Ìlànà Ìṣọ̀kan Àwọn Àdàpọ̀ Onímọ̀-ara
Àwọn àkójọpọ̀ Organic jẹ́ àwọn àkójọpọ̀ kemikali tí a kó jọ ní pàtàkì láti inú erogba àti hydrogen, nígbà míìrán pẹ̀lú àwọn èròjà mìíràn bíi oxygen, nitrogen, sulfur, phosphorus, àti halogens. Àkójọpọ̀ Organic, tí a tún mọ̀ sí nomenclature organic, jẹ́ ètò tí a ń lò láti fi orúkọ univocal àti systematic sí àwọn àkójọpọ̀ wọ̀nyí. Àkójọpọ̀ tó tọ́ ṣe pàtàkì nítorí pé ó ń ran lọ́wọ́ láti dá ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì mọ̀ àti láti bá wọn sọ̀rọ̀. Nínú àpilẹ̀kọ yìí, a ó ṣe àwárí èrò nomenclature organic compound tí a gbé kalẹ̀ lórí àwọn òfin tí International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC) gbé kalẹ̀.
Àwọn Ìlànà Àkọ́kọ́ ti Ìforúkọsílẹ̀ IUPAC
A ṣe agbekalẹ eto IUPAC lati fi awọn orukọ alailẹgbẹ fun agbo kemikali kọọkan da lori eto molikula rẹ. A ṣe apẹrẹ orukọ IUPAC lati ni alaye ti o han gbangba nipa akopọ eto ki a le pin orukọ naa si eto kemikali ti o baamu. Ilana ipilẹ ti orukọ Organic ni awọn paati pataki mẹta: orukọ obi, idanimọ rirọpo, ati idanimọ ipo.
1. Orúkọ Òbí: Ó tọ́ka sí ẹ̀wọ̀n erogba tó gùn jùlọ nínú molecule náà.
2. Olùdámọ̀ Arọ́pò: Ó ń dá àwọn ẹgbẹ́ tàbí átọ̀mù tí a so mọ́ ẹ̀wọ̀n erogba pàtàkì mọ̀.
3. Àmì Ìdámọ̀ Ipò: Ó ń tọ́ka sí ibi tí ohun tí a fi rọ́pò rẹ̀ wà nínú ẹ̀wọ̀n erogba pàtàkì.
Alkanes, Alkenes, àti Alkynes
Ẹ jẹ́ ká bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú orúkọ àwọn àdàpọ̀ hydrocarbon tí ó rọrùn: alkanes (àwọn àdàpọ̀ pẹ̀lú àwọn ìdè kan ṣoṣo), alkenes (àwọn àdàpọ̀ pẹ̀lú ìdè méjì kan tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ), àti alkynes (àwọn àdàpọ̀ pẹ̀lú ìdè mẹ́ta kan tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ).
Alkane
Àwọn Alkanes jẹ́ àwọn hydrocarbons tí ó kún fún omi tí wọ́n ní ìsopọ̀ kan ṣoṣo láàárín àwọn átọ̀mù erogba. Fọ́múlà gbogbogbò fún àwọn alkanes ni CnH2n+2. Àwọn orúkọ Alkane parí sí "-ane." Àwọn àpẹẹrẹ pẹ̀lú:
– Methane (CH4): Alkane tó kéré jùlọ pẹ̀lú átọ̀mù erogba kan.
– Ethane (C2H6): Àwọn átọ̀mù erogba méjì, pẹ̀lú ìṣètò: CH3-CH3.
– Propane (C3H8): Àwọn átọ̀mù erogba mẹ́ta, pẹ̀lú ìṣètò: CH3-CH2-CH3.
Fún àwọn alkanes tí wọ́n ní ẹ̀wọ̀n erogba gígùn, a ṣe àtúnṣe àwọn orúkọ ìpìlẹ̀ láti inú àwọn nọ́mbà Giriki. Àpẹẹrẹ: butane (carbons 4), pentane (carbons 5), hexane (carbons 6).
Alken
Àwọn Alkenes jẹ́ àwọn hydrocarbons tí kò ní àjẹyó tí ó ní ọ̀kan tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ àwọn ìdè méjì carbon-carbon. Fọ́múlá gbogbogbò fún alkane ni CnH2n. Orúkọ tí a lò fún alkenes parí pẹ̀lú "-ene." Ẹ̀wọ̀n òbí ni a nọ́mbà láti òpin tí ó súnmọ́ ìdè méjì náà. Àwọn àpẹẹrẹ pẹ̀lú:
– Ethene (C2H4): Àwọn átọ̀mù erogba méjì pẹ̀lú ìsopọ̀ méjì kan.
– Propene (C3H6): Àwọn átọ̀mù erogba mẹ́ta: CH2=CH-CH3.
Awọn Alkynes
Àwọn Alkynes jẹ́ àwọn hydrocarbons tí kò ní àjẹyó tí ó ní ọ̀kan tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ carbon-carbon triple bonds. Fọ́múlá gbogbogbò wọn ni CnH2n-2. Orúkọ alkynes tí a mọ̀ sí "-yne" ló parí pẹ̀lú. Gẹ́gẹ́ bí alkenes, nọ́mbà bẹ̀rẹ̀ ní ìparí tí ó sún mọ́ triple bond. Àwọn àpẹẹrẹ pẹ̀lú:
– Ethyne (C2H2): Àwọn átọ̀mù erogba méjì pẹ̀lú ìsopọ̀ mẹ́ta kan.
– Propune (C3H4): Àwọn átọ̀mù erogba mẹ́ta: CH≡C-CH3.
