Te Ariā Mātauranga o te Mātauranga
Pengantar
Ko te mātauranga tangata te hua o ngā taunekeneke matatini i waenga i ngā āhuatanga rerekē o te ao, mai i ngā wheako o ia rā ki ngā kitenga pūtaiao matatau. Ko tētahi o ngā huarahi matua ki te mārama ki te whanaketanga o te mātauranga ko te ariā mātauranga ā-pūtaiao. E whakanui ana tēnei ariā i te hiranga o ngā wheako ā-pārongo hei pūtake o ngā mātauranga katoa. Arā, e kiia ana ka riro mai te mātauranga mā roto i ngā kare ā-roto me te whakaaroaro ki aua wheako. Ka arotakehia e tēnei tuhinga ngā ariā taketake, te hītori, ngā mātāpono matua, me ngā takoha a ngā tino tangata whai mana i roto i te ariā mātauranga ā-pūtaiao.
Ngā Ariā Taketake
Ko te ariā mātauranga ā-pūtaiao, arā, ko te ariā e kī ana ko ngā mātauranga katoa a te tangata i ahu mai i ngā wheako me ngā raraunga ā-pārongo. Ka whakahē te ariā mātauranga ā-pūtaiao i te whakaaro kei a te tangata ngā whakaaro ā-roto, kei te whiwhi mātauranga rānei me te kore wheako. I te nuinga o te wā, ka tautokohia e tēnei ariā tētahi huarahi whakauru ki te whiwhi mātauranga, e whakamahia ai ngā tirohanga taipitopito o ngā āhuatanga takitahi hei whakatau whānui.
History
He hohonu ngā pūtake o te whakaaro whakapono ki ngā whakaaro o te Hauāuru, ā, ka taea te whai i ngā whakaaro o Kariki onamata. I tautokohia e ngā tāngata pēnei i a Aristotle te tirohanga me ahu mai te mātauranga i te tirohanga me te wheako tūturu. Heoi, i mārama ake te whakamāramatanga o te ariā whakapono ki ngā whakaaro i te wā o te Renaissance, i te wā i tīmata ai ngā kaipūtaiao pēnei i a Francis Bacon ki te whakanui i te hiranga o te tikanga pūtaiao me te tirohanga whakamātautau.
I ngā rautau 17 me 18, i eke te whakapono ki tōna taumata teitei i ngā mahi a John Locke, a George Berkeley, me David Hume. I whakawhānuihia, i whakawhanakehia hoki e rātou ngā ariā taketake o te whakapono ki ngā whakapono, me te whakaatu anō hoki i ngā arotake mō te huarahi whakaaro whānui o taua wā.
John Locke: Tabula Rasa
Ko John Locke, he tohunga whakaaro Ingarihi o te rautau 17, he tangata nui i roto i te whanaketanga o te mātauranga whaimana. I roto i tana mahi "An Essay Concerning Human Understanding," i whakaarohia e Locke te ariā o te tabula rasa, arā, "te papa kau." E ai ki a Locke, he rite te hinengaro tangata ki te papa kau i te whānautanga, ā, ka riro mai ngā mātauranga katoa mā te wheako. Ka puta ake ngā whakaaro hei hua o te kare ā-roto (te wheako mā roto i ngā kare ā-roto) me te whakaaroaro (te whakaaro mō aua wheako).
George Berkeley: Te Whakapono ki ngā Mea Katoa
I whakawhānui ake a George Berkeley i te huarahi empirika a Locke mā te whakaaro i te ariā o te kore-rawa. I tautohe a Berkeley kāore te rawa e noho tūturu ana i waho o te tirohanga a te tangata. Arā, ko te noho o tetahi mea i runga i te tirohanga a te tangata. E ngana ana tēnei huarahi ki te wikitoria i te raruraru o te ruarua e pā ana ki te empirika tawhito mō te noho o te ao o waho.
David Hume: Te Whakapono Matatini
He tino kaiwhakahē a David Hume i ngā ariā o te takenga mai o te whanaungatanga me ngā matū kāore e kitea. I roto i tana pukapuka "A Treatise of Human Nature," i tautohe a Hume ko te ariā o te takenga mai o te whanaungatanga he whanonga hinengaro noa iho i hangaia mā te tirotiro tonu. I tautohe ia kāore e taea e tātou te kite i te takenga mai o te whanaungatanga, engari he raupapa ōrite noa iho o ngā kaupapa.
