Ngā Tikanga o Ngā Tai
Ko ngā tai tetahi o ngā āhuatanga whakamiharo e kitea ana i roto i ngā moana me ngā moana o tō tātou ao. Ko ēnei pikinga me ngā hekenga o ngā taumata moana kua roa e miharo ana te tangata, he mea nui ki te whakatere, ki ngā rauropi takutai moana, tae atu ki ngā mahi ahurea. Ko te mārama ki ngā tikanga o muri i ngā tai ko te wetewete i ngā taunekeneke uaua i waenga i te Ao, te Marama, me te Rā. Ka rukuhia e tēnei tuhinga te pūtaiao o muri i ngā tai, te tūhura i ngā kaha ā-papa me ngā kaha ā-pūngao, te awe o ngā tinana o te rangi, me ō rātou pānga ki tō tātou ao kikorangi.
Ngā Mana Ā-Toi
Kei te ngako o te tikanga tai te kukume ā-papa e pā ana ki ngā tinana o te rangi, te Marama me te Rā. Ahakoa te iti o te Marama, he nui ake te pānga o ngā tai o te Ao i te Rā nā te mea e tata ana ki a ia. Ka mahi ngā kaha ā-papa e ai ki te ture ā-papa a Newton mō te ā-papa ao, arā, ko ia papatipu pūwāhi e kukume ana i tētahi atu papatipu pūwāhi mā te kaha e tohu tika ana ki tētahi atu papatipu.
Ka hangaia he pūkohu i roto i ngā moana o Papatūānuku i te taha e tata ana ki te Marama nā te kaha ā-papa o te kaha ā-papa. E mōhiotia ana tēnei ko te pūkohu tai. I te taha kē o Papatūānuku, ka puta he pūkohu anō nā te kaha ā-pūngao e puta mai ana i te hurihanga o te pūnaha Papatūānuku-Marama. Ko te tikanga, i te wā e kukume ana te Marama i te wai ki a ia anō i te taha kotahi, ka hangaia he pūkohu tuarua e te kaha ā-papa o te wai i te taha kē. Ka hua ake tēnei i ngā tai nui e rua — tētahi e anga ana ki te Marama, tētahi i te taha kē o Papatūānuku.
Ngā Tai o te Ao, Ngā Tai o te Ao Āhua, me Ngā Tai Whakaranu
Ko te tikanga, e toru ngā momo tai e whakarōpūtia ana i runga i te auau me te teitei o ngā huringa tai: tai awatea, tai haurua awatea, me tai whakauru.
– Ngā Tai o te Ao: Ka whakaatuhia e ēnei tai tētahi tai timu, tētahi tai timu hoki i roto i te wā 24-hāora. He iti ake te kitea o ngā tai o te ao, ā, he mea noa te kitea i ētahi wāhi pēnei i te Moana-a-Kiwa o Mehiko me ētahi wāhanga o te Tonga-mā-rāwhiti o Āhia.
– Ngā Tai Ā-Pou: E rua ngā tai teitei me ngā tai iti e whakaatuhia ana i ēnei tai i ia rā, me te teitei ōrite. Koinei te tauira tai e kitea nuitia ana, e kitea ana i ngā takutai moana o te Moana Ataratiki o Amerika Te Raki, o Ūropi, me Āwherika.
– Ngā Tai Whakaranu: E rua ngā tai teitei me ngā tai iti e rua i ia rā i ēnei tai; heoi, he rerekē rawa te teitei o ngā tai teitei me ngā tai iti. Ko te Takutai Moana-nui-a-Kiwa o Amerika Te Raki tētahi tauira pai o tētahi rohe he tai whakaranu.
Te Awe o te Rā
Haunga te Marama, he nui te pānga o te kaha ā-pūngao o te Rā ki ngā tai. Ahakoa he nui ake i te Marama, he iti ake te pānga o te Rā nā te mea he tawhiti atu i te Ao. Heoi, ina tūhono ngā kaha ā-pūngao o te Marama me te Rā, ka whakanuia e ō rāua pānga ngā pānga tai.
– Ngā Tai o te Kōanga: Ka puta ēnei i te wā o te marama katoa me te marama hou, ina tūhonohono a Papatūānuku, te Marama, me te Rā, i te rārangi tika, i te rārangi tata rānei. Ka honoa te tōnga ā-papa o te Marama me te Rā ki te whakaputa i ngā tai teitei me ngā tai iti, ka hua ake he whānuitanga tai nui ake.
– Ngā Tai Mārō: Ka puta ēnei i te hauwhā tuatahi me te hauwhā tuatoru o te marama i te wā e hanga ana te Marama me te Rā i te koki matau ki a Papatūānuku. Ka whakakorea te āhua o ngā kaha ā-papa e ngā kaha ā-papa, ka hua ake he tai teitei iti me he tai iti teitei ake, ka hua ake he awhe tai iti iti.
