Te Ariā Whakawhitiwhiti mō te Pono: He Tūhuratanga Whānui
Kupu Whakataki
Ko te Ariā Whakawhitiwhiti mō te Pono he tūāpapa mō te ao rapunga whakaaro mō ngā rautau. I tōna pūtake, e kī ana ko te pono he mea e pā ana ki te hononga o ngā whakaaro, ngā kōrero rānei ki te ao tūturu. Nā tēnei whakaaro ngāwari engari he hohonu te āhua, kua puta he tautohetohe i waenga i ngā tohunga whakaaro, ngā kaipūtaiao, me ngā tohunga mātauranga. Ko te whāinga o tēnei tuhinga he tūhura whānui i te Ariā Whakawhitiwhiti mō te Pono, tōna horopaki hītori, ngā mātāpono matua, ngā whakahē, me tōna tūranga i roto i ngā kōrero o nāianei.
Horopaki Huarahi
Ko ngā pūtake o te Ariā Kōrero mō te Pono ka taea te whai i ngā pūtake o te Ariā Kōrero mō te Pono ki Kariki onamata. I kī ngā paionia pērā i a Aristotle "he teka te kī he aha te mea ehara i te mea, he teka rānei te kī he aha te mea ehara i te mea, engari he pono te kī he aha te mea kei te mea, he pono hoki te kī he aha te mea ehara i te mea." E whakanui ana tēnei tirohanga a Aristotle ko te mauri o te pono kei roto i te hanganga o te whakaaro me te mooni.
I te wā o waenganui, i whakatikatikaina ake e ngā tohunga pērā i a Thomas Aquinas tēnei ariā. I runga i a Aristotle, i tautohe a Aquinas ko te pono te rite o te hinengaro ki ngā mea tonu. I tēnei wā hou, i tautokohia e ngā tohunga whakaaro pērā i a Bertrand Russell rāua ko GE Moore te ariā taurite, me te whakauru anō hoki i ngā māramatanga mai i te mara e tipu haere ana o te rapunga whakaaro tātari. I te haere tonu o te rautau 20, i haere tonu ngā tautohetohe, me ngā tāngata pērā i a Ludwig Wittgenstein e kōrero ana mō ngā uauatanga o te reo me tōna hononga ki te pono.
Ngā Mātāpono Matua
I te ngako o te Ariā Whakawhitiwhiti mō te Pono e aro ana ki ētahi mātāpono matua:
1. Te Tūturutanga me ngā Whakaaro: Ko te pono he āhuatanga whanaungatanga e uru ana ki te hononga i waenga i ngā whakaaro me te ao tūturu. Ka kiia he pono tētahi whakaaro mēnā e ōrite ana tana e kī ana ki te āhua o te ao tūturu.
2. Te Tūturutanga Whāinga: E whakaarohia ana e te ariā he tūturutanga whāinga e noho motuhake ana i ngā whakaaro, ngā whakapono, ngā tirohanga rānei a te tangata. Ko tēnei tūturutanga te paearu hei ine i te pono o ngā whakaaro.
3. Reo me te Whakaaturanga: Mā roto i ngā rerenga kōrero me ngā kupu whakarite, ka ngana te reo tangata ki te whakaatu i tēnei ao tūturu. Mā te whakaahua tika o te ao tūturu mā te reo ka hua ake te pono.
4. Manatoko: Ka taea te manatoko, te tinihanga rānei i tētahi whakaaro mā te tirotiro i tōna hononga ki ngā āhua tūturu o te ao. He mea nui te mahi a ngā taunakitanga wheako i roto i tēnei tukanga manatoko.
Ngā Taupānga i roto i ngā Rohe Rerekē
Kāore te Ariā Whakawhitiwhiti mō te Pono e herea noa ki te kōrero rapunga whakaaro; engari e horapa ana ki ngā momo mara:
1. Pūtaiao: I roto i te rangahau pūtaiao, ka whakamatautauria ngā ariā me ngā whakapae ki ngā raraunga empirika. Ka kiia he pono ngā ariā mēnā e rite ana ā rātou matapae ki ngā āhuatanga kua kitea.
2. Ture me te Tika: I roto i ngā horopaki ture, ka aromatawaihia te pono o ngā whakaaturanga me ngā taunakitanga i runga i te hononga ki ngā kaupapa tūturu. Ka whai ngā Kōti ki te whakatū i te pono mā te kohikohi me te aromatawai i ngā kōrero pono.
3. Te Pūrongo me te Pāpāho: Ko te pono o te mahi pāpāho e whakawhirinaki ana ki te tuku tika i ngā kōrero. Ka kiia he pono tētahi pūrongo pāpāho mēnā e whakaatu pono ana i ngā kaupapa e whakaahuahia ana.
