Te Pānga o te Huarere ki te Hauora o te Tangata
He wāhanga o te oranga o ia rā te āhua o te rangi, ā, he maha ngā wā ka warewarehia e tātou. Heoi, ka pā tika, ka pā ā-kore rānei ngā panonitanga o te pāmahana, te haumākū, te hau, te ua, me te kounga o te hau ki tō tātou āhua tinana. Ki ētahi, ko te rangi anake te mea e whakatau ana i ngā kōwhiringa kākahu me ngā mahi o waho. Heoi, ki ngā rōpū ngoikore pērā i ngā tamariki, ngā kaumātua, ngā wāhine hapu, me te hunga whai mate pūmau, ka taea e te rangi te waiho hei take e puta ai ngā raruraru hauora, ā, ka kino ake hoki ngā āhuatanga o nāianei. Ka matapakihia e tēnei tuhinga ngā huarahi rerekē e pā ai te rangi ki te tinana o te tangata me ngā mahi ngāwari hei whakaiti i te mōrearea.
1. Ngā Pāmahana Wera me ō rātou Pānga ki te Tinana
Ina piki te pāmahana, ka kaha ake te mahi a te tinana ki te pupuri i te pāmahana o roto kia pumau. Ko te werawera te tikanga matua o te tinana. Ka āwhina te werawera i te whakamatao i te tinana, engari ka piki ake hoki te mōrearea o te matewai, inā koa mēnā kāore i te rawaka te inu wai.
Ko ētahi o ngā raruraru hauora ka puta pinepine i te wā wera ko:
– Te matewai, e tohuhia ana e te mangai maroke, te whanoke, te ngoikore, me te mimi pouri.
– Ngā mamae o te uaua nā te werawera, arā, te mamae o ngā uaua i puta mai i te ngaronga o ngā electrolytes (pērā i te konutai me te pāhare pāporo) mā te werawera.
– Te ngenge i te wera, ko ngā tohu ko te whakapairuaki, te ānini, te kiri mākūkū, tae noa ki te hemonga.
– Te whiu wera, he āhuatanga ohorere ina tino teitei te pāmahana o te tinana, ā, ka haere tahi me te pōhēhē, te haurangi, te heke rānei o te māramatanga.
Ka taea hoki e te werawera te whakanui ake i ētahi āhuatanga, pērā i ngā raruraru o te ngākau. I te wera nui, ka kaha ake te mahi a te ngākau ki te pupuhi toto ki te mata o te kiri hei āwhina i te whakamarara i te wera. Mō te hunga whai mate pūnaha toto, ka taea e tēnei momo mate te whakanui ake i te mōrearea o te poto o te manawa, te mamae o te uma, me ētahi atu raruraru rānei.
2. Te Huarere Mātao me te Mōrearea o te Mate
He rerekē tēnei i te rangi wera, ka akiaki te pāmahana makariri i te tinana kia pupuri i te wera mā te whakawhāiti i ngā uaua toto i roto i te kiri (vasoconstriction) ka puta ai te wiri. Ka pā pea tēnei ki te pūnaha tohanga toto.
Ko ngā pānga noa o te makariri ko:
– Te korehau wera, ina tino heke te pāmahana o te tinana, ka nui te wiri, te pōhēhē, me te mōrearea o te ngoikore o ngā okana.
– Ka raruraru te manawa, nā te mea ka taea e te hau makariri te whakararuraru i te ara manawa, ka puta ai te maremare, te poto rānei o te manawa, inā koa mō te hunga mate huango.
– Te pikinga o te toto toto, nā te whaiti o ngā uaua toto, ka taea ai te whakararu i te whiu, te mate ngakau rānei i roto i ngā rōpū ngoikore.