Ngā Kaha Pūtahi me te Hurihanga o Papatūānuku
Ko te kaha pūngao, e puta mai ana i te hurihanga o te pūnaha Papatūānuku-Marama i tō rātou pokapū papatipu (pokapū-pari), ka whai wāhi atu hoki ki ngā āhuatanga tai. Kei roto i te Papatūānuku te pokapū-pari, tata ki te 1,710 kiromita (tata ki te 1,062 maero) mai i te pokapū o te Papatūānuku. Ka hangaia e tēnei hurihanga he kaha ki waho e tino nui ana ki te taha o Papatūānuku i te ritenga atu o te Marama.
Ko te hurihanga o te Ao ka pā ki ngā tai. I a te Ao e huri ana, ka neke ngā rohe rerekē mā roto i ngā pupū tai, ka hua ake te pikinga me te hekenga o ngā taumata o te moana. Ko te tikanga o tēnei hurihanga ka pāngia ngā rohe takutai e ngā rerekētanga tai auau, he mea nui mō ngā pūnaha rauropi o te rohe me ngā mahi a te tangata.
Te Whenua o te Takutai Moana me ngā Rerekētanga o te Tai
He pānga nui ngā āhuatanga whenua pēnei i te āhua o te takutai moana, te papa whenua, me ngā takotoranga moana ki ngā awhe tai me ngā tauira. Ka taea e ngā kokoru whaiti, ngā kokoru, me ngā awaawa te whakanui ake i ngā awhe tai mā te pānga o te hāparapara. Hei tauira, ko te Kokoru o Fundy i Kanata te wāhi e pāngia ana e ētahi o ngā tai teitei rawa atu o te ao, me ngā awhe tai neke atu i te 16 mita (52 putu) i ētahi wā. I tētahi atu taha, ko ngā takutai moana tuwhera he iti ake ngā awhe tai.
Ngā Pānga me te Hiranga o ngā Tai
He mea nui te mahi a ngā tai i roto i ngā āhuatanga taiao, ōhanga, me te pāpori. I roto i te taiao, ka whai wāhi ngā tauira tai ki te huringa matūkai me te kawe paru. Ko ngā rohe i waenga i ngā tai, arā, ngā rohe i waenganui i ngā tai timu me ngā tai timu, he nohonga whai rawa e tautoko ana i ngā momo tipu me ngā kararehe. Ka mahi ēnei rohe hei whāngai i ngā momo momo moana maha, ā, he mea nui hoki mō te pupuri i te kanorau koiora.
I te taha ōhanga, ka pāngia te hī ika, te ahumoana, me te tūruhi takutai moana e ngā tai. Ka pāngia ngā tauira hekenga ika, ngā whanonga kai, me ngā wāhi whakaputa uri e ngā tai teitei me ngā tai iti. Mā te mārama ki ngā huringa tai ka āwhina i ngā mahi hī ika ki te whakahaere i ngā kararehe kia tauwhiro. Hei tāpiri, kei te piki haere te kaha o te whakamahi i te pūngao tai hei puna pūngao hou. Ka taea e ngā tāwhana tai me ngā pareparenga te huri i te pūngao nekeneke o ngā nekehanga tai ki te hiko.
Mai i te tirohanga a te hapori, he hiranga hītori, he hiranga ahurea hoki ngā tai. Kua roa ngā hapori takutai moana e whakawhirinaki ana ki ngā tai mō te whakatere, te ahuwhenua, me te hokohoko. He maha ngā hakari tuku iho me ngā kawa e hono tata ana ki ngā huringa tai, e whakaatu ana i te hononga hohonu i waenga i ngā tai me te ahurea tangata.
Opaniraa
Ko ngā tai he hua o ngā taunekeneke uaua i waenga i ngā kaha ā-papa me ngā kaha ā-pūngao, ngā tūnga o te rangi, me te hurihanga o te Ao. Ko te kanikani tonu i waenga i te Ao, te Marama, me te Rā e whakarite ana i te pikinga me te hekenga o ngā taumata moana e hanga ana i ō tātou takutai moana me te awe i ngā rauropi o te ao. Haunga ō rātou whakaaro pūtaiao, he pānga hohonu ō ngā tai ki te taiao, ki te ōhanga, me te ahurea, e whakamahara ana i a tātou ki te taurite ngawari me te hononga o ngā kaha taiao. I a tātou e haere tonu ana ki te tūhura me te mārama ki ngā tikanga o ngā tai, ka hohonu ake ngā māramatanga ki ngā pūnaha hihiri o tō tātou ao me tō tātou tūranga i roto i a rātou.
