Te Tirohanga a David Hume mō te Whakapono
Ko David Hume, he tohunga whakaaro Kōtimana o te rautau 18, e whakanuia ana hei tētahi o ngā tohunga whakaaro nui rawa atu i roto i te hītori o te whakaaro o te Hauāuru. He nui te awe o ana ariā, inā koa mō te empirism, ki te ao rapunga whakaaro. Ko te empiricism, te ariā e ahu mai ana ngā mātauranga katoa i ngā wheako o te kare ā-roto, he rerekē ki te rationalism, e kī ana ko te whakaaro me ngā whakaaro ā-roto ngā puna matua o te mātauranga. Nā te empiricism tino kaha a Hume i whakawhānui ake ngā ariā o ngā tohunga empiricism o mua pērā i a John Locke rāua ko George Berkeley, ā, i hua ake ai he pānga hohonu ki te rapunga whakaaro, te pūtaiao, me te māramatanga tangata.
Ngā Pūtake o te Whakaponotanga a Hume
I roto i ana mahi matua e rua, i whakatakotoria e Hume ōna tirohanga i roto i te pūnaha tino pai: "A Treatise of Human Nature" me "An Inquiry Concerning Human Understanding". Ko te kaupapa matua o te whakaaro nui a Hume ko te ariā ko ngā mātauranga katoa e ahu mai ana i ngā kare ā-roto me ngā ariā. Ko ngā kare ā-roto ko ngā wheako kare ā-roto oraora, tere tonu e tūtakihia ana e tātou i roto i ō tātou oranga o ia rā, pērā i te reka o te aporo, te mamae rānei o te wera. Ko ngā ariā, i tētahi atu taha, ko ngā whakaahua ngoikore o ēnei kare ā-roto i roto i te whakaaro me te whakaaroaro. Ki a Hume, ahakoa ngā whakaaro tino uaua ka taea te wehewehe ki ngā huinga o ngā ariā māmā ake, ka taea hoki te whai i ngā kare ā-roto taketake.
Te Pūtake Whakamātautau o te Mātauranga Tangata
Ka tīmata te huarahi a Hume mā te tātaritanga tino tika o te hinengaro tangata. E kī ana ia ko te māramatanga o te ao e ahu mai ana i ngā wheako, ehara i te whakaaro taketake, i ngā whakaaro ā-roto rānei. Ka whakakorea e tēnei huarahi wheako ngā ariā tuku iho i whakatakotoria e ngā tohunga whakaaro whaitake pērā i a René Descartes, nāna i kī ko ētahi pono ka taea te mōhio mā te whakaaro anake. E ai ki a Hume, ka tīmata te hinengaro hei papa kau, ā, mā te taunekeneke ki te ao ka whiwhi tātou i te mātauranga.
Te Taketake me te Āhuatanga
Ko tētahi o ngā takoha nui a Hume ki te mātauranga whaimana ko tana tirotiro i te hononga take. E whakahē ana a Hume i te whakaaro whānui o taua wā ko te take me te pānga ka taea te mōhio mā te whakaaro. Engari, e kī ana ia ko tō tātou whakapono ki te hononga take he hua o te hononga noa. Ina kite tātou i ngā huihuinga e rua e tupu pinepine ana - pērā i te pōro piriata e pā ana ki tētahi atu, ā, ka neke - ka tae mai tātou ki te tumanako ka whai tētahi huihuinga i tētahi atu. Kāore tēnei tumanako i ahu mai i te māramatanga tūturu o tētahi hononga e tika ana, engari i roto i te whanonga hinengaro i hangaia e te tirotiro tonu.
He rongonui te whakamārama a Hume i tēnei kōrero mā te pātai mēnā ka taea e tātou te tino mōhio ki ngā whanaungatanga take-pānga e whakahaere ana i te ao tūroa. Hei tauira, ahakoa kua ara ake te rā i ia rā i roto i ō tātou wheako, kāore e homai he tino māramatanga whaitake ka ara ake anō āpōpō—engari ka homai he tumanako tūponotanga i runga i te tikanga.