Hei tāpiri atu, he maha ngā wā ka honoa te makariri ki te pikinga ake o ngā mate rewharewha me ngā mate manawa. Ko te mea pono, ehara i te makariri te "tuku" i te mate, engari ko te whanonga tangata, arā, ko te noho roa i roto i ngā wāhi kati me te hauhautanga ngoikore, ka māmā ake te horapa o ngā huaketo.
3. Te haumākū o te hau: Teitei rawa, te iti rawa rānei
He mea nui te makuku ki te whakamarie me te hauora, inā koa mō te kiri me te ara manawa.
– Ka uaua ake te mimiti o te werawera nā te nui o te haumākū, ka māmā ake te werawera o te tinana, ā, ka mōrearea hoki ki te ngenge i te wera. Ka akiakihia hoki e te taiao haumākū te tipu o te harore me ngā mite puehu, ka kino ake ai te mate pāwera.
– He maha ngā wā ka maroke te kiri, ka pakaru ngā ngutu, ka riri ngā kanohi, ā, ka maroke hoki te kiriuhi ihu me te korokoro. Ka taea e tēnei te whakaiti i ngā parepare ā-tinana o te tinana ki ngā huaketo me ngā huakita, ka nui ake te tūponotanga o ngā mate.
Nō reira, mā te pupuri i te haumākū o te rūma ki te taumata e pai ana (hei tauira, me te whakamahi i te haumākū pai, i te whakamahi rānei i tētahi whakamakuku/whakamaroke haumākū mēnā e tika ana) ka āwhina i te whakaiti i ngā raruraru hauora.
4. Te Hau, te Ua, me ngā Huringa Āhuarangi ohorere
He maha ngā wā ka warewarehia te hau, engari ka taea e ia te kawe i ngā matūriki puehu, te hae, me te parahanga ka taea te whakaoho i ngā mate pāwera, te whakararuraru rānei i te ara manawa. Mō te hunga e pāngia ana e te mate pāwera rhinitis, ka taea e ngā hau kaha te whakanui ake i te tihe me te ihu pupuhi.
E rua ngā taha o te ua. I tētahi taha, ka taea e ia te whakaheke i te pāmahana me te "horoi" i ētahi poke o te hau. Heoi, i tētahi atu taha, ka taea e te ua roa te whakanui ake i te haumākū, ka taea te akiaki i te tipu o te harore, te hanga i te taiao kāinga makuku, me te whakaoho i ngā mate kiri, i ngā raruraru manawa rānei i roto i ētahi tāngata. Ka taea hoki e te wai tau i muri i te ua te whakanui ake i te mōrearea o ngā mate e kawea ana e te namu, pērā i te kirika dengue.
Mā ngā panonitanga ohorere o te rangi—hei tauira, mai i te wera nui ki te ua nui—ka tere te urutau o te tinana. Mō ētahi tāngata, ka puta te ānini, te mamae, te hoki anō rānei o ngā tohumate o te ihu i ēnei panonitanga.
5. Te Pēhanga Hau me tōna Hononga ki te Mamae Hononga me te Maikaraine
He tokomaha te hunga e kōrero ana mō te mamae o ngā hononga, te ānini rānei ina rerekē te rangi. Ko tētahi mea e whakaarohia ana he pānga ko ngā huringa o te pēhanga hau. Ina heke te pēhanga hau (hei tauira, i mua i te ua, i te wā kapua rānei), ka paku "whanui" ngā kiko o te tinana, ka pā ki ngā hononga tairongo. Ahakoa kāore anō kia tino mārama ngā tikanga, ā, ka rerekē pea i ia tangata, he mea noa te hononga i waenga i te rangi me ngā tohu pēnei i te mamae o te migraines, te mamae o te rumatiki rānei.