Àwọn Ẹgbẹ́ Iṣẹ́
Ẹgbẹ́ iṣẹ́ jẹ́ apá kan nínú molecule kan tí ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ẹ̀ka ìṣiṣẹ́ tí ó sì ń pinnu àwọn ànímọ́ kẹ́míkà molecule náà. Àwọn àpẹẹrẹ díẹ̀ lára àwọn ẹgbẹ́ iṣẹ́ àti orúkọ ìpè wọn nìyí.
oti
Àwọn ọtí jẹ́ àwọn èròjà tí ó ní ẹgbẹ́ hydroxyl (-OH) tí a so mọ́ átọ̀mù carbon tí ó kún. Orúkọ ọtí yóó parí ní “-ol.” Nọ́mbà gbọ́dọ̀ rí i dájú pé átọ̀mù -OH kéré tó bí ó ti ṣeé ṣe tó.
Kókó:
– Mẹ́tánọ́lù (CH3OH): Ọtí tó rọrùn jùlọ pẹ̀lú átọ̀mù erogba kan.
– Ethanol (C2H5OH): Àwọn átọ̀mù erogba méjì pẹ̀lú ẹgbẹ́ hydroxyl kan tí a so mọ́ erogba àkọ́kọ́.
Àwọn Aldehydes àti Ketones
Àwọn Aldehydes ní ẹgbẹ́ carbonyl (C=O) tí a so mọ́ átọ̀mù carbon kan tí ó tún so mọ́ átọ̀mù hydrogen kan. Orúkọ aldehyde kan parí pẹ̀lú “-al.”
Kókó:
– Mẹ́tánálì (HCHO): A tún mọ̀ ọ́n sí formaldehyde, pẹ̀lú erogba kan.
– Ethanal (CH3CHO): A tún mọ̀ ọ́n sí acetaldehyde, pẹ̀lú carbon méjì.
Àwọn Kétónì ní ẹgbẹ́ carbonyl kan tí a so mọ́ àwọn átọ̀mù carbon méjì mìíràn. Orúkọ ketone kan parí pẹ̀lú “-ọ̀kan.”
Kókó:
– Propanone (CH3COCH3): A tún mọ̀ ọ́n sí acetone, pẹ̀lú carbon mẹ́ta.
Àwọn Acids Carboxylic àti Esters
Àwọn ásíìdì carboxylic ní àkójọ carboxyl (-COOH). Orúkọ ásíìdì carboxylic kan parí pẹ̀lú “-oic.”
Kókó:
– Acid Methanoic (HCOOH): A tún mọ̀ ọ́n sí formic acid.
– Ethanoic Acid (CH3COOH): A tún mọ̀ ọ́n sí acetic acid.
A máa ń ṣẹ̀dá àwọn ester láti inú ìṣesí láàárín carboxylic acid àti ọtí. A máa ń pe àwọn ester ní orúkọ láti inú ásíìdì àti ọtí tí wọ́n ń ṣẹ̀dá, wọ́n sì máa ń parí sí “-oic.”
Kókó:
– Methyl Methanoate (HCOOCH3): Àwọn esters ti formic acid àti methanol.
– Ethyl Ethanoate (CH3COOCH2CH3): Àwọn esters ti acetic acid àti ethanol.
Nọ́mbà àti Ìpínsọ orúkọ àwọn ohun tí a fi rọ́pò wọn
Nọ́mbà nínú àwọn èròjà máa ń díjú sí i nígbà tí àwọn èròjà bá wà. Èròjà kan jẹ́ átọ̀mù tàbí àkójọ àwọn átọ̀mù tí ó rọ́pò hydrogen nínú hydrocarbon pàtàkì. Àwọn ìgbésẹ̀ gbogbogbò nìyí:
1. Yan Ẹ̀wọ̀n Àkọ́kọ́: Yan ẹ̀wọ̀n erogba tó gùn jùlọ tó ní ẹgbẹ́ iṣẹ́ pàtàkì nínú.
2. Nọ́mbà Nọ́mbà: Nọ́mbà ẹ̀wọ̀n yìí láti òpin tí ó sún mọ́ ẹgbẹ́ iṣẹ́ àkọ́kọ́ tàbí àfikún rẹ̀.
3. Ṣe àfihàn àwọn ohun tí a fi rọ́pò: Sọ orúkọ àwọn ohun tí a fi rọ́pò náà gẹ́gẹ́ bí àwọn ohun tí a fi rọ́pò náà sí ìtòlẹ́sẹẹsẹ alifbeeti.
4. Àmì Ipò: Lo àwọn nọ́mbà láti fi ipò àwọn ohun tí a fi rọ́pò kọ̀ọ̀kan hàn lórí ẹ̀wọ̀n pàtàkì.
Kókó:
– 2-Methylpropene (C4H8): Ẹ̀wọ̀n pàtàkì ni propene (àwọn carbon mẹ́ta pẹ̀lú ìdè méjì kan). Arọ́pò methyl lórí erogba kejì.
– 3-Ethyl-2-methylhexane (C8H18): Ẹ̀wọ̀n pàtàkì ni hexane (carbons 6). Ẹ̀rọ ethyl náà wà lórí erogba kẹta, ẹ̀rọ methyl náà sì wà lórí erogba kejì.
Ipari
Ìlànà ìṣọ̀kan àwọn èròjà onígbà-ayé jẹ́ ìpìlẹ̀ pàtàkì nínú kẹ́mísírì onígbà-ayé. Ètò IUPAC pèsè ìtọ́sọ́nà onígbà-ayé àti ìṣọ̀kan fún dídámọ̀ àti sísọ orúkọ onírúurú èròjà onígbà-ayé. Nípa lílóye àwọn òfin àti ìlànà ìpìlẹ̀ ti orúkọ onígbà-ayé, a lè rìn kiri àti bá ara wa sọ̀rọ̀ ní ẹ̀ka kẹ́mísírì onígbà-ayé.