Te Raru o te Whakaoho
He hononga tata ki tana tātaritanga o te takenga mai ko te raruraru a Hume mō te whakapūtanga. Ko te whakaaro whakapūtanga, te tukanga e whakatau ai tātou i ngā whakatau whānui mai i ngā kitenga motuhake, he mea tūāpapa mō te rangahau pūtaiao. Heoi, e tohu ana a Hume kāore tēnei momo whakaaro i te tika i runga i te arorau nā te mea e whakaaro ana ka rite te heke mai ki te mua. Ahakoa kua mahi te whakaaro whakapūtanga i mua, kāore e kī taurangi tōna whai mana i te heke mai. Mā tēnei wero ki te whakapūtanga ka waiho tātou me tētahi raruraru rapunga whakaaro: ahakoa he mea nui te whakaaro whakapūtanga mō te oranga mahi me te mahi pūtaiao, kāore he turanga whakaaro pakari.
Te Whakahē me te Mātauranga
Nā te whakaaro nui o Hume i ārahi ia ia ki tētahi taumata o te whakahē. Nā te mea ko ō tātou whakapono mō te ao e ahu mai ana i ngā wheako ā-pārongo, e taea ai te hē me te tinihanga, ka pātai a Hume i te tino pono o ō tātou mōhiotanga. Heoi, ehara tana whakahē i te mea kino, i te mea koretake rānei. Engari, he whakahē mahi, he whakahē whakaiti rānei. E whakaae ana a Hume ki te hiranga o te tango i ō tātou wheako ā-pārongo me ngā whakapono noa hei mahi i ia rā, ahakoa tō rātou tino koretake.
Te Whakapono ki te Ao me te Whaiaro
Ko tētahi atu wāhanga nui e whakamahia ana e Hume tana ariā wheako ko tana kōrero mō te whaiaro. I runga i te papamuri o tētahi tikanga whakaaro e whakaaro ana i te whaiaro hei mea pumau, kāore e rerekē, ka tukuna e Hume tētahi tirohanga hurihuri. I tautohe ia kāore he whakaaro o tētahi whaiaro pumau i a tātou. Engari, ko tā tātou e kī nei ko te "whaiaro" he paihere noa iho o ngā tirohanga me ngā wheako e huri tonu ana i roto i te wā. Kāore he mea pumau kei raro; ko te whaiaro he kohinga o ngā wheako kare ā-roto me ngā whakaahua hinengaro e honoa ana e tātou.
Ngā Pānga Whaihua me te Ariā Matatika
Ka horapa atu hoki te whakaaro nui a Hume ki te ao o ngā tikanga matatika, e whakahē ana ia i te whakaaro ka taea te ahu mai i ngā mātāpono matatika i te whakaaro noa. Engari, e kī ana ia ko ngā whakatau matatika he whakaaturanga o ngā kare ā-roto o te tangata. E ai ki a Hume, ko ō tātou kare ā-roto whakaae, whakahē rānei ki ētahi mahi te mea e hanga ana i tō tātou kare ā-roto matatika. E whakaatu ana tēnei tirohanga kare ā-roto ko te mātauranga matatika, pērā i ngā momo mātauranga katoa, e ahu mai ana i ngā wheako me ngā kare ā-roto o te tangata.
Te Awe me te Tukunga iho
He pānga pumau tō te whakaaro pono a Hume ki ngā momo kaupapa rapunga whakaaro me tua atu. Nā ōna whakaaro i whakatakoto te tūāpapa mō te whanaketanga o muri mai o te whakaaro arorau me te whakaaro tātari. Nā te raruraru o te whakaoho me te whakapae a Hume ki te takenga mai i a ia i awe ai ngā tāngata pēnei i a Immanuel Kant, nāna i whakanui a Hume i te whakaara i a ia i tana "moe moe whakapono". I roto i te ao pūtaiao, ka pārekareka ngā whakaaro o Hume mā te mahi rangahau rapunga whakaaro me te pātai tonu ki ngā whakapae.
Opaniraa
Ko te tirohanga a David Hume mō te whakapono ki ngā mea hou he wā tino nui i roto i te hītori o te rapunga whakaaro. Mā te whakanui i te tūranga o ngā wheako ā-tinana i roto i te mātauranga tangata, me te wero i ngā whakaaro o te whakaaro whaitake, i hangaia e Hume tētahi ara i huri i te whenua rapunga whakaaro. Ko tana tātari i te takenga mai, te whakahē, te whaiaro, me te matatika, kāore i te pātai noa i ngā whakapono kua roa e puritia ana, engari i whakarato hoki i ngā anga hou mō te mārama ki te wheako tangata. Mā tana whakapono ki ngā mea hou, kei te whakaoho tonu a Hume i te uiuinga whakaaro nui me te tautohetohe, me te whakanui i ngā uauatanga me ngā herenga o roto i tā tātou rapunga mātauranga.
