tangata ki ngā mana motuhake whānui e rite ana ki ngā mana motuhake ōrite mō ētahi atu; 2) Me whakarite ngā kore ōrite pāpori me te ōhanga hei painga mō te hunga kāore i te tino whai hua.
5. Whai Hua: Ahakoa kāore i te tino whakahuatia i roto i ngā kōrero matatika mō te tika, ko te whai hua e tohu ana me tohatoha ngā rauemi i runga i te huarahi e whakanui ana i te oranga whānui. E kī ana te mātāpono o te whai huatanga o Pareto ka tohatohahia ngā rauemi ki tētahi wāhi e kore ai e taea te whakapai ake i te āhuatanga o tētahi tangata me te kore e whakararu i te āhuatanga o tētahi atu.
Ngā Tirohanga Matatau mō te Tika Tohatoha
He rerekē ngā tirohanga a ngā tikanga whakaaro mō te whakatinanatanga o te tika i roto i te mahi:
1. Te Whai Hua: Ko ngā kaitōrangapū whai hua, pērā i a Jeremy Bentham rāua ko John Stuart Mill, e kī ana ko te tohatoha pai rawa atu ko te mea e whakanui ana i te harikoa whānui, i te whai huatanga rānei. Tērā pea ka whakamanahia e tēnei ngā kore taurite nui mēnā ka arahi rātou ki te pikinga whānui o te oranga o te hapori.
2. Te Whakaponotanga ki te Manapori: Ko ngā tohunga whakaaro pērā i a Robert Nozick e whakanui ana i ngā tika me ngā whai mana takitahi. E ai ki te whakaponotanga ki te manapori, he tika tetahi tohatoha mena ka puta mai i ngā whakawhitiwhiti tūao me ngā hoko tika, ahakoa he nui ngā rerekētanga.
3. Te Whakaōrite: Ko ngā tohunga whakaaro whakaōrite pērā i a GA Cohen e tautoko ana i te ōritetanga tino pakari, ā, he maha ngā wā ka tautohe rātou ki ngā rerekētanga ōhanga nui. E whakanui ana rātou i te whakapau kaha matatika ki te manaaki ōrite i ngā tāngata katoa, ā, he maha ngā wā ka kite rātou i ngā rerekētanga nui he mea e kore e taea te tiaki i te matatika.
4. Ariā Rawlsian: Ko te "A Theory of Justice" a John Rawls e whakaatu ana i tētahi ranunga ahurei o te ōritetanga me te tika tohatoha. I raro i tana "mātāpono rerekētanga," ka whakaaetia ngā kore ōritetanga mēnā ka whai hua ki ngā mema o te hapori kāore i te tino whai hua. Ko te whāinga o tēnei anga he pupuri i ngā mana motuhake ōrite, me te whakarite kia whai hua ngā kore ōritetanga pāpori me te ōhanga ki te katoa.
Nga Tono me nga Whainga
Ehara te tika tohatoha i te ariā whānui e herea ana ki te kōrero matatika; he pānga nui tōna ki ngā kaupapa here me ngā mahi o te ao tūturu:
1. Te Taake me te Oranga Oranga: He maha ngā wā ka whakamahia e ngā kāwanatanga ngā mātāpono o te tika tohatoha i roto i te hoahoa i ngā pūnaha taake me ngā kaupapa oranga. Ko te taake haere whakamua, arā, ko te hunga whiwhi moni nui ake ka utua he ōrau nui ake o ā rātou moni whiwhi, e whai ana ki te whakaiti i ngā kore taurite me te tohatoha anō i te taonga hei putea i ngā ratonga tūmatanui pēnei i te mātauranga, te hauora, me ngā āwhina kore mahi.
2. Hauora: Me aro te tohatoha o ngā rauemi hauora ki ngā pātai e pā ana ki te hiahia me te whai huatanga. Ko ngā tautohetohe mō ngā pūnaha inihua hauora whānui me ngā pūnaha inihua tūmataiti e whakaatu ana i ngā tirohanga rerekē mō te tikanga o te tohatoha tika o ngā rauemi hauora.
3. Mātauranga: Ko te urunga atu ki te mātauranga kounga te mea nui hei whakatau i ngā whai wāhitanga takitahi me te whanaketanga o te hapori. Ko ngā kaupapa here e whai ana ki te whakarato i ngā whai wāhitanga mātauranga ōrite ki ngā tamariki katoa, ahakoa te āhua o te hapori me te ōhanga, e ahu mai ana i ngā mātāpono o te tika tohatoha.
4. Mahi Whakaū: Ko ngā kaupapa i hangaia hei whakatairanga i ngā whai wāhitanga ōrite mō ngā rōpū i noho pōrearea i mua, e whakaata ana i te mātāpono o te matea, e ngana ana ki te whakatika i ngā hē o mua, me te whakataurite i te papa tākaro.
5. Te Tika Ao: Ka horapa te tika tohatoha ki tua atu i ngā rohe o te motu. Ko ngā kōrero mō te rawakore o te ao, te huringa āhuarangi, me te āwhina o te ao, e whai wāhi ana ki ngā whakaaro mō te tohatoha tika o ngā rauemi ki waenga i ngā whenua he rerekē rawa ngā taumata whanaketanga me te taonga.
Nga wero me nga whakahee
Ahakoa ōna kaupapa rangatira, he maha ngā wero me ngā whakahē e pā ana ki te tika tohatoha:
1. Ine: Ko te whakatau i te tohatoha tika o ngā rauemi me ine i te hiahia, te hiranga, me te whai huatanga, he mea uaua, he mea tautohetohe hoki.
2. Whakatinanatanga: Te whakamaori i ngā mātāpono whānui ki ngā kaupapa here tūturu e pā ana ki ngā arai tōrangapū, ōhanga, me te pāpori. Tērā pea he uaua ki ngā hapori kanorau te whakaae ki te tikanga o te tohatoha tika.
3. Arotake a te Rīpera: E kī ana te hunga Rīpera he takahi ngā kaupapa here tohatoha anō i ngā mana whenua me ngā rangatiratanga o te tangata takitahi. E kī ana rātou he tika te whiwhi a te tangata takitahi i ngā hua o ā rātou mahi, ā, he hē te tohatoha anō ā-ture.
4. Ngā Herenga Whaitake: Ko ngā whakamahinga tūturu o ngā mātāpono tika tohatoha e whakaatu pinepine ana i ngā herenga whaitake. Hei tauira, ko ngā kaupapa i hangaia hei whakaiti i te matea ka whakaiti pea i ngā hihiri mō te whakaputa hua, ka ārai pea i te tipu ōhanga.
Opaniraa
He mea nui tonu te Ariā Tika Tohatoha i roto i te rapunga whakaaro me ngā kaupapa here tūmatanui. Ka aro atu ōna mātāpono me āna tono ki ngā pātai matua mō te tohatoha a ngā hapori i ā rātou rauemi hei whakarite i te tika me te ōritetanga. Ahakoa ngā wero me ngā tautohetohe, kei te haere tonu te tūhuratanga o te tika tohatoha ki te hanga i tā tātou whainga tahi mō tētahi ao tika me te ōrite. I roto i tēnei whainga, he mea nui te whakataurite i te ōritetanga, te hiahia, te hiranga, me te whai huatanga ki te hanga kaupapa here e whakaata ana i ā tātou whakapau kaha ki te tika me te oranga tahi o te tangata.