Ngā Arotake me ngā Huarahi kē atu
Ahakoa tōna awe roa, kāore te Ariā Kōrero mō te Pono i te kore he whakahē:
1. Te Uaua o te Whakaaturanga: E kī ana ngā kairīti he uaua ake te whanaungatanga i waenga i te reo me te ao tūturu i tā te ariā e kī nei. He maha ngā wā kāore i te mārama ngā kupu me ngā rerenga kōrero, ā, he mea nui te horopaki ki te tikanga.
2. Ngā Wero Matatini: Me pēhea tātou e whakapono ai he rite te whakaaro ki te ao tūturu? E kī ana te hunga whakahē ko te tirohanga te huarahi e uru atu ai tātou ki te ao tūturu, ā, ka taea e tēnei te hē.
3. Ngā Ariā Rerekē: He rerekē ngā tirohanga a ētahi atu ariā mō te pono, pērā i te Ariā Taurite me te Ariā Whaitake. E kī ana te Ariā Taurite ko te pono he mea e pā ana ki te ōritetanga arorau i waenga i tētahi huinga whakapono, ko te Ariā Whaitake ia e kī ana ko te pono te mea e mahi ana, e whai hua ana rānei.
Te Whakautu ki ngā Whakahē
He maha ngā whakautu a ngā kaitautoko o te Ariā Kōrerorero ki ēnei whakahē:
1. Te Whakamahinga o ngā Paearu: Mā te whakamahine i ngā paearu mō te āhua o tētahi whakaaro pono, me te mōhio ki ngā herenga o te reo, ka taea e te ariā te whakauru i ngā uauatanga o te whakaaturanga.
2. Manatoko Āpiti: Ahakoa he huarahi whakawhitiwhiti pea tā tātou urunga ki te mooni, mā ngā tikanga pūtaiao me ngā tikanga rapunga whakaaro ka taea e tātou te whakatata āpiti ki tētahi māramatanga pai ake o te hononga i waenga i ngā whakaaro me te mooni.
3. Huarahi Whānui: E tautoko ana ētahi tohunga i tētahi huarahi whānui e whakauru ana i ngā māramatanga mai i ngā ariā rerekē mō te pono, me te mōhio kāore e taea e tētahi ariā kotahi te hopu katoa i te āhua maha o te pono.
Kōrero o Nāianei
I roto i te rapunga whakaaro o nāianei, he kaupapa nui tonu te Ariā Whakawhitiwhiti mō te Pono. Nā te taenga mai o te rapunga whakaaro reo, te ao o muri-hou, me ngā whanaketanga o te pūtaiao hinengaro kua puta mai he tirohanga hou me ngā wero.
Te Rapunga Whakaaro Reo
Kua whakanuia e ngā tohunga whakaaro reo pērā i a Wittgenstein te tūranga o ngā kēmu reo me te āhua o te tikanga e whakawhirinaki ana ki te horopaki. Mai i tēnei tirohanga, me whai whakaaro ki ngā huarahi rerekē o te mahi a te reo i roto i te aromatawai i te hononga i waenga i te reo me te ao tūturu.
Panekiretanga
E whakahē ana ngā kaipūkenga o muri i te ao hou i te ariā o te ao tūroa, me te tautohe ko tā tātou e whakaaro nei he "pono" he mea hanga e ngā āhuatanga mana, ngā kōrero ahurea, me ngā tirohanga whaiaro. Ahakoa he rerekē tēnei tirohanga mai i te ariā taurite tuku iho, e whakaatu ana i te hiranga o te arotake arohaehae i ngā whakapae e pā ana ki ā tātou kereme mō te pono.
Pūtaiao Pūtaiao
Nā ngā whanaketanga o te pūtaiao hinengaro kua hohonu ake tō tātou māramatanga ki te tirohanga, te hinengaro, me te tūranga o te roro ki te hanga i te ao tūturu. Mā ēnei māramatanga ka puta he tautohetohe tonu mō te nui o te pono o te whakaatu a ō tātou hinengaro i te ao o waho.
Opaniraa
Ko te Ariā Whakawhitiwhiti mō te Pono he wāhanga taketake engari he wāhanga uaua o te rangahau matatika. Ko tōna hiranga pumau puta noa i ngā momo mara e whakaatu ana i tōna hiranga. Mā te whakatū i te pono ki roto i te hononga i waenga i ngā whakaaro me te mooni, ka whakaratohia e tēnei ariā he anga pakari mō te mārama ki te taunekeneke i waenga i te reo, te whakaaro, me te ao. Heoi anō, mā ngā tautohetohe tonu me ngā tirohanga hou ka whakarite kia ora tonu te kōrero e karapoti ana i te Ariā Whakawhitiwhiti mō te Pono, kia whanake tonu. Ahakoa i roto i te rapunga whakaaro, i te pūtaiao, i te ture, i te oranga o ia rā rānei, ka tonu te rapunga mō te pono ki te wero me te whakahihiko i a tātou, e tono ana kia whakaaroaro hohonu ake mō te āhua o te mooni me tō tātou whanaungatanga ki a ia.