Ngā Mātāpono Matua
Ko te ariā mātauranga e ahu mai ana i ētahi mātāpono matua e wehewehe ana i tēnei ariā mai i ētahi atu huarahi ki te matauranga. Kei roto i ēnei mātāpono:
1. Te Wheako hei Pūtake Matua o te Mātauranga: Ko ngā mātauranga katoa i ahu mai i ngā wheako i whiwhihia mā roto i ngā kare ā-roto. He rerekē tēnei ki te whakaaro whānui, e kī ana ka taea te whiwhi i ētahi mātauranga mā te whakaaro nui me te kore e mātakitaki tika.
2. Te Mātakitaki me te Whakamātautau: Ko te tikanga pūtaiao, e whakawhirinaki nui ana ki te mātakitaki me te whakamātautau pūnaha, koinei te taputapu matua mō te whiwhi mātauranga.
3. Te Whakakore i ngā Whakaaro Tūturu: Kāore he mātauranga, he ariā rānei i te tūturu; ka puta katoa ngā whakaaro me ngā mātauranga mai i ngā wheako ā-pārongo.
4. Te Tātari Arohaehae me te Whakahē: Me tātari me te whakamātautau i te mātauranga i runga i ngā taunakitanga ā-wheako. Ko ngā kereme kāore e taea te whakamātautau, te manatoko rānei ka kiia he iti ake te pono.
Ngā tono i roto i te Pūtaiao
He nui te awe o te ariā mātauranga ā-wheako ki te whanaketanga o te pūtaiao hou. E whakanui ana tēnei huarahi i te hiranga o te tikanga pūtaiao hei huarahi matua ki te whiwhi mātauranga pono. Mā te mātakitaki, te whakamātautau, me te manatoko, ka taea e ngā kaipūtaiao te whakawhanake i ngā ariā e whakaata tika ana i te ao tūturu.
E kitea ana te awe o te whakaaro nui ki ngā mea e kitea ana i roto i ngā mahi a ngā kaipūtaiao pērā i a Isaac Newton, nāna i whakamahi te mātakitaki me te whakamātautau hei whakawhanake i ngā ture o te ahupūngao matarohia. E whakamahia ana hoki ngā tikanga whakaaro nui ki ngā momo mara pūtaiao maha atu, mai i te koiora ki te hinengaro, hei āwhina i te tangata ki te mārama ki te ao i roto i te huarahi pūnaha me te whai whakaaro.
Te Whakahē me te Tautohe
Ahakoa he maha ngā kaitautoko o te whakapono ki ngā mea whai mana, he whakahē, he tautohetohe anō hoki kei te tū atu. Ko tētahi o ngā whakahē matua i ahu mai i ngā tohunga whakaaro whānui, e kī ana kāore e taea e te whakapono ki ngā mea whai mana te whakamārama i ngā momo mātauranga katoa. E kī ana ngā tohunga whakaaro whānui kāore e taea te whakamārama i ētahi ariā me ngā mātāpono (pēnei i te pāngarau me te arorau) mā roto noa i ngā wheako ā-kanohi.
Hei tāpiri atu ki tēnā, ka werohia hoki te ariā o te ao hou e ngā ariā o muri i te ao hou, e pātai ana i ngā kereme mō te koretake me te whānui o te mātauranga. E kī ana ngā tāngata o muri i te ao hou ka awehia ngā mātauranga katoa e ngā horopaki ahurea, hītori, me te pāpori, nō reira kāore he mātauranga e tino noho pūmau, e kore rānei e pāngia e te whakaaro kino.
Whakamutunga
Ko te ariā mātauranga ā-pūtaiao tētahi o ngā huarahi tino whai mana i roto i te epistemology, e whakanui ana i te hiranga o ngā wheako ā-pārongo me ngā tikanga whakauru ki te whiwhi mātauranga. Ahakoa te whakahē me te tautohetohe, he nui ngā takoha a te empiricism ki te whanaketanga o te pūtaiao hou me te māramatanga o te tangata ki te ao. Mā te mōhio ki te hiranga o te tirotiro me te whakamātautau, kua āwhina te ariā mātauranga ā-pūtaiao ki te waihanga i tētahi turanga pakari mō te tūhuratanga me te kitenga pūtaiao tonu.