6. Kounga Āhuarangi: Te Hononga i waenga i te Huarere me te Parahanga
Ka pāngia hoki te kounga o te hau e te huarere. I raro i ētahi āhuatanga—hei tauira, ina wera te hau, ā, he mātotoru ngā hau—ka taea te "mau" te parahanga ki te mata o te whenua, ka piki ake te kukū o ngā matūriki kino. Ka puta pinepine hoki te kohu mai i ngā ahi ngahere i te wā maroke i ētahi wāhi, ā, ka taea e ia te whakaoho i:
– te riri o ngā kanohi me te korokoro,
– te maremare roa,
– te kino haere o te mate huango me te mate pūkahukahu,
– te pikinga ake o te mōrearea o te mate ngakau ina roa te whakamahinga.
Nō reira, he mea nui te tirotiro i te taupū kounga hau me te whakarerekē i ngā mahi o waho, inā koa mō ngā tamariki me te hunga whai mate manawa.
7. Te Pānga o te Huarere ki te Hauora Hinengaro
Ehara i te mea ko te hauora tinana anake te pānga o te rangi engari ko te hauora hinengaro anō hoki. Ka taea e te kore e whiti te rā i te wā ua, i ngā rā kapua roa rānei te whakaiti i te hanga huaora D, ā, ka pā ki ngā huringa o te manawa. Ka pāngia ētahi tāngata e te ngenge nui, te ngoikore o te kaha, te pouri rānei. Ka pāngia hoki te hauora hinengaro e te whakaiti i ngā mahi o waho nā te iti o ngā mahi tinana me te iti o ngā taunekeneke pāpori.
I tētahi atu taha, ka taea e te wera nui te whakanui ake i te ahotea me te whakararuraru i te moe. Ina whakararuraruhia te moe, ka ngoikore te pūnaha ārai mate, ka nui ake te hurihanga o ngā kare ā-roto, ā, ka heke te hua.
8. Me pēhea te tiaki i tō hauora mai i ngā pānga o te huarere
Anei ētahi mahi whai hua ka taea e koe te mahi:
1. Kia mau te wai i te wā wera, ā, kia mataara ki ngā tohu o te matewai.
2. Kākahuria ngā kākahu e tika ana mō te rangi, tae atu ki te tiaki wera, he koti rānei ina makariri.
3. Kia mau tonu te kounga o te hau i roto i te whare, me te horoi i ia wā, i ia wā, hei ārai i te harore me ngā mite.
4. Aroturukihia ngā matapae huarere me te kounga o te hau, inā koa mēnā kua pāngia koe e te mate urutā.
5. Whakawhāitihia ngā mahi o waho i te wā e tino parahanga ana, e tino pāmahana ana rānei.
6. Kai i tētahi kai taurite hei pupuri i te ātete o te tinana, tae atu ki ngā huaora me ngā kohuke e ranea ana.
7. Kia nui te moe, kia whakahaere hoki i te ahotea kia pai ake ai te whakarite o tō tinana ki ngā huringa o te rangi.
8. Kia mataara ki ngā tohu kino, pērā i te hekenga o te māramatanga i te wera nui, te poto rānei o te manawa i te hau makariri—rapuhia tonutia te awhina hauora.
Whakamutunga
He maha ngā huarahi e pā ai te huarere ki te hauora o te tangata: te pāmahana, te haumākū, te pēhanga hau, te ua , te hau, me te kounga o te hau. Ka rerekē pea ngā pānga mai i te ngawari, pērā i te kiri maroke me te ānini, ki te kino, pērā i te whiu wera, te whakaekenga huango, te mate ngakau rānei. Mā te mārama ki te whanaungatanga i waenga i te huarere me te tinana, ka taea e tātou te whakarite pai ake ki te mahi i ngā mahi ārai. Ko te mea nui ko te mōhio ki tō ake āhua, te whai i ngā mōhiohio huarere, me te whai i ngā tikanga noho hauora hei pupuri i te ātete o tō tinana ki ngā huringa taiao.
Ki te hiahia koe, ka taea e au te whakarerekē i tēnei tuhinga hei putanga pūtaiao ake (me ngā tohutoro) hei putanga māmā ake rānei mā ngā ākonga.
